Göklerin, yerin ve aralarındakilerin yaratılışı

Gökler ve yer, Allah tarafından altı günde yaratıldı: bilginlerin çoğunluğuna göre bu günler bizim günlerimiz gibidir; İbn Abbas, Mücâhid ve Dahhâk'e göre ise her biri bin yıldır. Kur'an, yedi göğü ve yerden de onlara benzer yedi yeri haber verir; hadisler, yerden haksızlıkla alınan bir karışın yedi yerin dibine kadar halka olduğu gerçeğini tasdik eder. Arş'ın altındaki yerler, dağların katman sıralaması, denizlerin ve ırmakların hikmeti, Nil ile Fırat'ın cennet ırmaklarından olmasının tevili ve yerin ürettiği nimetler, bu kıssada Kur'an âyetleri ve sahih hadis rivayetleriyle ele alınır.

İbn Cerîr, Dahhâk bin Müzâhim'den nakletmiştir: ebced, hevvez, huttî, kalemûn, sa'fes, kareşet. Ve Muhammed bin İshak'tan nakletmiştir ki o şöyle dedi: Tevrat ehli, Allah'ın yaratılışa pazar günü başladığını söyler. O, yaratılışa pazartesi başladığını söyler. Biz Müslümanlar ise, Allah Resûlü'nün (s.a.v.) bize ulaşan şeyine göre, Allah'ın yaratılışa cumartesi günü başladığını söyleriz.

İbn İshak'ın Müslümanlardan naklettiği bu görüş, fakihlerden bir kısmı tarafından tercih edilmiştir: Şâfiîler ve başkaları. Bu konuda Ebu Hüreyre hadisi gelecektir: Allah, cumartesi günü toprağı yarattı. Pazar günü olduğuna dair görüş ise, İbn Cerîr tarafından es-Südî yoluyla, Ebu Mâlik ve Ebu Sâlih'ten, İbn Abbas'tan; ve Murra'dan, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbeden bir gruptan nakledilmiştir. Onu Abdullah bin Selâm'dan da nakletmiştir ve İbn Cerîr bunu tercih etmiştir.

Bu, Tevrat'ın metnidir ve başka fakihler de bunu tercih etmiştir; o, «el-Ehad» (pazar) kelimesine en yakındır: bu yüzden yaratılış altı günde tamamlandı; bunların sonuncusu cuma idi; Müslümanlar onu haftanın bayramı ittihaz ettiler ve o, Allah'ın bizden önceki Kitap ehli saptırdığı gündür: Allah dilerse bunda delil gösterilecektir.

Kur'an'da göklerin ve yerin yaratılışı

« Yerde olanların hepsini; sizin için yaratan O'dur. Sonra, göğe doğru yönelerek yedi gök olarak onları düzenlemiştir. O her şeyi bilir. » Sure 2, 29

« "Siz yeri iki günde yaratanı mı inkar ediyor ve O'na eşler koşuyorsunuz! O, alemlerin Rabbidir" de. Yeryüzüne üstünden ağır baskılar (dağlar) yerleştirdi, onu bereketli kıldı; arayıp soranlar için gıdalarını tam (toplam) dört gün içinde yetiştirmesi kanununu koydu (takdir etti). Sonra, duman halinde bulunan göğe yöneldi, ona ve yeryüzüne: "İsteyerek veya istemeyerek buyruğuma gelin" dedi. İkisi de: "İsteyerek geldik" dediler. Böylece onları, iki gün içinde yedi göğe tamamladı ve her göğün işini kendisine bildirdi. Yakın göğü ışıklarla donattık ve bozulmaktan koruduk. İşte bu, bilen, güçlü olan Allah'ın kanunudur. » Sure 41, 9-12

« Sizin için yeri durak, göğü bina eden, size şekil verip de, şeklinizi güzel yapan, sizi temiz şeylerle rızıklandıran Allah'tır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Alemlerin Rabbi Allah ne yücedir! » Sure 40, 64

« Biz yeryüzünü bir beşik, dağları da onun için birer direk kılmadık mı? Biz yeryüzünü bir beşik, dağları da onun için birer direk kılmadık mı? Sizi çift çift yarattık; Uykunuzu dinlenme vakti kıldık; Geceyi bir örtü yaptık; Gündüzü geçimi sağlama vakti kıldık; Üstünüze yedi kat sağlam gök bina ettik; Parlak ışık veren güneşi varettik; » Sure 78, 6-13

« İnkar edenler, gökler ve yer yapışıkken onları ayırdığımızı ve bütün canlıları sudan meydana getirdiğimizi bilmezler mi? İnanmıyorlar mı? » Sure 21, 30

Yani: rüzgârlar esinceye, yağmurlar ininceye, kaynaklar ve ırmaklar akıncaya ve hayvan (canlı) dirilinceye kadar, gök ile yerin arasında olanı ayırdık.

