Göklerin yaratılışı ve içindeki işaretler

Kıssa, Allah'ın, yerden sonra çatlağı olmayan, yıldızlarla süslü ve şeytanlardan korunmuş yedi göğü dizeni göstermektedir: « Andolsun, en yakın göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanlara karşı kurşun kıldık ». Ardından güneşin ve ayın hareketi, güneşin batısından doğacağı gün, gece ve gündüzün birbirini takibi, gezegenler ve sabit yıldızlar açıklanmaktadır. İbrahim yıldızların ilahlığını çürütmekte; Venüs, Harut ve Marut kıssası İsrailoğulları uydurması olarak reddedilmekte; Samanyolu, gökkuşağı, boğulmaktan emniyet ve gök gürültüsü ayetler olarak ele alınmaktadır.

Yerin gökten önce yaratıldığını daha önce zikretmiştik. Nitekim Yüce Allah şöyle buyuruyor: « O, size yeryüzünde olan her şeyi yaratan, sonra göğe yönelip onu yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir. » (Sure 2, 29). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « De ki: Yeri iki günde yaratanı siz gerçekten inkâr mı ediyorsunuz ve O'na ortaklar mı tanıyorsunuz? O, alemlerin Rabbidir.

Yerin üzerinde sağlam dağlar yerleştirmiş, onu kutsamış ve dört günde, soranlara eşit ölçüde, rızıklarını takdir etmiştir. Sonra duman halinde olan göğe yönelmiş, göğe de yere de: İkiniz de isteyerek ya da istemeyerek gelin, demiş; ikisi de: İsteyerek geldik, itaat ettik, demiştir. Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamlamış ve her göğe kendi işini bildirmiştir.

« En yakın göğü kandillerle süsledik ve onu bir muhafız kıldık. İşte bu, Aziz ve Alim olanın takdiridir. » (Sure 41, 9-12). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Yaratmada siz mi daha zorlusunuz, yoksa gök mü? Onu inşa etmiş, kubbesini yükseltmiş ve mükemmel hale getirmiştir. Gecesini karanlık kılmış, sabahın aydınlığını çıkarmıştır.

« Ve ondan sonra yeri döşeyip yaymıştır. » (Sure 79, 27-30). « Ve ondan sonra yeri döşeyip yaymıştır » sözüne şu cevabı verdik: döşeme, yaratma demek değildir ve göğün yaratılmasından sonradır. Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « O ki, mülk elinde olan ve her şeye kadir olan ne yücedir. Ölümü ve hayatı, sizi imtihan etmek için yaratan O'dur: hanginiz amel bakımından daha güzel. Ve O, Aziz'dir, Gafur'dur.

Yedi gök ve yapılışları

« Yedi göğü üst üste yaratan O'dur: Rahman'ın yaratışında bir uygunsuzluk göremezsin. Öyleyse bakışını çevir, bir çatlak görüyor musun? Sonra bakışını bir kez daha çevir: bakışın âciz ve yorgun olarak sana dönecektir. Andolsun, en yakın göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanlara karşı kurşun kıldık ve onlar için alevli ateşten azap hazırladık. » (Sure 67, 1-5).

Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Sizin üzerinize yedi sağlam gök bina ettik ve orada ışıl ışıl bir kandil yerleştirdik. » (Sure 78, 12-13). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Allah'ın yedi göğü üst üste nasıl yarattığını görüyor musunuz? Ayı orada bir nur, güneşi bir kandil kılmıştır. » (Sure 71, 15-16). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Allah, yedi göğü ve yerden de onlar kadarını yaratan O'dur: buyruk, aralarından iner ki Allah'ın her şeye kadir olduğunu ve Allah'ın ilminin her şeyi kuşattığını bilmiş olasınız. » (Sure 65, 12).

Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Gökte burçlar var eden, orada ışıl ışıl bir kandil ve nurlu bir ay kılan ne yücedir. Geceyi ve gündüzü birbirinin ardından getiren de O'dur: öğüt almak isteyenin ya da şükretmek isteyenin için. » (Sure 25, 61-62). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « En yakın göğü yıldızlar gibi bir süsle süsledik ve onu her inatçı şeytandan koruduk. Onlar melekler meclisini gözetleyemezler: her taraftan kovulup defedilirler. Onlar için devamlı bir azap vardır.

Ancak söz çalan başka: bunu da Delici bir ışık takip eder. » (Sure 37, 6-10). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Andolsun, gökte burçlar yarattık ve onu bakanlar için süsledik ve her taşlanmış şeytandan koruduk. Ancak kulak hilesi eden başka: onu da apaçık bir ışık izler. » (Sure 15, 16-18).

Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Ve göğü Biz kudretle bina ettik ve şüphesiz Biz, genişletenleriz. » (Sure 51, 47). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Göğü korunan bir tavan kıldık; onlar ise onun ayetlerinden yüz çeviriyorlar. Geceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur: her biri bir yörüngede yüzmektedir. » (Sure 21, 32-33). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Onlar için bir ayet de gecedir: Biz gündüzü ondan sıyırıp alırız; derken onlar karanlıkta kalırlar.

« Ve güneş, kendisi için takdir edilen bir yerde akıp gitmektedir. İşte bu, Aziz ve Alim olanın takdiridir. Ay için de menziller takdir ettik; ta ki yaşlanmış hurma salkımı gibi tekrar eski haline dönsün. Güneş, aya yetişemez; gece de gündüzü geçemez. Her biri bir yörüngede yüzmektedir. » (Sure 36, 37-40). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Sabahı agartan O'dur.

« Geceyi dinlenme, güneşi ve ayı hesap vaktini bildiren birer vasıta kılmıştır. İşte bu, Aziz ve Alim olanın takdiridir. Karaların ve denizlerin karanlıklarında onlarla yollarınızı bulasınız diye yıldızları sizin için var eden O'dur. Bilen bir toplum için ayetleri açıkladık. » (Sure 6, 96-97). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Rabbiniz Allah, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a hükmeden O'dur. Gündüzü, kendisinden acele isteyen geceyi saran O'dur. Güneşi, ayı ve yıldızları, buyruğuna ram etmiş olan O'dur.

