Arş'ın ve Kürsi'nin yaratılışı

Arş ve kürsinin yaratılışı bölümünde, Kur'an'da arşın zikredildiği ayetler, arşı taşıyan sekiz melek, arşın büyüklüğüne ve şekline dair hadisler, Umeyye bin Ebi's-Salt ile Abdullah bin Ravaha'nın şiirleri ve kürsinin arş karşısındaki yerine dair sahabe ve tabiun rivayetleri ele alınmaktadır.

Arşın ve kürsinin yaratılışı hakkında nakledilenlere dair bölüm. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: « Arş sahibi, varlıkların en yücesi olan Allah, kavuşma gününü ihtar etmek için kullarından dilediğine emriyle vahyi indirir. » (Gâfir, 15). Yine O şöyle buyurmuştur: « Gerçek hükümdar olan Allah yücedir. O'ndan başka tanrı yoktur. O, yüce arşın Rabbidir. » (Mü'minûn, 116). Allah şöyle buyurur: « O çok büyük arşın sahibi olan Allah'tan başka tanrı yoktur. » (Neml, 26).

Yine O şöyle buyurmuştur: « Yüce arşın sahibi, çok seven, bağışlayan O'dur. » (Burûc, 14). Yüce Allah şöyle buyurur: « Rahman arşa hükmetmektedir. » (Tâ-Hâ, 5). Ve O şöyle buyurur: « Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan ve sonra arşa hükmeden » (A'râf, 54). Bu konu çok sayıdaki diğer ayette de zikredilmiştir.

Yüce Allah şöyle buyurur: « Arşı yüklenen ve çevresinde bulunanlar, Rablerini överek tesbih ederler; O'na inanırlar. Müminler için: Rabbimiz! İlmin ve rahmetin herşeyi içine almıştır » (Gâfir, 7). Yüce Allah şöyle buyurur: « Melekler onun çevresindedirler; o gün Rabbinin arşını onlardan başka sekiz tanesi yüklenir. » (Hâkka, 17). Yüce Allah şöyle buyurur: « Melekleri, arşın etrafını çevirmiş oldukları halde, Rablerini hamd ile överken görürsün. Artık insanların aralarında adaletle hüküm olunmuştur. Övgü, Alemlerin Rabbi olan Allah içindir denir. » (Zümer, 75). Sahih'te nakledilen sıkıntı duasında da şöyle denilmektedir: « Allah'tan başka ilah yoktur, O yücedir, O Latif'tir; Allah'tan başka ilah yoktur, büyük arşın sahibi O'dur; Allah'tan başka ilah yoktur, göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve yüce arşın sahibi O'dur.

»

Arşın büyüklüğü ve mesafeler

İmam Ahmed şöyle rivayet etmiştir: Abdurrazzak bize rivayet etti; o, Yahya bin el-Alâ'dan; o, amcası Şuayb bin Halid'den; o, Simâk bin Harb'den; o, Abdullah bin Amîre'den; o da Abbas bin Abdülmuttalib'den (Allah ondan razı olsun) şöyle dediğini nakletti: Biz, Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) ile el-Batha'da oturmuşken bir bulut kütlesi geçti. Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « Bunun ne olduğunu biliyor musunuz? » Biz: « Bulut » dedik. Buyurdu ki: « Peki müzn ne? »

» Biz: « Müzn » dedik. Buyurdu ki: « Peki anem ne? » Biz susup kaldık. Buyurdu ki: « Gökle yer arasındaki mesafenin ne kadar olduğunu biliyor musunuz? »

» Biz: « Bunu Allah ve Resûlü daha iyi bilir » dedik. Buyurdu ki: « İkisinin arası beş yüz yıllık yoldur; her gökten öteki göğe beş yüz yıllık yoldur; her göğün kalınlığı da beş yüz yıllık yoldur. Yedinci göğün üzerinde, altı ile üstü gökle yer arası kadar olan bir deniz vardır. Onun üzerinde, toynakları ile boynuzlarının arası gökle yer arası kadar olan sekiz genç öküz vardır. Onların üzerinde de arş vardır; onun altı ile üstü de gökle yer arası kadardır. Allah, onun da üzerindedir ve Ademoğullarının yaptığından hiçbir şey Ona gizli kalmaz.