« Göğü karışıklıktan korunmuş bir tavan kıldık; oysa onlar bundaki delillerden yüz çeviriyorlar. » Sure 21, 32

Yani: orada sabit ve hareketli yıldızlar olarak, ışıl ışıl parlayan yıldızlar olarak, aydınlatıcı gökcisimleri olarak yaratılanlardan ve orada, yeri ve gökleri yaratanın hikmeti üzerine nişanelerden olan şeyden. «Göklerde ve yerde, (küfürlerine) yönelip yüz çevirdikleri nice işaretler vardır» (Yûsuf, 105). «Onların çoğu Allah'a ortak koşarak iman eder» (Yûsuf, 106). «Onların yaratılışı mı daha zor, yoksa gök mü? Onu inşa etti, kubbesini yükseltti ve onu tertemiz yaptı. Geceyi onu kararttı ve sabahın aydınlığını çıkardı. Yere gelince, ondan sonra onu döşedi, ondan suyunu ve otlağını çıkardı ve dağları sağlamlaştırdı: sizin ve hayvanlarınızın faydalanması için» (Nâziât, 27-33).

Bazı kimseler bu âyeti, göğün yaratılışının yerden önce gelişine delil ittihaz etti; böylece önceki iki âyetin apaçık anlamına muhalefet etti ve o cömert âyeti anlamadı. Bu âyetin gerektirdiği şey: yerin döşenmesi, ondan suyun ve otlağın çıkması, fiilen, göğün yaratılışından sonra oldu demektir: «O, oraya bereketler verdi ve ondaki rızıkları dört günde takdir etti», yani ekim yerlerini ve kaynakların ve ırmakların yerlerini hazırladı. Sonra, alt âlemin ve üst âlemin sûreti yaratılışını tamamladığında, yeri döşedi ve ondan konulmuş olanı çıkardı: kaynaklar fışkırdı, ırmaklar aktı, ekinler ve meyveler yetişti; bu yüzden döşeme, suyun ve otlağın çıkışı ve dağların sağlamlaştırılmasıyla açıklanmıştır: «Yere gelince, ondan sonra onu döşedi, ondan suyunu ve otlağını çıkardı.

» Onun «ve dağları sağlamlaştırdı» sözü, onları koyduğu yerlerde sabit kıldığı, gömdüğü, sağlamlaştırdığı ve mühümlediği anlamındadır. Ve «Gökü, biz, bir kudretle kurduk ve şüphesiz biz, genişleticiyiz. Ve yeri de biz döşedik; biz, ne güzel döşeyicileriz. Ve her şeyden iki (erkek ve dişi) yarattık; düşünüp öğüt almaya devam edin» (Zâriyât, 47-49): kudretle; ve «biz, genişleticiyiz»: yukarıda olan her şey genişler: her gök, kendisinin altındaki gökten daha yücedir ve ondan daha geniştir; bu yüzden Kürsî, göklerden daha yücedir ve her şeyden daha geniştir; ve Arş da bütün bunlardan çok daha büyüktür. Ve ondan sonra sözü: «ve yeri de biz döşedik» anlamı: onu yaydık ve onu bir beşik yaptık, yani altınızda sarsılmayan, titremeyen sabit bir kütle: biz, ne güzel döşeyicileriz.

Ve atıf, gerçekleşme sırasını gerektirmez: dilde ancak mutlak haber vermesi gerektirir: Allah daha iyi bilir.

Dağlardan önce yer

Bize Ömer bin Hafs bin Gıyâs nakletti: babam bize nakletti: A'meş bize nakletti: Câmi' bin Şeddâd bize nakletti: Peygamber'in (s.a.v.) yanına girdim; devesi kapıya bağlıyken; Benî Temîm'den bir grup ona geldi. Onlar: bize müjde verdin, yine bize müjde ver, dediler. O: hayır, ey Allah'ın Resûlü: biz sana bu iş hakkında soru sormaya geldik, dediler. Bunun üzerine bir münâdî çağırdı: deven gitti, ey İbnü'l-Hüseyn. Ben de gittim: serap onu kesiyordu. Allah'a yemin ki, onu bırakmış olmayı isterdim. Burada bu şekilde nakledilmiştir; Seferler Kitabı'nda ve Tevhîd Kitabı'nda da nakledilmiştir; ve onun bazı lafızlarında: sonra gökleri ve yeri yarattı. Ve bu, Nesâî'nin lafzıdır da.

Haccâc bize nakletti: İbn Cüreyc bize haber verdi: İsmâîl bin Ümeyye bize haber verdi; Eyyûb bin Hâlid'den, Abdullah bin Rafî'den, Ümmü Seleme'nin azatlısından: Allah Resûlü (s.a.v.) elimi tuttu ve şöyle dedi: Allah, cumartesi günü toprağı yarattı; onda pazar günü dağları; pazartesi ağaçları; salı günü çirkin sayılan şeyleri; çarşamba günü nûru; perşembe günü orada hayvanları yaydı ve cuma günü ikindi sonrasında Âdem'i yarattı: yaratılışın sonuncusu, cuma günlerinin son saatinde, ikindi ile gece arasında. Müslim, Süreyc bin Yûnus yoluyla ve Hârûn bin Abdullah'tan; Nesâî de Hârûn ve Yusuf bin Saîd yoluyla böyle rivayet etmiştir: üçü de Haccâc bin Muhammed el-Mıssîsî el-A'var'dan, İbn Cüreyc'ten, aynı şekilde.