« Yaratma ve emir O'nundur. Alemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir. » (Sure 7, 54). Bu konudaki ayetler çok fazladır; biz Tefsir'de bunların her birini açıkladık.

Göğün süsü ve burçlar

Maksat, Yüce Allah'ın göklerin yaratılışını, genişliğinin ve yükselişinin azametini haber vermesi ve onların güzellikte, parlaklıkta, kâmilikte ve azamette zirveye ulaşmış olduklarını bildirmesidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Ve göğe ki, örgüleri güçlüdür » (Sure 51, 7), yani yaratılışı güzeldir. Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Öyleyse bakışını çevir, bir çatlak görüyor musun? Sonra bakışını bir kez daha çevir: bakışın âciz ve yorgun olarak sana dönecektir » (Sure 67, 3-4). Yani gökte ne bir kusur ne bir çatlak görmesinden âciz kalması demektir. « Ve yorgun » demek, zayıf bir gece gibi demektir: kimse bakışını yoruluncaya, bıkkınlığa ve acizliğe kadar uzatsa bile onda hiçbir kusur ve eksiklik bulamaz; çünkü Yüce Allah onun yaratılışını kusursuz kılmış ve ufkunu yıldızlarla süslemiştir. Nitekim buyuruyor: « Ve göğe ve burç sahibine » (Sure 85, 1), yani yıldızlar. Bir de şöyle denmiştir: gözcüye yıldızların fırlatıldığı nöbet yerleri; iki görüş arasında hiçbir çelişki yoktur.

Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Andolsun, gökte burçlar yarattık ve onu bakanlar için süsledik ve her taşlanmış şeytandan koruduk » (Sure 15, 16-17). Allah, göğün görünüşünü sabit yıldızlarla ve devineni yıldızlarla, yani güneşle, ayın ve parlak yıldızlarla süslediğini ve göğün alanını şeytanların oraya girmesinden koruduğunu haber vermektedir. Bu bir mana süsü olduğuna göre, « ve onu her taşlanmış şeytandan koruduk » buyurmuştur. Nitekim şöyle buyurur: « En yakın göğü yıldızlar gibi bir süsle süsledik ve onu her inatçı şeytandan koruduk. Onlar melekler meclisini gözetleyemezler » (Sure 37, 6-8).

Buhari, « Yaratılışın başlangıcı » bölümünde şöyle der: Katade, « Andolsun, en yakın göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanlara karşı kurşun kıldık » (Sure 67, 5) sözü hakkında şöyle demiştir: Allah bu yıldızları üç şey için yaratmıştır: onları göğün süsü, şeytanlara karşı kurşunlar ve yolları bulunulan ayetler kılmıştır. Bunun dışında bir yorum yapan kimse yanılmış, payını kaybetmiş ve hakkında hiçbir ilmi olmayan bir şeyi kendine yüklemiştir. Katade'nin söylediği, Yüce Allah'ın « Andolsun, en yakın göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanlara karşı kurşun kıldık » (Sure 67, 5) sözünde ve Yüce Allah'ın « Karaların ve denizlerin karanlıklarında onlarla yollarınızı bulasınız diye yıldızları sizin için var eden O'dur » (Sure 6, 97) sözünde açıktır.

Bu üçün dışında kendine bir şey yükleyen kimseye gelince, yani yıldızların hareketlerinden ve yörüngelerindeki kavuşmalarından hükümler çıkarma bilgisi ve bunların yeryüzü olaylarına işaret ettiği iddiası: bu kişi yanılmıştır; bu konudaki sözlerinin çoğu zanlar, yalan varsayımlar ve yalan iddialardan ibarettir. Ve Yüce Allah, yedi göğü üst üste yarattığını haber vermiştir, yani birinin üstünde diğeri olacak şekilde.

Astronomi alimleri ayrılığa düşmüştür: gökler birbirine yaslı mıdır, yoksa aralarında boşluk mu vardır? İki görüştür; doğrusu ikincisidir. Çünkü bulut hadisi çerçevesinde Abdullah b. Amire'den, el-Ehnef'ten, Abbas'tan naklettiğimiz hadis bunu desteklemektedir: Allah'ın Resulü (s.a.v.) şöyle buyurdu: « Gökle yer arasındaki mesafenin ne kadar olduğunu biliyor musunuz? » « Allah ve Resulü daha iyi bilir » diye cevap verdik. Buyurdu ki: « İkisi arası beş yüz yıllık yoldur; her gökten diğer göğe kadar beş yüz yıllık yoldur ve her göğün kalınlığı beş yüz yıllıktır.

» Bu hadisin tamamını Ahmed, Ebu Davud, İbn Mace ve onu hasen sayan Tirmizi nakletmiştir. İki Sahih'te de Enes hadisinde, Miraç hadisinde şöyle geçer: « En yakın gökte Adem'i buldu, Cebrail ona şöyle dedi: Bu, senin baban Adem'dir. Ona selam verdi; Adem de selamını alıp şöyle dedi: Hoş geldin, hoş buldun, ey oğlum: sen ne güzel bir oğlunsun. Sonra benimle birlikte ikinci göğe yükseltildi.

» Üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı ve yedinci gökler için de aynısını anlattı; « Sonra biz yükseltildik, ta ikinci göğe varıncaya kadar. Kapıyı çaldı, Bu kimdir denildi » sözünden hadisin sonuna kadar. Bu, göklerin birbirinden ayrı olduklarına işaret eder. Allah daha iyi bilir.