» Bu, Ahmed'in lafzıdır; aynı hadisi Ebu Davud, İbn Mace ve Tirmizi de Simâk'tan benzer bir senetle rivayet etmiştir. Tirmizi: « Hasan bir hadistir » demiştir. Şerik, bu hadisin bir bölümünü Simâk'tan rivayet etmiş ve onda durmuştur. Ebu Davud'un lafzı şöyledir: « Gökle yer arasındaki mesafeyi biliyor musunuz? » Onlar: « Bilmiyoruz » dediler.

Buyurdu ki: « İkisinin arası bir, iki veya yetmiş üç yıllık yoldur. » Hadisin gerisi benzerdir.

Ebu Davud şöyle der: Abdülalâ bin Hammâd, Muhammed bin Müsennâ, Muhammed bin Beşşar ve Ahmed bin Said er-Ribâtî bize rivayet ettiler: Vehb bin Cerrah bize rivayet etti. Ahmed şöyle demiştir: Biz onu onun nüshasından yazdık ve lafzı şudur: Babam bana rivayet etti: Muhammed bin İshak'ı, Yakub bin Ukbe'den; o, Cübeyr bin Muhammed bin Cübeyr bin Mut'im'den; o, babasından; o da dedesinden şunu naklederken dinledim: Bedevi bir adam, Allah Resûlü'nün (sallallahu aleyhi ve sellem) huzuruna gelerek şöyle dedi: « Ey Allah'ın Resûlü, canlar yorgun düştü, aileler aç kaldı, mallar zayi oldu, hayvanlar helak oldu; bizim için Allah'tan yağmur dile. Seni Allah'a aracı kılacağız ve Allah'tan senin için şefaat dileyeceğiz. » Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « Yazıklar olsun sana! Ne söylediğinin farkında mısın?! » Ve Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem), ashabının yüzlerinde görülünceye kadar tesbihi bırakmadı.

Sonra şöyle buyurdu: « Yazıklar olsun sana! Allah'tan, yaratıklarından hiçbir kimse için şefaat istenmez; Allah'ın işi bundan daha büyüktür. Yazıklar olsun sana! Allah'ın ne olduğunu biliyor musun?

Arşı, göklerinin üzerinde böylecedir » (parmağıyla yukarıyı işaret etti; göklerin üzerinde bir kubbe misillü) « ve binenin eyerinin gıcırtısı gibi gıcırdar » dedi. İbn Beşr kendi rivayetinde şöyle demiştir: « Allah, arşının üzerindedir ve arşı göklerinin üzerindedir. » Bu hadisi Abdülalâ, İbn Müsennâ ve İbn Beşşar; Yakub bin Ukbe ve Cübeyr bin Muhammed bin Cübeyr'den; o, babasından; o da dedesinden rivayet etmiştir. Ahmed bin Said'in senediyle gelen rivayet sahihtir; Yahya bin Maîn ve Ali bin Medinî gibi bir topluluk da bu rivayeti benimsemiştir.

Onlardan bir grup da bu hadisi, Ahmed gibi İbn İshak'tan rivayet etmiştir. Bana ulaşan bilgiye göre Abdülalâ, İbn Müsennâ ve İbn Beşşar'ın seması tek bir nüshadan gelmektedir. Bu rivayeti yalnız Ebu Davud kitabına almıştır. Hafız Ebu Kasım İbn Asâkir ed-Dımaşkî, « Gıcırtı hadisindeki vehmin ve karışıklığın izalesi » adını verdiği, bu hadisin reddine dair bir cilt yazmış ve rivayeti eleştirip Muhammed bin İshak bin Yesar hakkında insanların söylediklerini nakletmekle meşgul olmuştur. Ne var ki bu lafız, Muhammed bin İshak'tan başkaları tarafından başka yollarla da rivayet edilmiştir: Abd bin Humeyd rivayet etmiştir; İbn Cerir iki tefsirinde, İbn Ebi Asım, Taberanî iki Sünnet kitabında, Bazzar da Müsned'inde rivayet etmiştir; Hafız Diya el-Makdisî ise tercihlerinde, Ebu İshak es-Sabiî yoluyla, Abdullah bin Halefe'den; o da Ömer bin Hattab'dan (Allah ondan razı olsun) şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bir kadın, Allah Resûlü'nün (sallallahu aleyhi ve sellem) huzuruna gelerek şöyle dedi: « Allah'tan, beni cennete koymasını dile.