Nesâî, Tefsir'inde de nakletmiştir; İbrahim bin Yakub el-Cüzcânî yoluyla, Muhammed bin es-Sabbâh'dan, Ebu Ubeyde el-Haddâd'dan, el-Ahdar bin Aclân'dan, İbn Cüreyc'ten, Atâ bin Ebî Rebâh'tan: Allah Resûlü'nün (s.a.v.) elimi tuttuğu ve şöyle dediği: ey Ebu Hüreyre! Allah, gökleri, yerleri ve aralarındakileri altı günde yarattı; sonra yedinci günde Arş'a hükmetti ve cumartesi günü toprağı yarattı. Ve onun bütününü aynı şekilde zikretmiştir. İbn Cüreyc'e karşı ayrılma olmuştur; Ali bin el-Medînî, Buhari, Beyhakî ve başkaları hâfızlar bu hadisi tenkid etmiştir. Buhari, Tarih'inde şöyle demiştir ve bazıları: Kâ'b'dan, dedi ve bu daha doğrudur, yani bu hadis, Ebu Hüreyre'nin Kâ'b el-Ahbâr'dan işittiği ve aldığı şeylerdendir: çünkü ikisi de birbirini ziyaret ediyor ve hadis için birlikte oturuyorlardı: bu, ona sahifelerinden nakleder; o da ona, Peygamber'den (s.a.v.) onu destekleyen şeyi nakleder.

Demek ki bu hadis, Ebu Hüreyre'nin Kâ'b'dan, onun sahifelerinden aldığı şeylerdendi; bazı raviler, onu Peygamber'e (s.a.v.) isnad etmede hataya düşmüştür. Sonra onun metninde çok büyük bir gariblik vardır; bunlar arasında: göklerin yaratılışını zikretmez; fakat yerin ve içinde olanların yaratılışını yedi günde zikretmiştir: bu da Kur'an'a aykırıdır; çünkü yer dört günde yaratıldı, sonra gökler dumandan iki günde yaratıldı: ve duman, büyük su kalktığında yükselen su buharıdır; köpüğünden Allah, büyük ve nüfuz edici kudretle yeri yarattı; İsmâîl bin Abdurrahman es-Südî el-Kebîr'in, Ebu Mâlik ve Ebu Sâlih'ten, İbn Abbas'tan ve Murra el-Hamdânî'den, İbn Mes'ûd'dan naklettiği habere göre.

«O, sizin için yeryüzünde olan her şeyi yarattı, sonra göğe yönelip onu yedi gök olarak tertip etti» sözü hakkında: Allah'ın Arşı su üzerindeydi ve su üstünden önce yaratıldığı şeylerden hiçbir şey yaratmamıştı. Yaratılışı yaratmak isteyince sudan, su üstüne yükselen bir duman çıkardı ve ona s-semâ (gök) adını verdi; sonra suyu kuruttu ve ondan tek bir yer yaptı: pazar ve pazartesi; ve yeri bir balık üstüne yarattı ve o, Nûn'dur: «Nûn. Andolsun kaleme ve yazdıkları şeylere» (Kalem, 1). Ve balık sudadır, su bir katman üstünde, katman bir melek sırtında, melek bir kayada, kaya da rüzgârdadır: o, Lûkman'ın zikrettiği kayadır; ne göktedir ne yerde.

Balık kımıldadı, su kalktı ve yer sarsıldı: bunun üzerine üstüne dağları sağlamlaştırdı ve yer duruldu. Ve Allah, salı günü dağları ve onların içindeki menfaatleri yarattı; çarşamba günü ağaçları, suyu, şehirleri, refahı ve yıkımı yarattı, (perşembe ve cuma). Ve ona cuma günü adı verilmesi, ancak orada göklerin ve yerin yaratılışını toplaması sebebiyledir. «Her göğe emrini (ahirete kadar sürecek yaratılışını ve tanzimatını) bildirdi»: her gökte meleklerden, denizlerden, dolu dağlarından ve yalnızca kendisinin bildiği şeylerden yaratılışını yarattı; sonra göğü yıldızlarla süsledi, onu bir zînet ve şeytanlardan koruyan bir muhâfeze yaptı; sevdiği şeylerin yaratılışını bitirince Arş'a hükmetti.

Ve es-Südî, bu isnadla birçok garip şey zikretmektedir; onun büyük bir kısmı İsrâiliyyât'tan alıntıdır: çünkü Kâ'b el-Ahbâr, Ömer devrinde İslam'a girdiğinde, Ömer bin Hattâb'ın (Allah ondan razı olsun) önünde, Kitap ehlinin ilimlerinden şeyler anlatıyordu; Ömer, onu memnun etmek için dinler ve onun sahip olduğu şeylere şaşardı; onun büyük bir kısmı, tertemiz şeriatin getirdiği hakka uyuyordu: bu anlam için birçok kimse, Kâ'b el-Ahbâr'ın naklettiğinin nakline izin verdi. Sonra Benî İsrâîl'den nakletme izni geldi: fakat onun naklettiği içine birçok hata düşer.

Buhari, Sahih'inde, Muâviye bin Ebî Süfyân'dan nakletmiştir: «Yine de biz, yalan ile imtihan edileceğiz»: yani naklettiğinde; onu kasten yapması değil: Allah daha iyi bilir.

Ve biz, öncülerin büyük imamlarının çoğunun ondan naklettiği şeylerden naklettiklerimizi naklediyoruz; sonra bu hadisleri, onun sıhhatini tasdik eden ya da tekzîb eden şeylerle takip ediyoruz; ne sâbit sayılan ne tekzîb edilen diğer şeyler de kalır: yardım Allah'tandır ve güven O'nadır.