İbn Hazm, İbn Münedi, Ebu'l-Ferec İbn Cevzi ve daha başka birçok alim, göklerin küresel ve yuvarlak oldukları konusunda icma nakletmişlerdir. Bunun delili olarak « Her biri bir yörüngede yüzmektedir » (Sure 36, 40) ayeti gösterilmiştir. Hasan şöyle demiştir: gökler dönüyorlardır. İbn Abbas ise felek hakkında iğnenin çıkrığı gibidir, demiştir. Ayrıca bunun, güneşin her gece batıda batıp sonra gecenin sonunda doğuda doğmasından da anlaşıldığı söylenmiştir. Nitekim Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir: « Güneş her gecenin sonunda kızıl olarak doğar, rengi içilen su gibidir; kendi halatları içinde onlara ancak cezalandırılmış, kamçılanmış olarak doğar. »

Buhari'nin naklettiği hadise gelince; Muhammed b. Yusuf bize nakletti, Süfyan bize nakletti, el-E'meş'ten, İbrahim et-Teymi'den, babasından, Ebu Zerr'den: Güneş battığında Allah'ın Resulü (s.a.v.) Ebu Zerr'e şöyle buyurdu: « Güneşin nereye gittiğini biliyor musun? » « Allah ve Resulü daha iyi bilir » dedim. Buyurdu ki: « Arş'ın altında secde edene kadar gider, izin ister, izin verilir; bir zaman gelir ki secde etse de kabul edilmez, izin istese de verilmez: ona geldiğin yere dön denilir; ve o, batısından doğar. Yüce Allah'ın sözü budur: Ve güneş, kendisi için takdir edilen bir yerde akıp gitmektedir. İşte bu, Aziz ve Alim olanın takdiridir.

» Bu, « Yaratılışın başlangıcı » bölümündeki lafzıdır; onu Tefsir'de ve « Tevhid » bölümünde el-E'meş hadisiyle de nakletmiştir. Müslim, « İman » bölümünde onu el-E'meş yoluyla ve Yunus b. Ubeyd yoluyla, Ebu Davud ise el-Hakem b. Utbe yoluyla nakletmiştir; hepsi İbrahim b. Yazid b. Şerik'ten, babasından, Ebu Zerr'den, benzer lafızlarla nakletmişlerdir. Tirmizi şöyle demiştir: hasen sahih.

Bu bilindikten sonra, bu hadis, iki görüşün en meşhuruna göre gök olan feleklerin küre şeklinde oldukları yolunda söylediklerimizle çelişmez; hadis, daha önce görüşünü geçersiz kıldığımız iddialıların sandığı gibi Arş'ın küre şeklinde olduğuna da işaret etmez; hadis, güneşin bizden olan cihetten göklerin üzerinden çıkıp Arş'ın altında secde ettiğine de işaret etmez. Bilakis güneş, kendi feleği içinde kalarak bizim bakışlarımızdan kaybolur; bu felek, astronomi alimlerinin çoğuna göre dördüncü felektir; şeriatte bunu inkâr eden hiçbir şey yoktur; bilakis hisse dair deliller, yani tutulmalar, bu noktaya işaret eder ve onu gerektirir. Güneş, felekte ilerleyip ortasına vardığında, örneğin gece yarısı vaktinde, ekinoks anında, iki kutup arasında, yani güney ve kuzey kutupları arasında bulunduğunda, Arş'tan en uzak yerdedir; çünkü Arş, dünyanın ön yüzü tarafına doğru kubbelidir ve güneşin secdesi de kendisine uygun olan yerdedir; tıpkı, bizden olan cihette zeval vaktinde Arş'a en yakın olduğu gibi.

Güneşin ve ayın hareketi

Güneş, secdesinin yerine geldiğinde, Rabbinden doğuda doğması için izin ister, izin verilir ve doğu tarafından doğar; bu esnada Adem oğullarının isyan edenlerine karşı doğmaktan hoşlanmaz. Nitekim Ümeyye şöyle demiştir: « Kendi halatları içinde onlara ancak cezalandırılmış, kamçılanmış olarak doğar. » Allah'ın güneşin batısından doğmasını istediği vakit geldiğinde, güneş alışıldığı şekilde secde eder ve alışıldığı şekilde doğmak için izin ister, ama izin verilmez; tekrar secde eder, izin ister, verilmez; secde eder, izin verilmez ve bu gece, Tefsir'de zikrettiğimiz gibi uzar. O zaman güneş şöyle der: Rabbim, sabah yaklaşmıştır ve felek uzaktır. Ona geldiğin yere dön denilir; ve o, batısından doğar. İnsanlar onu gördüklerinde hep inanırlar; bu da, daha önce inanmamış olan ya da imanında hiçbir hayır kazanmamış olan bir kişinin imanının fayda vermeyeceği anda olur.

Bilginler, « Ve güneş, kendisi için takdir edilen bir yerde akıp gitmektedir » (Sure 36, 38) sözünü şöyle açıklamışlardır: Bir görüşe göre maksat, güneşin batısından doğmasının emredildiği vaktidir. Bir görüşe göre istirahat yeri, Arş'ın altında secde ettiği yerdir. Bir görüşe göre de hareketinin sonu, yani kıyametin kopmasıdır.

İbn Abbas'a göre ise okunuşu şöyledir: « Ve güneş akıp gitmektedir, ona istirahat yoktur », yani durmaz: güneş, akıp giderken secde eder. Bu yüzden Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Güneş, aya yetişemez; gece de gündüzü geçemez. Her biri bir yörüngede yüzmektedir » (Sure 36, 40). Yani güneş, ayın hükümranlık ve vakit döneminde doğacak kadar ona yetişemez; ay da öyle. Gece de gündüzü geçemez, yani gündüzün gerisinde kalacağı bir aralıkla öncelenmez; bilakis gündüz gidince gece onun ardından, hiç ara vermeden gelir. Nitekim diğer ayette şöyle buyurur: « Gündüzü, kendisinden acele isteyen geceyi saran O'dur. Güneşi, ayı ve yıldızları, buyruğuna ram etmiş olan O'dur. Yaratma ve emir O'nundur. Alemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir » (Sure 7, 54).

Gece ve gündüzün birbirini takibi

Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Geceyi ve gündüzü birbirinin ardından getiren de O'dur: öğüt almak isteyenin ya da şükretmek isteyenin için » (Sure 25, 62). Yani gece gündüzün, gündüz de gecenin yerini alır. Nitekim Allah'ın Resulü (s.a.v.) şöyle buyurdu: « Gece buradan geldiğinde, gündüz oradan gittiğinde ve güneş battığında oruçlu iftar eder.