» Tekbir getirildi (Allah ondan razı olsun) ve şöyle dedi: « Kürsisi gökleri ve yeri içine almıştır; onun, ağırlığıyla yeni bir eyerin gıcırtısı gibi bir gıcırtısı vardır. » Bu Abdullah bin Halef, meşhur olan değildir; Ömer'den yapmış olduğu semanın incelenmesi gerekir. Kimileri bu rivayeti mevkuf ve mürsel olarak nakletmekte, kimileri de ona yabancı bir ziyade eklemektedir. Allah daha iyi bilir.

Arşın tarifi ve şekli

Buhari'nin Sahih'inde, Allah Resûlü'nün (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu sabittir: « Allah'tan cennet dilediğinizde, O'ndan Firdevs'i dileyin. O, cennetin en yükseği ve ortasıdır; onun üzerinde de Rahman'ın arşı vardır. » « ve fevkahum (onların üzerinde) » şeklinde, mekân manasında cer ile rivayet edilmiştir; mente (raf) lafzıyla gelen rivayette ise şeyhimiz Hafız el-Mizzî şöyle demiştir: O daha güzeldir, yani onun en yükseği Rahman'ın arşıdır. Bazı nakillerde, Firdevs ehlinin arşın gıcırtısını duydukları gelmiştir; bu gıcırtı, arşın tesbihi ve azamet göstergesidir ve bu, onların arşa yakınlığından başkası değildir. Sahih'te, Allah Resûlü'nün (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu da gelmiştir: « Rahman'ın arşı, Sa'd bin Muaz'ın ölümü üzerine sarsıldı

» Hafız İbn Ebi Şeybe, Sıfatü'l-Arş adlı kitabında bazı seleflerden şunu zikretmiştir: Arş kırmızı yakuttan yaratılmıştır ve iki çapı arasındaki mesafe elli bin yıllık yoldur. « Melekler ve Cebrail o derecelere, miktarı elli bin yıl olan bir günde yükselirler » (Maâric, 4) ayeti zaviyesinde de arşın yedinci yerden mesafesinin elli bin yıllık yol olduğunu ve genişliğinin de elli bin yıl olduğunu zikretmiştik.

Kelam âlimlerinden bir grup, arşın her yönüyle küre şeklinde olduğuna ve dünyayı her yönden kuşattığına dair görüş ileri sürmüşlerdir; kimileri ona dokuzuncu felek, atlas feleği, esir (eter) demektedirler. Bu doğru değildir: Arşın, meleklerin taşıdığı ayaklarının bulunduğu şeriaten sabittir; kürenin ise ayağı olmaz ve taşınmaz. Ayrıca arş cennetin üzerindedir; cennet ise göklerin üzerindedir ve cennette, her iki kat arasındaki mesafe gökle yer arası kadar olmak üzere, yüz kat bulunmaktadır. Arş ile kürsi arasındaki mesafenin kürenin küreye oranı şeklinde olması da bu sebepten mümkün değildir. Nitekim « arş » lügatta meliğin tahtı demektir; Yüce Allah şöyle buyurur: « ...büyük bir tahta sahip olan bir kadın... » (Neml, 23). Arş küre değildir; Araplar ondan bu manayı anlamazlar ve Kur'an ancak Arapların diliyle inmiştir. Öyleyse arş, meleklerin taşıdığı ayaklı bir tahttır; dünyanın üzerine bir kubbe gibi kurulmuş, yaratılmışların üstü (tavanı)dır.

Arşı taşıyanlar

Yüce Allah şöyle buyurur: « Arşı yüklenen ve çevresinde bulunanlar, Rablerini överek tesbih ederler; müminler için bağışlanma dilerler » (Gâfir, 7). Önceki kısımda, öküzler hadisinde, onların sekiz olduğu ve sırtlarında arşın bulunduğu zikredilmişti. Yüce Allah şöyle buyurur: « ...o gün Rabbinin arşını onlardan başka sekiz tanesi yüklenir » (Hâkka, 17).

Şehr bin Hevşeb şöyle demiştir: Arşı taşıyanlar sekizdir; dördü şöyle der: « Sen tenzih ederiz ey Allah, hamd sana layıkdır; ilminden sonra rahmetinden dolayı hamd sana layıkdır. » Diğer dördü ise şöyle der: « Sen tenzih ederiz ey Allah, hamd sana layıkdır; kudretinden sonra afvından dolayı hamd sana layıkdır. » İmam Ahmed'in rivayet ettiği hadise gelince: Abdullah bin Muhammed (ki o, Ebu Bekir bin Ebi Şeybe'dir) bize rivayet etti; Abd bin Süleyman, Muhammed bin İshak'tan; o, Yakub bin Utbe'den; o, İkrime'den; o da İbn Abbas'tan (Allah onlardan razı olsun) rivayet etti: Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem), Umeyye bin Ebi's-Salt'ın şiirinin bir kısmını tasdik etti ve şöyle buyurdu:

Bir adam ki sağ ayağının altında bir öküz; diğerinin altında bir kartal, onlar da bir arslan pusudadır.

Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « Doğru söyledi », sonra şu beyti okudu:

Her gece sonunda güneş kızıl bir renkle doğar; serinledikçe rengi açılır. Bağlarıyla onların üzerine, azap görmeden ya da kamçılanmadan doğmaz.

Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « Doğru söyledi. » Bu, ravileri güvenilir sahih senetli bir hadistir ve bugün arşı taşıyanların dört kişi olduğunu gerektirir. Bu ise öküzler hadisiyle çelişmektedir; şöyle denerek çelişki giderilebilir: Bu dört kişinin bu sıfatlar üzerinden tasdiki, onlardan başkalarının bulunmasını mani değildir. Allah daha iyi bilir.

Arş hakkında şiirler

Umeyye bin Ebi's-Salt'ın arş konusundaki şiirinden sözleri şöyledir:

Allah'ı tesbih edin, O azamete layıktır; gökteki Rabbimiz, insanları hayrette bırakan yüce bir bina ile azametlendi ve göğün üzerine, gözün bakışının erişemeyeceği bir yükseklikte bir taht yerleştirdi; onun çevresinde melekleri görürsün, sureler sureler (bu, sure kelimesinin çoğuludur). « el-Mâilül-unuk », yüceliğe bakmak için boynunu eğen demektir; « eş-Şerca » ise yüce ve uzun olan demektir.

Abdullah bin Ravaha'dan (Allah ondan razı olsun), cariyesinden şüphelenen karısının huzurunda okumaktan kurtulmak için söylediği şiirden:

Şahitlik ederim ki Allah'ın vaadi haktır; kâfirlerin yurdu ateştir. Arş, suyun üzerinde akar; arşın üzerinde de âlemlerin Rabbidir. Arşı, seçkin melekler, Allah'ın seçilmiş melekleri taşır.

İbn Abdilberr ve birden fazla imam bunu zikretmiştir. Ebu Davud şöyle der: Ahmed bin Hafs bin Abdullah bize rivayet etti; babam bana rivayet etti: İbrahim bin Tahman, Musa bin Ukbe'den; o, Muhammed bin Müneddir'den; o da Cabir bin Abdullah'tan (Allah ondan razı olsun) rivayet etti: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « Bana, Allah'ın arşı taşıyan meleklerinden bir melekten şunu nakletmek müsaade edildi: kulak memesi ile omuzu arası yedi yüz yıllık yoldur. » İbn Ebi Hâtime de bunu, « kuşun kanat açıklığı gibi, yedi yüz yıl » lafzıyla rivayet etmiştir.

Kürsi ve genişliği

Kürsiye gelince: İbn Cerir, Cüveybir yoluyla (ki o zayıftır) el-Hasan el-Basri'den şöyle derken rivayet etmiştir: « Kürsi, arştır. » Bu söz el-Hasan'a sabit değildir; ondan ve diğer sahabe ile tabiunlardan gelen sahih olan ise kürsinin arş olmadığıdır. İbn Abbas ve Said bin Cübeyr'den, « Hükümranlığı gökleri ve yeri kaplamıştır » (Bakara, 255) sözü hakkında: « O, Onun ilmidir » denilmiştir. İbn Abbas'tan sabit olan rivayet, Hakim'in Mustadrak'ında naklettiği gibidir; Hakim şöyle demiştir: « Bu hadis iki şeyhin (Buhari ve Müslim'in) şartı üzeredir », ve onlar bu rivayeti, Süfyan es-Sevrî yoluyla, Ammar ed-Dahnî'den; o, Müslim el-Batîn'den; o, Said bin Cübeyr'den; o da İbn Abbas'tan şöyle derken rivayet etmemişlerdir: « Kürsi, iki ayağın yeridir; arşın genişliğini ise Allah'tan (sallallahu aleyhi ve sellem) başkası bilmez