Kutaybe bize nakletti: Muğîre bin Abdurrahman el-Kureşî bize nakletti; Ebu'z-Zinâd'den, el-A'rec'den: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: Allah, yaratılışı bitirince, yanında Arş'ın üstünde olan Kitab'ına şöyle yazdı: «Rahmetim, gazabımı geçmiştir.» Müslim ve Nesâî, Kutaybe yoluyla böyle rivayet etmiştir.

Yedi yer

Yedi yer hakkında ulaşan şeyin faslı: «Allah, göklerin yedi katını ve yerden de onlara benzer bir şeyi yaratan.odur ki, buyruğu (zâten) aralarında iner ki... biliniz ki Allah'ın her şeye gücü yeter ve gerçekten Allah, ilmiyle her şeyi gerçekten kuşatmıştır» (Talâk, 12).

Ali bin Abdullah bize nakletti: İbn Üleyye bize haber verdi; Ali bin el-Mübârek'den: Yahya bin Ebî Kesîr bize nakletti; Muhammed bin İbrahim bin el-Hâris'den, Ebu Seleme bin Abdurrahman'dan; bir toprak hakkında insanlarla ihtilafı iken: «Ey Ebu Seleme! Topraktan sakın; çünkü Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: kim bir karış haksızlık ederse, boynuna yedi yerden (çıkıp) bir halka dolanır.» Onu, Zulümler Kitabı'nda da nakletmiştir; ve Müslim, Yahya bin Ebî Kesîr'den yollarla. Ahmed, Muhammed bin İbrahim hadisinden, Ebu Selema'dan nakletmiştir. Ahmed ayrıca, Yûnus'dan, Abân'dan, Yahya bin Ebî Kesîr'den, Ebu Selema'dan, Âişe'den aynı şekilde nakletmiştir.

Bişr bin Muhammed bize nakletti: Abdullah bize haber verdi; Musa bin Ukbe'den, Sâlim'den: Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Kim yerden hakkını ödemeden bir şey alırsa, kıyâmet günü onunla birlikte yedi yerin dibine kadar gömülür.» Onu Zulümler Kitabı'nda da nakletmiştir; Müslim bin İbrâhîm'den, yani Abdullah bin Mübârek'ten, Musa bin Ukbe'den: onun tek râvisidir.

Buhari burada Muhammed bin Sîrîn hadisini zikretmiştir; Abdurrahman bin Ebî Bekre'den: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gün ki sûretiyle dönüp yerini tuttu: yıl on iki aydır.» Onun anlamı ve Allah daha iyi bilir: «Allah, göklerin yedi katını ve yerden de onlara benzer bir şeyi yaratan.odur» demektir: yani sayı yönünde; bugünkü ayların sayısı olan on iki gibi, Allah'ın Kitab'ındaki birinci sayfadaki ayların sayısına uygundur: bu, zaman yönünde bir uygunluktur; o ise mekân yönünde bir uygunluktur.

Übeyd bin İsmâîl bize nakletti: Ebu Usâme bize nakletti; Hişâm'dan, babasından: kendisinin bir hak yediği itham edildi ve o, kendisinin lehine olarak Mervân'ın yanında onu yediğini iddia etti. O: «Saîd! Ben, onun hakkından bir şey yer miyim? Allah Resûlü'nü (s.a.v.) şöyle buyururken işittiğime şahitlik ederim: kim topraktan haksızlıkla bir karış alırsa, kıyâmet günü boynuna yedi yerden bir halka yapılır.»

Hasen ve Ebu Saîd, Benî Hâşim'in azatlısı, bize nakletti: Abdullah bin Lahi'a bize nakletti: Übeydullah bin Ebî Ca'fer bize nakletti; Ebu Abdurrahman'dan: derim ki: ey Allah'ın Resûlü, zulmün en kötüsü hangisidir? Müslüman kardeşinin toprağın bir karışında hakkını yediği bir karış topraktır: yerden alınan ne bir taş vardır ki kıyâmet günü boynuna halka yapılmasın, yerin dibine kadar; ve onun dibini, ancak onu yaratan bilir. Ahmed yalnız o çıkardı ve o, kusursuz bir isnaddır.

Affân bize nakletti: Vüheyb bize nakletti: Süheyl bize nakletti; babasından: «Kim yerden haksızlıkla bir karış alırsa, boynuna yedi yerden halka yapılır.» Bu yolda onun tek râvisidir ve o, Müslim'in şartı üzeredir. Yahya bize nakletti; İbn Aclân'den: babam bize nakletti: «Kim yerden haksızlıkla bir karış kesse, boynuna yedi yerin dibine kadar halka yapılır.» Bunda da onun tek râvisidir, Müslim'in şartı üzeredir.

Affân bize nakletti: Ebu Avâne bize nakletti; Ömer bin Ebî Seleme'den, babasından: «Kim yerden haksızlıkla bir karış alırsa, boynuna yedi yerden halka yapılır.» Bundan da onun tek râvisidir. Taberânî, Muâviye bin Kurra hadisinden, İbn Abbas'tan, Peygamber'e merfu olarak, aynı şekilde nakletmiştir.