» Zaman, gece ve gündüz olarak ikiye ayrılır ve ikisinin arasında başka bir şey yoktur. Bu yüzden Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Geceyi gündüze, gündüzü geceye sokar; güneşi ve ayı emrine ram etmiştir. Her biri belli bir süreye kadar akıp gitmektedir » (Sure 35, 13). Yani geceden gündüze geçirir: gecenin uzunluğundan alıp gündüzün kısalığına verir, tıpkı ilkbaharın başında olduğu gibi dengelenene kadar: gece uzun, gündüz kısaydı; sonra gece eksilmeye ve gündüz artmaya devam eder, ilkbaharın başında dengeye varıncaya kadar; sonra gündüz uzamaya ve artmaya, gece eksilmeye başlar, ilkbaharın sonuna kadar; sonra durum tersine döner: gündüz eksilmeye, gece artmaya başlar, yine ilkbaharda olduğu gibi sonbaharın başında dengeye varıncaya kadar; sonra gece uzamaya, gündüz kısalmaya başlar, sonbaharın sonuna kadar; sonra gündüz yavaş yavaş tekrar artar ve gece az az eksilir, dediğimiz gibi ilkbaharın başında dengeye varıncaya kadar.

Her yıl da durum aynıdır; bu yüzden Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Gece ve gündüzün birbirini takibi de O'nundur » (Sure 23, 80). Yani bütün bunları düzenleyen, ne aykırı söze uğrayan ne de engellenen Kadîr, O'dur. Bu yüzden göklerin, yıldızların, gecenin ve gündüzün zikri geçerken üç ayette şöyle buyurur: « İşte bu, Aziz ve Alim olanın takdiridir » (Sure 6, 96; Sure 36, 38; Sure 41, 12). Yani her şeyi kendine ram etmiş, her şey kendine ram edilmiş, ne engellenen ne de yenilen Aziz; her şeyi, değişmeyen ve bozulmayan bir düzen içinde ölçüp biçen Alim demektir.

İki Sahih'te sabit olan hadise gelince; Süfyan b. Uyeyne'den, Zühri'den, Said b. Müseyyeb'den, Ebu Hureyre'den: Allah'ın Resulü (s.a.v.) şöyle buyurdu: Allah şöyle dedi: « Adem oğlu Bana eziyet eder: zamana lanet okur; oysa Ben zamanım; emir Benim elimdedir; gece ve gündüzü Ben çeviririm. » Bir rivayette de: « Ben zamanım; onun gecesini ve gündüzünü Ben çeviririm. »

Şafiî, Ebu Ubeyd Kasım b. Sellam ve başkaları gibi bilginler şöyle demiştir: zamana lanet okur, yani şöyle der: zaman bize şunu ve bunu yaptı; yazıklar olsun zamana: çocukları yetim, kadınları dul bıraktı. Yüce Allah « Ben zamanım » buyuruyor, yani kastettiği zaman Ben'im; çünkü zamana nispet edilen şeyleri yapan O'dur. Zaman bir mahluktur, bunu yapan ise Yaratan Allah'tır: kişi bunu yapanı, onun zaman olduğunu sanarak lanetlemektedir; oysa bunun faili Allah'tır, her şeyin Yaratanı, her şeyi tedbir eden O'dur. Nitekim buyuruyor: « Ben zamanım; emir Benim elimdedir; onun gecesini ve gündüzünü Ben çeviririm. » Ve Yüce Allah'ın buyurduğu gibi: « De ki: Ey Allah'ım, mülkün sahibi! Mülkü dilediğine verir, mülkü dilediğinden alırsın; dilediğini yüceltirsin, dilediğini alçaltırsın; hayır senin elindedir; sen her şeye kâdirsin.

« Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü geceye sokarsın; ölüden diri çıkarırsın, diriden ölü çıkarırsın; dilediğine hesapsız rızık verirsin » (Sure 3, 26-27). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Güneşi ışık, ayı nur yapan ve ona menziller takdir ederek yılların sayısını ve hesabı bilmenizi sağlayan O'dur. Allah bunları ancak hak ile yaratmıştır. Bilen bir toplum için ayetleri açıklar.

« Gecenin ve gündüzün birbirini takibinde ve Allah'ın göklerde ve yerde yarattığı şeylerde, korunan bir toplum için ayetler vardır » (Sure 10, 5-6): Allah, güneş ile ayı, nurlarında, şekillerinde, vakitlerinde ve hareketlerinde birbirinden ayırmıştır; güneşi, ışınları aydınlatıcı bir delil ve parıldayan bir nur olan şuhuv kılmış; ayı ise bir nur kılmıştır, yani güneşin delilinden daha zayıf ve güneşten türeyen bir nur.

« Ve ona menziller takdir etmiştir »: ay, ayın ilk gecesinde güneşe yakınlığından ve ona az karşılık gelmesinden dolayı küçük, ince, az nurlu olarak doğar; ayın nuru, güneşe karşılık geldiği ölçüye göredir; bu yüzden ikinci gecede, ilk gecede olduğundan iki kat daha uzaklaşmıştır ve nuru ilk gecenin nurlarının iki katıdır; sonra her uzaklaşışında nuru artar, ta ki ay, güneşin doğusundan karşısına geldiği gece, yani ayın on dördüncü gecesi, dolunayı tamamlanır; sonra ay, güneşe diğer tarafından yaklaştıkça eksilmeye başlar, ayın sonuna kadar: ay, ikinci ayın birinci gecesinde başladığı gibi oluncaya kadar kaybolur. Aylar onunla, geceler ve gündüzler güneşle bilinir ve yıllar bununla bilinir; bu yüzden Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Güneşi ışık, ayı nur yapan ve ona menziller takdir ederek yılların sayısını ve hesabı bilmenizi sağlayan O'dur » (Sure 10, 5).

Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık: gecenin ayetini silip gündüzün ayetini görünür kıldık; Rabbinizin lütfunu aramanız ve yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için; her şeyi ayrı ayrı açıkladık » (Sure 17, 12). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Sana yeni ayları soruyorlar: de ki: Onlar insanların vakitlerini ve hac için belli etmelerin ayarlarıdır » (Sure 2, 189). Bütün bunları Tefsir'de genişçe açıkladık.