» Şüce bin Mahled el-Fellâs, tefsirinde bunu, Ebu Asım en-Nebîl'den; o, Sevrî'den rivayet etmiş ve onu merfu' kılmıştır; doğrusu onun İbn Abbas'a mevkuf olmasıdır. İbn Cerir, aynı şekilde Ebu Musa el-Eş'arî'den; o, Dahhak bin Müzahim'den; İsmail bin Abdurrahman es-Süddî el-Kebîr'den ve Müslim el-Batîn'den rivayet etmiştir. Süddî, Ebu Malik'ten şöyle der: « Kürsi, arşın altındadır. » Süddî şöyle demiştir: « Gökler ve yer, kürsinin içindedir; kürsi de arşın önündedir

» İbn Cerir ve İbn Ebi Hâtime, Dahhak yoluyla İbn Abbas'tan şöyle derken rivayet etmiştir: « Yedi gök ve yedi yer açılsa ve birbirine eklenirse, kürsinin genişliğinde ancak çölde bir halka misillü olur. » İbn Cerir şöyle demiştir: Yunus bana nakletti: İbn Vehb bize rivayet etti; İbn Zeyd şöyle demiştir: Babam bana, Allah Resûlü'nün (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu nakletti: « Yedi gök, kürside ancak kalkana atılan yedi dirhem misillüdür. » Ebu Zerr (Allah ondan razı olsun) ise şöyle demiştir: « Allah Resûlü'nü (sallallahu aleyhi ve sellem), arştaki kürsinin, çölün iki yanına atılmış bir demir halka misillü olduğundan başka bir şey olmadığını söylerken duydum

» Hadisin başı mürseldir ve Ebu Zerr'den gelen rivayet munktadır; ondan başka bir bağlı yol ile de rivayet edilmiştir: Hafız Ebu Bekir İbn Mendeveyh, tefsirinde şöyle rivayet etmiştir: Süleyman bin Ahmed Taberanî bize haber verdi: Abdullah bin Vehb el-Gazzî bize haber verdi: Muhammed bin Ebi's-Sâri bize haber verdi: Muhammed bin Abdullah et-Temîmî, Kasım bin Muhammed es-Sakafî'den; o, Ebu İdris el-Havlânî'den; o da Ebu Zerr el-Gifârî'den (Allah ondan razı olsun) rivayet etti ki: Ebu Zerr, Allah Resûlü'ne (sallallahu aleyhi ve sellem) kürsiyi sormuştu. Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « Canını kudretinde tutan O'na yemin olsun ki, yedi gök ve yedi yer, kürsi yanında ancak çöle atılmış bir halka misillüdür; arşın kürsiye üstünlüğü ise, çölün o halkaya üstünlüğü gibidir

» İbn Cerir, Tarih'inde şöyle demiştir: İbn Vâkı bize rivayet etti; o, babasından; o, Süfyan'dan; o, A'meş'ten; o, Minhel bin Amr'dan; o da Said bin Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etti: İbn Abbas'a, « Arşı su üzerinde iken, gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur » (Hûd, 7) ayeti soruldu: Su, neyin üzerindedir? Şöyle dedi: « Rüzgârın sırtının üzerindedir. Gökler, yerler ve onların içindeki her şey: denizler onları kuşatır; haykel de bütün bunları kuşatır ve haykeli de, söylenildiği gibi, kürsi kuşatır. » Vehb bin Münebbih'ten de benzerini rivayet etmiştir; Vehb, haykeli açıklamış ve şöyle demiştir: « Yerleri ve denizleri kuşatan, göklerin uçlarından bir şeydir; çadırın kazıkları gibidir. »

Astronomi bilimiyle uğraştığını iddia edenlerden bazıları, kürsinin sekizinci felek olduğuna ve ona sabit yıldızlar feleği dediklerine dair iddiada bulunmuşlardır. Bu iddiada, incelenmesi gereken bir taraf vardır: Kürsinin yedi gökten çok daha büyük olduğu, önceki hadisin delaletiyle sabittir; göklerin ona nisbeti, çöle atılmış bir halkanın nisbeti gibidir ve bu, kürenin küreye nisbeti değildir. Eğer onlardan biri: « Biz bunu kabul ediyoruz ve buna rağmen ona felek diyoruz » derse, biz şöyle deriz: Kürsi, lügatta kürenin ifadesi değildir; birden fazla selef: « Kürsi, arşın önündedir ve ona giden merdiven gibidir » dedikleri gibi. Bu benzetmenin küre olması mümkün değildir. Onlardan sabit yıldızların ona kakıldığını iddia eden ise, bilmediği bir sözü söylemiştir; bunun bir delili yoktur ve onların bu konuda da ihtilafı vardır; bu, kitaplarında sabittir. Allah daha iyi bilir.