Bu hadisler, yedi yerin tasdiki konusunda neredeyse mütevâtirdir; anlamı, her birinin diğerinin üstünde olması ve altındakinin, onun merkezinde olmasıdır; coğrafyacılara göre yedinciye kadar; o, dolu bir cisimdir, içi boş değildir; ve onun merkezinde merkez vardır; o, farzedilen, meyâl bir noktadır: ağırlıkların vardığı, her yönden inen şeylerin, ona bir engel olmazsa, indiği yerdir. Ayrılma olmuştur: aralarında boşluklar olmadan üst üste mi dizilmişlerdir, ya da her biriyle onun ardı arasında bir boşluk mu vardır? İki görüş: ve bu ayrılma, gök kürelerinde de geçerlidir. «Allah, göklerin yedi katını ve yerden de onlara benzer bir şeyi yaratan.odur: buyruğu aralarında iner.»

Arşa kadar üst üste konulan yerler

Süreyc bize nakletti: Hâkem bin Abdülmelik bize nakletti; Katâde'den, Hasen'den: Allah Resûlü'nün (s.a.v.) yanında iken bir bulut geçti: «Biliyor musunuz bu nedir?» «Allah ve Resûlü bilir.» «Bulutlar ve Allah'ın, ona şükretmeyen ve ona dua etmeyen kullarına sevk ettiği yerlerin köşeleridir. Üstünüzde olanın ne olduğunu biliyor musunuz?

» «Allah ve Resûlü bilir.» O: «Er-râkı'a: tutulmuş bir dalga ve korunmuş bir tavandır. Sizinle onun arasında ne kadar olduğunu biliyor musunuz?» «Allah ve Resûlü bilir.

» «Beş yüz yıllık bir yoldur. Üstünde olanın ne olduğunu biliyor musunuz?» «Allah ve Resûlü bilir.» «Beş yüz yıllık bir yoldur», yedi göğü sayana kadar.

«Bütün bunların üstünde olanın ne olduğunu biliyor musunuz?» «Allah ve Resûlü bilir.» «Arş. Onun ile yedinci gök arasında ne kadar olduğunu biliyor musunuz?

» «Allah ve Resûlü bilir.» «Beş yüz yıllık bir yoldur. Altınızda olanın ne olduğunu biliyor musunuz?» «Allah ve Resûlü bilir.

» «Bir yer. Onun altında olanın ne olduğunu biliyor musunuz?» «Allah ve Resûlü bilir. » «Başka bir yer.

Aralarında ne kadar olduğunu biliyor musunuz?» «Allah ve Resûlü bilir. » «Yedi yüz yıllık bir yoldur», yedi yeri sayana kadar. «Ve Allah'a yemin ki, size yedinci alt yerin yolunu gösterseydim, inerdi.

» Sonra şu âyeti okudu: «O, evveldir, sondur; zâhirdir, bâtındır ve O, her şeyi bilendir» (Hadîd, 3). Tirmizi rivayet etmiştir; Abd bin Humeyd ve başkaları yoluyla, Yûnus bin Muhammed el-Müaddib'den, Şeybân bin Abdurrahman'dan, Katâde'den: Hasen, Ebu Hüreyre'den nakletti ve onu zikretti; yalnız her iki yer arasındaki mesafenin beş yüz yıl olduğunu zikretti ve sonunda, el-Hadîd sûresinin bu âyetinin şerhinde zikrettiğimiz bir kelime zikretti: bu hadis, bu noktadan garibtir. Eyyûb ve Yûnus bin Ubeyd'den nakledilmiştir: Hasen, Ebu Hüreyre'den (hadisi) işitmemiştir. Ebu Muhammed Abdurrahman bin Ebî Hâtim, Tefsir'inde, Ebu Ca'fer er-Râzî hadisinden, Katâde'den, Hasen'den, Ebu Hüreyre'den nakletmiştir: Tirmizi'nin lafızı gibi zikretmiştir; sonundaki ilave olmadan.

İbn Cerîr, Tefsir'inde, Bişr'den, Yezîd'den, Saîd bin Ebî Arûbe'den, Katâde'den, muttasıl isnad olmadan nakletmiştir: ve bu sonuncusu, belki daha makuldür: Allah daha iyi bilir.

İki hâfız, Ebu Bekir el-Bazzâr ve Beyhakî, Ebu Zerr el-Gifârî hadisinden, Peygamber'den (s.a.v.), aynı şekilde nakletmiştir: fakat onun isnadı oturmaz: Allah daha iyi bilir.

Ve Arş'ın tavsifinde, Evâil hadisinden daha önce gelen şey, Arş'ın yedinci gök üstündeki yüceliğinde bununla çelişen ve onu tasdik eden şeyleri ihtiva eder.

Kelâmcıların bazılarının hadis üzerinde gittiği, bunların yedi iklim olduğuna dair şeye gelince: bu, âyetin zâhirine, sahih hadise ve onun lafızlarının çoğunun apaçık anlamına muhalif bir görüştür; Hasen yoluyla, Ebu Hüreyre'den naklettiğimiz hadiste zikrettiğimizden başka. Sonra o, hadisi ve âyeti zâhirlerinin aksine tevil etmiştir; ne bir esas ne bir delil ile: Allah daha iyi bilir.