Sabit yıldızlar ve gezegenler

Göğün yıldızları arasında devineni yıldızlar vardır: astronomi alimlerinin lisanında bunlar « şaşkın » yıldızlardır; bunun çoğu doğru olan bir ilimdir; çoğu yalan, delilsiz iddia olan astrolojik hükümler ilminden farklı olarak. Gezegenler yedidir: ay en yakın göktedir, Merkür ikincide, Venüs üçüncüde, güneş dördüncüde, Mars beşincide, Jüpiter altıncıda, Satürn yedincidedir. Diğer yıldızlara sabit yıldızlar denir ve bunlar, onların görgüsüne göre, sonraki alimlerin çoğunun kullanımında Kürsi olan sekizinci felektedir.

Diğerleri ise şöyle demiştir: bilakis bütün yıldızlar en yakın göktedir ve bir kısmının bir kısmının üstünde olmasına hiçbir engel yoktur. Bunu, « Andolsun, en yakın göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanlara karşı kurşun kıldık » (Sure 67, 5) sözüyle ve « Sonra onları iki günde yedi gök olarak tamamladı ve her göğe kendi işini bildirdi. En yakın göğü kandillerle süsledik ve onu bir muhafız kıldık. İşte bu, Aziz ve Alim olanın takdiridir » (Sure 41, 12) sözüyle delil gösterebilirsin: Allah, yıldızların süsü açısından en yakın göğü diğerlerinden ayırmıştır. Eğer bu, yıldızların oraya gömülmüş olduklarına işaret ediyorsa böyle olur; değilse, diğerlerinin söylediğine engel yoktur. Allah daha iyi bilir.

Onların görgüsüne göre, yedi, hatta sekiz felek, içinde bulundurdukları sabit ve devineni yıldızlarla birlikte, gece ve gündüz içinde, doğudan batıya tam bir dönüş yaparlar; yine onlara göre her gezegen, kendi feleğine karşı, batıdan doğuya doğru döner: ay feleğini bir ayda, güneş ise (dördüncü olan) feleğini bir yılda tamamlar. Hareketleri birbirine yakınlaşınca, dördüncü gökün ölçüsü en yakın gök ölçüsünün on iki katıdır; Satürn ise, yedinci olan feleğini otuz yılda tamamlar: buna göre en yakın gök ölçüsünün üç yüz altmış katıdır.

Bilginler, bu yıldızların cisimlerinin ölçülerinden, yörüngelerinden ve hareketlerinden söz etmiş ve bu konularda astrolojik hükümler ilmine ve oradan çıkan yeryüzü olaylarına taşacak kadar detaya girmişlerdir ki, bunların çoğu hakkında hiçbir ilimleri yoktur. Mesih'in (a.s.) devrinden önce Şam'da oturan Rumların bu konuda uzun anlatımı gerektiren çok sözleri vardı: Şam şehrini bina eden, ona yedi kapı yapan ve her kapının üstüne, yedi gezegen suretinde birer mabet koyan onlardır; her biri kendi mabedinde ibadet ediyor ve birçok tarihçinin onlardan naklettiği bir dua ile yıldızına dua ediyordu. « Gizli sır » kitabının yazarı, güneşe, aya ve yıldızlara yapılan dua hakkındaki sözü zikretmiştir: bunlar, önlerine alınmaması gereken esatirlerden ibarettir. Harran'ın diğer bilginleri, çok eski dönem Harran'ın putperest filozofları: onlar, yedi gezegene tapınan Allah'a ortak koşanlardı; Sabiiler'in bir fırkasıydılar.

Bu yüzden Yüce Allah şöyle buyuruyor: « O'nun ayetlerinden biri de gece, gündüz, güneş ve aydır. Güneşe de aya da secde etmeyin; onları yaratan Allah'a secde edin, eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız » (Sure 41, 37). Ve Yüce Allah, Yemen'deki Seba kraliçesi Belkıs'ın ve arkasındaki ordusunun durumunu düdük kuşunun Süleyman'a (a.s.) söyleyişiyle haber vererek şöyle buyuruyor: « Ben, onlara hükmetmekte olan, kendisine her şeyden verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum. Onu ve kavmini, Allah'tan başka güneşe secde eder buldum.

« Şeytan, yaptıkları işleri kendilerine süslemiş, onları yoldan saptırmış, onlar hidayete ermemişlerdir. Öyle ki, göklerin ve yerin gizli şeylerini çıkararan ve sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilen Allah'a secde etmiyorlar. Allah, O'ndan başka ilah yoktur, büyük Arş'ın Rabbidir » (Sure 27, 23-26). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Göklerde olanların ve yerde olanların, güneşin, ayın, yıldızların, dağların, ağaçların, hayvanların ve insanlardan çoğunun Allah'a secde ettiğini görüyor musun? Birçokları da azabı hak etmiştir.

« Allah'ın alçalttığı kimseyi yüceltecek kimse yoktur. Allah ne isterse onu yapar » (Sure 22, 18). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Allah'ın yarattığı şeyleri görmüyorlar mı? Gölgeleri, Allah'a secde edenler olarak, sağdan ve soldan eğilmektedir; onlar hor ve hakir durumdalar. Göklerdeki ve yerdeki her mahluk ve melekler de Allah'a secde etmektedir; onlar büyüklük taslamazlar. Üzerlerindeki Rablerinden korkarlar ve emrolundukları şeyi yaparlar » (Sure 16, 48-50).

Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Göklerde olanlar da yerde olanlar da gölgeler de sabah akşam isteyerek istemeyerek Allah'a secde ederler » (Sure 13, 15). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Yedi gök, yer ve bunlarda olanlar, O'nu tespih ederler. O'nu hamdıyle tespih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz, onların tespihini anlamazsınız. O, hafiftir, bağışlayandır » (Sure 17, 44).

Bu konudaki ayetler çok fazladır.