Ve böylece Kitap ehlinin çok kişinin zikrettiği ve bilginlerimizin bir kısmının onlardan aldığı: şu ki bu yer topraktandır, altındaki demirdendir, arkasındaki kükürt taşlarındandır, arkasındaki şundandır: bütün bunlar, kimse haber vermediği ve isnadı bir masum'a varmadığı zaman, muharririne döndürülür. «Her yerin yaratılışında, bu yerin içinde olan şey vardır: Âdem gibi sizin Âdem'iniz, İbrahim gibi sizin İbrahim'iniz.» İbn Cerîr bunu kısaltarak zikretmiştir; Beyhakî de, Esnâ ve Sıfât'ta açmıştır: bu, onun nakli ondan oturursa, tevile muhtaçtır; İbn Abbas'ın (Allah ondan razı olsun) İsrâiliyyât'tan almış olması gibi: Allah daha iyi bilir.

Yerin dağları

Yezîd bize nakletti: el-Avvâm bin Havşeb bize nakletti; Süleyman bin Ebu Süleyman'dan, Enes bin Mâlik'den: Allah yeri yarattığında o dalgalanmaya başladı: dağları yarattı ve üstüne koydu, yer duruldu. Melekler, dağların yaratılışına şaştılar: «Ey Rabbim! Senin yaratılışında dağlardan daha katı bir şey var mı?» «Evet: demir.» «Ey Rabbim! Senin yaratılışında demirden daha katı bir şey var mı?» «Evet: ateş.» «Ey Rabbim! Senin yaratılışında ateşten daha katı bir şey var mı?» «Evet: su.» «Ey Rabbim! Senin yaratılışında sudan daha katı bir şey var mı?» «Evet: rüzgâr.» «Ey Rabbim! Senin yaratılışında rüzgârdan daha katı bir şey var mı?» «Evet: sağ eliyle sadaka verip onu sol eli ile gizleyen Âdemoğlu.» Ahmed yalnız o çıkardı.

Astronomi bilginleri, yerin dört bir tarafındaki dağların sayısını zikretmiştir: doğusu ve batısı; uzunluklarını, uzantılarının genişliğini, yüksekliklerini zikretmiş ve bunu açmıştır; açıklaması burada uzun olurdu. Dağlar arasında: renkleri farklı beyaz ve kırmızı yollar ve koyu renkli uzun dağlar vardır: «Dağları görürsün, onları yerinde sanırsın; halbuki onlar bulutlar gibi geçer. Allah'ın işi ki O, her şeyi sağlam yapmıştır. O, yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.» «Yollar»: bunlar, yollardır.

«Koyu renkli uzun dağlar»: siyah uzatılmış dağlar: ve bu, yerin her yerinde dağların görünendir; beldelerin ve renklerin değişimine göre değişir. Yüce Allah, Kitab'ında Cûdî'yi tafsil ile zikretmiştir: İbn Ömer adasının doğusunda, Dicle tarafından, Musul yakınında büyük bir dağdır: güneyden kuzeye üç günlük yürüyüşü uzanır ve yüksekliği yarım günlük yürüyüşkadır; ve yeşildir; çünkü içinde meşe ağaçları taşır: ve onun yanında, seksenler köyü denilen bir köy vardır: o köyde, Nuh'un (aleyhisselâm) gemisiyle kurtulanların halkından dolayı: birçok müfessir böyle zikretmiştir: Allah daha iyi bilir. Ve Yüce Allah Sînâ'yı zikretmiştir.

Hâfız el-Behâ' İbn Asâkir, kitabında, mukaddes dağların siyerinde, Amr bin Bekr yoluyla, Sevr bin Yezîd'den, Hâlid bin Ma'dan'dan zikretmiştir: Rabbimiz (celâli yücedir), şu âyeti söylediğinde dört dağa yemin etmiştir: «İncir ağacına, zeytin ağacına, Sînâ dağına ve şu güvenli şehre andolsun» (Tîn, 1-3). İncir: Rabbimizin Sînâ'sıdır: Beytü'l-Makdîs'in mescidi; ve zeytin: Rabbimizin Sînâ'sı ve şu güvenli şehir: Mekke dağıdır. İncir, Şam'ın üstünde olduğu dağdır ve zeytin, Beytü'l-Makdîs'in üstünde olduğu dağdır. Ve hâfız İbn Asâkir nakletmiştir: «Kıyâmet günü dört dağ: Halîl dağı, Lübnan dağı, Tûr ve Cûdî: her biri kıyâmet günü, gök ile yer arasını aydınlatan bir inci-i bîzâdır; Beytü'l-Makdîs'e dönecekler; ta ki köşelerine nur içinde yerleştirilinceye kadar; ve cennet halkı ile ateş halkı arasında hükmettiği zamana kadar Arş'ını onların üstüne koyacak.»

« Melekleri, arşın etrafını çevirmiş oldukları halde, Rablerini hamd ile överken görürsün. Artık insanların aralarında adaletle hüküm olunmuştur. "Övgü, Alemlerin Rabbi olan Allah içindir" denir. » Sure 39, 75

Ve el-Velîd bin Müslim yoluyla: Osman bin Ebî Atîke, Ali bin Yezîd'den nakletmiştir: Allah, Kasıyûn dağına şöyle vahyetti: «Gölgeni ve bereketini Beytü'l-Makdîs dağına ver.» O da yaptı. «Yaptığın için, kendi katımda senin koynunda bir ev yapacağım.» Abdurrahman dedi ki: el-Velîd dedi ki: «senin koynunda»: yani merkezinde: ve şu mescittir: Şam mescidi: «Dünyanın yıkımından sonra kırk yıl içinde içinde kulluk edileceğim ve günler ve geceler geçmeyecek ki sana gölgeni ve bereketini iade etmeyeyim.» Demek ki o, Allah katında, kendisine acındıran zayıf mümin gibidir. Ve Halîl (aleyhisselâm) şöyle dedi: Safiyye, Peygamber'in (s.a.v.) karışı, Beytü'l-Makdîs'in kenarına geldi ve orada namaz kıldı; sonra Rabbimizin Sînâ'sına çıktı ve orada namaz kıldı: kıyâmet günü insanların cennete ve ateşe ayrılacağı yerden.

Denizler ve ırmaklar

« Taze et yemeniz, takındığınız süsleri edinmeniz ve Allah'ın bol nimetinden faydalanmanız için denize -ki gemilerin onu yara yara gittiğini görürsün- boyun eğdiren de O'dur. Artık belki şükredersiniz. Yeryüzünde, sarsılmayasınız diye, sabit dağlar, nehirler ve belki yolunuzu bulursunuz diye yollar ve işaretler meydana getirmiştir. Onlar yıldızla da yollarını bulurlar. Yeryüzünde, sarsılmayasınız diye, sabit dağlar, nehirler ve belki yolunuzu bulursunuz diye yollar ve işaretler meydana getirmiştir. Onlar yıldızla da yollarını bulurlar. Hiç yaratan yaratamayana benzer mi? İbret almaz mısınız?

Allah'ın verdiği nimetleri sayacak olsanız bitiremezsiniz; doğrusu Allah bağışlar, merhamet eder. » Sure 16, 14-18

« İki deniz bir değildir. Birinin suyu tatlı ve kolay içimlidir; diğeri tuzlu ve acıdır. Her birinden taze balık eti yersiniz; takındığınız süsler çıkarırsınız; Allah'ın lütfuyla rızık aramanız için gemilerin onu yararak gittiğini görürsün. Belki artık şükredersiniz. » Sure 35, 12

« Birinin suyu tatlı ve kolay içimli, diğerininki tuzlu ve acı olan iki denizi salıverip aralarına da, karışmalarına engel olan bir sınır koyan Allah'tır. » Sure 25, 53

«İki denizi salıverdi (serbest bıraktı)»: bunlar birbirine kavuşur ve aralarında bir perde vardır: birbirine karışmazlar. «Tuzlu ve acı deniz»: o, yakıcı olandır; ve tatlı deniz: kullara menfaat için memleketler arasında akan şu ırmaklardır: İbn Cüreyc ve imamlardan birden fazla kişi böyle demiştir. «Ve O'nun âyetlerinden, denizde dağlar gibi yüzen gemiler» (Şûrâ, 32): «İsterse rüzgârı durdurur da gemiler sırtı üstünde kıpırdamadan durur. Bunda, sabreden ve şükreden herkes için âyetler vardır. Ya da (o gemileri içinde bulunanlar vasıtasıyla) kazandıkları (günahlar) yüzünden batırır onları.

Çoğunu da affeder.» «Denizde, Allah'ın lütfu ile, size katından nişaneleri göstermek için gemilerin yüzdüğünü görmedin mi? Bunda, sabreden ve şükreden herkes için âyetler vardır. Ve onları dağ gibi dalgalar sardığında, dini kendisine has kılarak Allah'a dua ederler; fakat onları karaya kurtarınca, içlerinden bir kısmı (yolunu) orta tutar. Âyetlerimizi, ancak hain ve nankör bir kimse inkâr eder.

» «Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbirini kovalamasında, insanlara fayda veren şeylerle denizde yüzen gemilerde, Allah'ın gökten indirdiği suda (yağmurla) yeri ölümünden sonra diriltmesinde, orada her çeşitten hayvanı yaymasında, rüzgârların ve asılı bulutların gökle yer arasındaki akıp gidişinde: aklını kullanan bir kavim için âyetler vardır» (Bakara, 164).

Yüce Allah, kulları için kendisi için yarattığı deniz ve ırmaklarda lütuf göstermiştir. Deniz, yerin bütün taraflarını sarar ve ondan bütün beldelerine fışkıran şey, tadında tuzlu ve acıdır: bunun içinde, havanın temizliği için büyük bir hikmet vardır: çünkü tatlı olsaydı, hava bozulurdu ve hava harap olurdu; içinde ölen büyük hayvanlar sebebiyle; bu, Âdemoğullarının helâkine ve geçimlerinin bozulmasına götürürdü. Nüfuz eden hikmet, o menfaat için, onun bu tavsifte olmasını istemiştir. Bu yüzden Allah Resûlü'ne (s.a.v.) deniz hakkında soru sorulduğunda: «onun suyu temizleyicidir, ölüsü helâldir» dedi: «Bize iki ölü ve iki kan helâl kılındı: balık ve çekirge, karaciğer ve dalak.» Ahmed ve İbn Mâce nakletmiştir: ve isnadı bakılmayı gerektirir.

Irmaklara gelince: hikmet, onların suyunun tatlı, serin, akıcı, içenlere hoş olmasını istemiştir; onları akıcı, boşaltıcı kılmıştır: Yüce Allah, onları bir yerde fışkırtır ve kullara rızık olarak başka bir yere sevk eder: içlerinde büyük olan ve içlerinde küçük olan vardır: ihtiyaca ve menfaate göre.