İbrahim ve yıldızlara tapınma

Göklerde ve yerde gözlenen cisimlerin en şereflileri, görüşte en parlak olanlar ve tefekkürde en değerli olanlar, yıldızlar, yani güneş ve aydır. Halil (İbrahim), her birinin ilahlığının batıllığını ispat etmiştir; bu da, « Ay'ın doğduğunu görünce: Rabbim budur dedi; ay battığında ise: Rabbim bana hidayet vermezse, sapıklara düşenlerden olurum dedi. Güneşin doğduğunu görünce: Rabbim budur dedi.

« Bu daha büyüktür. Güneş battığında: Ey kavmim, sizin Allah'a ortak koştuklarınızdan uzağım demiştir. Ben, hanif olarak, yüzümü gökleri ve yeri yaratan O'na çevirdim; ben Allah'a ortak koşanlardan değilim » (Sure 6, 77-79). İbrahim, kesin delil yoluyla, gözlenen bu cisimlerin, yani yıldızların, ayın ve güneşin hiçbirinin ilahlığa layık olmadığını göstermiştir: hepsi yaratılmış, beslenmiş, tedbir edilmiş, hareketlerinde emre ram edilmiş, yaratıldıkları maksattan sapmayan, ondan ancak kusursuz, ölçülü, bozulmayan ve değişmeyen bir takdir ile ayrılan varlıklardır: bu, onların beslendiğine, yapılmış olduğuna, emre ve kudrete ram edildiklerine delildir.

Bu yüzden Yüce Allah şöyle buyuruyor: « O'nun ayetlerinden biri de gece, gündüz, güneş ve aydır. Güneşe de aya da secde etmeyin; onları yaratan Allah'a secde edin, eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız » (Sure 41, 37).

İki Sahih'te, küsuf namazı bölümünde, İbn Ömer'den, İbn Abbas'tan, Aişe'den ve diğer sahabeden nakledilen hadiste, Allah'ın Resulü'nün (s.a.v.) o günkü hutbesinde şöyle buyurduğu geçer: « Güneş ve ay, Allah'ın ayetlerinden ikisidir; hiçbir kimsenin ölümü için de hayatı için de tutulmazlar. »

Buhari, « Yaratılışın başlangıcı » bölümünde şöyle der: Musaddad bize nakletti, Abdülaziz b. Muhtar bize nakletti, Abdallah ed-Denec bize nakletti: Ebu Seleme bana, Ebu Hureyre'den, Peygamber'den (s.a.v.) nakletti; şöyle buyurmuş: « Güneş ve ay, kıyamet günü burulacaktır. » Bunu yalnız Buhari nakletmiştir; hafız Ebu Bekir Bezzar onu daha geniş bir lafızla nakletmiştir ve şöyle demiştir: İbrahim b. Ziyad el-Bağdadi bize nakletti, Yunus b. Muhammed bize nakletti, Abdülaziz b. Muhtar bize nakletti, Abdallah ed-Denec'ten: Halid b. Abdallah el-Kasri döneminde, bu camide, yani Kufe camisinde, Ebu Seleme b. Abdurrahman'ı dinledim; Hasan yanına gelip oturdu ve anlattı; şöyle dedi: Ebu Hureyre bize nakletti, Allah'ın Resulü'nün (s.a.v.) şöyle buyurduğunu: « Güneş ve ay, kıyamet günü ateşte iki boğadır. » Hasan şöyle dedi: Peki bunların günahı nedir?

Buyurdu ki: Sana Allah'ın Resulü'nün (s.a.v.) hadisini naklediyorum, sen de bunların günahı nedir diyorsun. Sonra Bezzar şöyle demiştir: Ebu Hureyre'den bu yoldan başkasıyla nakledilmemiştir ve Abdallah ed-Denec, Ebu Seleme'den bu hadis dışında bir şey nakletmemiştir.

Hafız Ebu Ya'lâ el-Mevsili, zayıf olan Yazid er-Rakaşi yoluyla, Enes'ten nakletmiştir: Allah'ın Resulü (s.a.v.) şöyle buyurdu: « Güneş ve ay, ateşte iki kısırlaştırılmış boğadır. » İbn Ebi Hatim şöyle demiştir: Ebu Said el-Eşecc ve Amr b. Abdallah el-Evdi bize nakletti, Ebu Usame bize nakletti, Mücalid'den, Becile'li bir ihtiyardan, İbn Abbas'tan: « Güneş sarıldığında » (Sure 81, 1) ayeti hakkında: Allah, kıyamet günü güneşi, ayı ve yıldızları denize sarar; sonra Allah, yanan bir rüzgâr gönderir, onlar orada yanar.

Bu eserler, güneşin ve ayın Allah'ın mahlukatından olduklarını ispatlamaktadır: Allah onları dilediği maksat için yaratmış, sonra da dilediğini onlarla yapmaktadır; o kudretli delil ve kusursuz hikmet O'nundur: ilmi, hikmeti, kudreti, yürürlükte olan iradesi ve reddedilmeyen, engellenmeyen, yenilmeyen hükmü gereği yaptığından sorulmaz.

İmam Muhammed b. İshak b. Yesar'ın, Sira Kitabı'nın başında, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in, göğün, yerin, güneşin ve ayın yaratılışı ve benzeri konulardaki şiirinden naklettiği ne güzeldir. İbn Hişam şöyle demiştir: o şiir Ümeyye b. Ebi's-Salt'a aittir: « Hamdimi ve methimi Allah'a tahsis ediyorum; ve zamana laf kalabalığını fırsat bırakmayan ağır bir söz; yüceler yücesi Melik'e, ki üzerinde ne tapılan bir ilah vardır ne de rab. Ey insan, ölüme karşı dikkatli ol: Allah'a karşı hiçbir şeyi gizleyemezsin. Allah ile birlikte O'ndan başkasını ilah edinme: hidayet yolu harabeye döndü.

« Rahimler: cin onların ümit kaynağıydı; ve Sen benim ilahımsın, Rabbimiz ve benim ümidimsin. Seni rab olarak yeterli tutuyorum: senin dışında bir ilah tanımayacağım, ey Allah, ikinci bir ilah tanımayacağım. Sen, bir lütuf, bir iyilik ve bir rahmet olarak, Musa'ya müjdeci bir resûl gönderdin. Ona şöyle dedin: Git, sen ve Harun, zalim Firavun'u Allah'a davet edin.

« Ona deyin: Bu yeri, dayanaksız, bugünkü haline gelinceye kadar sen mi biçimlendirdin? Ona deyin: Bu göğü, direksiz sen mi yükselttin? Ey Bina eden, o halde ihsanda bulun. Ona deyin: Gece onu kararttığında ortasını aydınlatan sen mi oldun, bir hidayet rehberi mi?

« Ona deyin: Sabah vakti güneşi, dokunduğu yer parıldasın diye, gönderen kimdir? Ona deyin: Tohumu tozda, ondan yeşil ot büyüyecek şekilde, kim bitirir? Ondan başaklarının tanelerini çıkarandır; bunda, üzerinde tefekkür eden için ayetler vardır. Senin bir lütfunla kurtardın Yunus'u; balığın karın boşluklarında geceler geçirdi.

« Eğer adını, Rabbimiz, çoğaltarak tespih ediyorsam, günahlarımı affettiğin içindir. Kulların Rabbi, üzerime affı ve rahmeti indir ve evladımı da malımı da mübarek kıl. »

Venüs, Harut ve Marut kıssası

Bu bilindikten sonra, göğün yıldızları, sabit olanlar da devineniler de, hepsi yaratılmıştır; Yüce Allah onları yaratmıştır. Nitekim buyuruyor: « Her göğe kendi işini bildirdi. En yakın göğü kandillerle süsledik ve onu bir muhafız kıldık. İşte bu, Aziz ve Alim olanın takdiridir » (Sure 41, 12).

Bilginlerin Harut ve Marut kıssası hakkında zikrettiklerine gelince; Venüs'ün güzel bir kadın olduğu, meleklerin onu istedikleri, o da kendisine İsm-i Âzam'ı öğretmeleri şartıyla reddettiği; onlar da öğrettikleri, o da telaffuz ettiği ve gökte bir yıldız olarak yükseltildiği şeklindeki rivayetler: bunların, bence, İsrailoğulları'nın uydurmasından olduğunu düşünüyorum; nitekim Ka'b el-Ahbar onu nakletmiş ve salafın bir kısmı ondan İsrailoğulları rivayeti olarak aktarmıştır. İmam Ahmed ve İbn Hibban kendi Sahih'inde bu konuda bir hadis nakletmiştir: Ahmed, Yahya b. Bükeyr'den, Züheyr b. Muhammed'den, Musa b. Cübeyr'den, Nafi'den, İbn Ömer'den, Peygamber'den (s.a.v.) nakletmiş ve kıssayı uzun haliyle anlatmıştır; içlerinde şunlar da vardır: « Venüs, kendilerine halkın en güzel kadınlarından birini gösterdi; kadın onlara geldi ve melekler onun şahsını kendilerine istediler.

» Abdurrazzak, Tefsir'inde, Sevri'den, Musa b. Ukbe'den, Salim'den, İbn Ömer'den, Ka'b el-Ahbar'dan nakletmiştir: bu, daha isabetli ve daha sağlamdır. Hakim, Mustadrak'ında ve İbn Ebi Hatim, Tefsir'inde, İbn Abbas'tan nakletmiş; İbn Abbas şöyle demiştir: o dönemde güzelliği, kadınlar içinde, Venüs'ün yıldızlar içindeki güzelliği gibi olan bir kadın vardı; ve kıssanın kalanını da anlattı. Bu, bu kıssada nakledilen en güzel lafızdır. Allah daha iyi bilir.

Hafız Ebu Bekir Bezzar'ın naklettiği hadis de aynı şekilde: Muhammed b. Abdülmelik el-Vasiti bize nakletti, Yazid b. Harun bize nakletti, Mübeşşir b. Ubeyd bize nakletti, Zeyd b. Eslem'den, İbn Ömer'den; ayrıca Amr b. İsa bize nakletti, Abdülalâ bize nakletti, İbrahim b. Yazid bize nakletti, Amr b. Dinar'dan, İbn Ömer'den: Allah'ın Resulü (s.a.v.) Süheyl'i zikretti ve şöyle buyurdu: « O, zalim bir kâhindi; Allah onu bir yıldız kıldı. » Sonra şöyle demiştir: Zeyd b. Eslem'den, hadiste zayıf olan Mübeşşir b. Ubeyd yoluyla; Amr b. Dinar'dan ise, hadiste yumuşak, yani zayıf, olan İbrahim b. Yazid yoluyla nakledilmiştir; biz de onu kusuruyla birlikte zikrediyoruz, çünkü onu yalnızca bu iki yoldan hıfz edebilmişiz. Ben şöyle derim: Mübeşşir b. Ubeyd el-Kureşî, Ebu Hafsa el-Himsî, aslen Kufeli: herkes onu zayıf saymıştır; İmam Ahmed ve Darekutni ona hadis uydurur, yalan söyler demiştir.

İbrahim b. Yazid'e gelince; o, el-Huzailidir ve icmaları gereği zayıftır; Ahmed ve Nesai ona terkedilmiş (metruk) demiştir; İbn Ma'in güvenilir değil, hiçbir şey değil demiştir; Buhari hakkında susmaktadırlar demiştir; Ebu Hatim ve Ebu Zür'a hadiste munker, hadiste zayıf demiştir. Böyle bir sened hiçbir şeyi ispatlamaz; iyi düşünürsek bu, İsrailoğulları rivayetlerindendir; tıpkı İbn Ömer'in Ka'b el-Ahbar'dan aktarması gibi; bunlar da kendilerine güvenilemeyecek esatirlerindendir. Allah daha iyi bilir.

Samanyolu, gökkuşağı ve gök gürültüsü

Samanyolu ve gökkuşağı bölümü. Ebu'l-Kasım Taberani şöyle demiştir: Ali b. Abdülaziz bize nakletti, Ârim Ebu'n-Nu'man bize nakletti, Ebu Evâne bize nakletti, Ebu Bişr'den, Said b. Cübeyr'den, İbn Abbas'tan: Hirakl, Muaviye'ye şöyle yazdı: eğer bunların arasında nebilikten bir şey kaldıysa, onlara sorduğum şeyleri bana haber verir. Ona, Samanyolu'nu, gökkuşağını ve güneşin ancak bir saatte eriştiği genişliği sorarak yazdı. Mektup ve elçi Muaviye'ye ulaştığında şöyle dedi: İşte bugüne kadar sormaktan korktuğum bir şey: bu iş için kim var? İbn Abbas dendi. Muaviye, Hirakl'ın mektubunu katlayıp İbn Abbas'a gönderdi; İbn Abbas ona şöyle yazdı: gökkuşağı, yer halkı için boğulmaktan bir emniyettir; Samanyolu, göğün yarıldığı kapısıdır; güneşin günde ancak bir saatte eriştiği genişlik ise İsrailoğulları için yarılan denizdir. Bu sened, İbn Abbas'a kadar sahihtir.

Taberani'nin naklettiği hadise gelince: Ebu'z-Zinba' Ravh b. el-Ferec bize nakletti, İbrahim b. Mahled bize nakletti, Fadl b. Muhtar bize nakletti, Muhammed b. Müslim et-Tai'fi'den, İbn Ebi Necih'den, Mücahid'den, Câbir b. Abdallah'tan: Allah'ın Resulü (s.a.v.) şöyle buyurdu: « Ey Muaz, seni kitap ehli bir kavme gönderiyorum: sana gökteki Samanyolu sorulursa: o, Arş'ın altındaki bir yılannın tükürüğüdür, de. » Bu hadis çok munkerdir, bilakis uydurmadır. Fadl b. Muhtar, Ebu Sehl el-Basrî'dir; sonra Mısır'a geçmiştir. Ebu Hatim er-Razi ona tanınmamıştır, esatir anlatır demiştir; hafız Ebu'l-Feth el-Ezdî hadiste çok munker demiştir; İbn Adi hadisleri, ne mana olarak ne de senet olarak takip edilmez demiştir.

Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Sizi, korku ve umut vesilesi olan şimşekle müjdeleyen ve ağır bulutları bitiren O'dur. Gök gürültüsü, melekler de O'na olan korkularından, hamdıyle O'nu tespih eder. O, şimşekleri gönderir ve onlarla dilediğini çarpar; oysa onlar, Allah hakkında çekişir dururlar. O, kudretlidir, azabı çok şiddetlidir » (Sure 13, 12-13). Ve Yüce Allah şöyle buyuruyor: « Göklerin ve yerin yaratılışında, gecenin ve gündüzün birbirini takibinde, insanlara faydalı olan yüklerle denizde yüzen gemilerde, Allah'ın gökten indirdiği ve öldükten sonra yeri onunla dirilttiği suda, orada her canlıyı yaymasında, rüzgârların yönlerini değiştirmesinde ve gökle yer arasında ram edilmiş bulutlarda, düşünen bir toplum için ayetler vardır » (Sure 2, 164).

İmam Ahmed, Yazid b. Harun'dan, İbrahim b. Said'den, babasından, Benî Gifar'lı bir ihtiyardan nakletmiştir: Allah'ın Resulü'nü (s.a.v.) şöyle buyururken dinledim: « Allah bulutu bitirir: o, en güzel sözü konuşur ve en güzel gülüşle güler. » Musa b. Ubeyde b. Sa'd b. İbrahim, şöyle denildiğini nakletmiştir: sözü gök gürültüsü, gülüşü şimşektir. İbn Ebi Hatim şöyle demiştir: babam bize nakletti, Hişam bize nakletti, Ubeydullah er-Razi'den, Muhammed b. Müslim'den: bize ulaştığına göre şimşek, dört yüzü olan bir melektir: bir insan yüzü, bir boğa yüzü, bir kartal yüzü ve bir aslan yüzü vardır; kuyruğu ile çarptığında şimşek olur.

İmam Ahmed, Tirmizi, Nesai, Buhari (« Edeb'ül-mufrad » bölümünde) ve Hakim (Mustadrak'ında), el-Haccac b. Arta hadisinden nakletmiştir: Ebu Matar bana nakletti, Salim'den, babasından: Allah'ın Resulü (s.a.v.) gök gürültüsünü ve şimşekleri duyduğunda şöyle dua ederdi: « Allah'ım, gazabınla bizi öldürme, azabınla bizi helak etme ve ondan önce bizi affet. »

İbn Cerir, el-Leys hadisinden, bir adamdan, Ebu Hureyre'den, Peygamber'e izafe edilerek nakletmiştir: gök gürültüsünü duyduğunda şöyle dua ederdi: « Gök gürültüsünün hamdıyle tespih ettiği Allah'ı tespih ederim. » Ali'den de: « Gök gürültüsünün tespih ettiği için tespih ederim » dediği nakledilmiştir. İbn Abbas'tan, el-Esved b. Yazid'den, Tavus'tan ve başkalarından da aynısı. Malik, Abdallah b. Zübeyr'den nakletmiştir: gök gürültüsünü duyduğunda konuşmayı bırakır ve şöyle derdi: « Gök gürültüsünün hamdıyle tespih ettiği ve meleklerin O'na olan korkularından tespih ettiği Allah'ı tespih ederim »; ve şöyle derdi: bu, yer halkı için çetin bir ihtardır.

İmam Ahmed, Ebu Hureyre'den, Allah'ın Resulü'nün (s.a.v.) şöyle buyurduğunu nakletmiştir: « Rabbiniz şöyle dedi: Eğer kullarım Bana itaat etselerdi, üzerlerine gece yağmurunu yağdırır, onlara gündüz güneşi gösterir ve gök gürültüsünün sesini onlara duyurmazdım. » Taberani, İbn Abbas'tan, Peygamber'e izafe edilerek nakletmiştir: « Gök gürültüsünün sesini duyduğunuzda Allah'ı zikredin: o, zikredeni yakalamaz. » Bütün bunlar Tefsir'de açıklanmıştır; hamd ve lütuf Allah'ındır.