Astronomi ve coğrafya bilginleri, denizlerin ve büyük ırmakların sayımı, kaynaklarının kökeni ve akışlarının nereye varlığı hakkında, Yüce Yaratıcı'nın kudreti ve O'nun seçim ve hikmet ile hareket ettiği hakkında hikmetler ve nişaneler ihtiva eden sözler söylemiştir. «Kehf, 61»teki «kapalı deniz»e gelince: kasd edilen, Arş'ın altındaki, Evâil hadisinde zikredilen, yedi gök üstünde olan denizdir: gök ile gök arası gibi, en alt ile en üst arasındadır: yağmurun kıyâmetten önce indiği o denizdir ve cesetler, kabirlerinden ondan dirilecektir: ve bu görüş, er-Rabî' bin Enes'in tercih ettiğidir; «el-bahr», yerde olan bütün denizleri ihtiva eden tür adıdır: ve bu, çoğunluğun görüşüdür.

«El-memlû'» (dolu): kıyâmet günü tutuşan ve mahşer halkını kuşatacak bir ateş olacak; Tefsir'de, Ali bin Ebî Tâlib, İbn Abbas, Saîd bin Cübeyr, Mücâhid ve başkalarından zikrettiğimiz gibi. «El-memnû'»: tutulan, alıkonulan; yeri ve içinde olanları boğacak şekilde taşmaktan korunmuş; boğulsunlar diye. Velibî, İbn Abbas'tan nakletmiştir: ve bu, es-Südî ve başkalarının görüşüdür. Yezîd bize nakletti: el-Avvâm bize nakletti: Ebu Sâlih ile karşılaştım; Ömer bin Hattâb'ın azatlısı; şöyle dedi: Ömer bin Hattâb bize nakletti: öyle bir gece yoktur ki deniz, onun içinde üç kez kabarmasın; (celâl-i yücedir) üzerlerine boşalmak için Allah izni isteyerek: ve Allah onu alıkoyar.

İshak bin Râheveyh nakletmiştir; Yezîd bin Hârûn'den: bir gece nöbet için çıktım; nöbetçilerden benim haricim kimse çıkmamıştı: limana vardım ve çıktım; denizin, dağların tepeleri boyunda kabardığı bana öyle görünüyordu: ve bu, uyanık iken birkaç kez oldu. Ebu Sâlih ile karşılaştım; şöyle dedi: Ömer bin Hattâb bize nakletti; Allah Resûlü'nün (s.a.v.) şöyle buyurduğunu: öyle bir gece yoktur ki deniz üç kez kabarmasın, üzerlerine boşalmak için Allah izni isteyerek: ve Allah onu alıkoyar. Onun isnadında, meçhul bir adam vardır: Allah daha iyi bilir.

Ve bu, kulları üzerindeki lütuflarındandır: denizin kötülüğünü üzerlerine taşmaktan alıkoydu ve onu onlar için emrine verdi: onun üzerinden gemileri taşıdı; ta ki uzak topraklara ticaret ve başkalarıyla ulaşsınlar; ve onları, gökte ve yerde yarattığı yıldızlarla ve onlar için dağlardan, yürüyüşlerinde yön aldıkları nişaneler kıldıklarına ve onların içinde onlara yarattığı zînetlerle: incilere ve yalnızca onda bulunan nadir, güzel ve değerli mücevher taşlarına ve onun içinde yarattığı tuhaf hayvanlara: «Denizin avı ve yemeği size helâl kılındı.» «Onun suyu temizleyicidir, ölüsü helâldir.» Bize iki ölü ve iki kan helâl kılındı: balık ve çekirge, karaciğer ve dalak. Ahmed ve İbn Mâce nakletmiştir: ve isnadı bakılmayı gerektirir.

Kitabımda, Muhammed bin Muâviye el-Bağdâdî'den buldum: Abdurrahman bin Abdullah bin Ömer bize nakletti; Süheyl bin Ebu Sâlih'den, babasından: Allah (celâl-i yücedir), şu batı denizine konuştu: «İçinde, kullarımdan kullar taşırım: onlarla ne yapacaksın?» «Onları boğarım.» «Kudretin dalgalarındadır.» Ve ona zîneti ve avı haram kıldı: «İçinde, kullarımdan kullar taşırım: onlarla ne yapacaksın?

» «Onları avucumun üstünde taşırım ve onlar için çocuk anası gibi olurum.» Bunun üzerine ona zîneti ve avı helâl kıldı. Onu, Süheyl'den, Abdurrahman bin Abdullah bin Ömer haricinde nakleden kimseyi bilmiyoruz: ve bu, münker bir hadistir. Ve Süheyl onu ayrıca, hiçbir şey olmayan Nu'mân bin Ebî Ayyeş'ten nakletmiştir: onu ondan işittim, sonra hadisini yırttım: o, yalancıydı ve hadisleri münkerdi.

Ve onu zayıflatanlar: İbn Ma'în, Ebu Zür'a, Ebu Hâtim, el-Cüzcânî, Buhari ve Ebu Davud ve Nesâî'dir: ve İbn Âdî şöyle demiştir: hadislerinin çoğu münkerdir ve onların en korkuncu, deniz hadisidir.

Coğrafya bilginleri, iklimlerin âlimleri, boylamların, denizlerin, ırmakların, dağların, yüzeylerin, yerin ihtiva ettiği şehirlerin, harabelerin ve meskenlerin, onların istılahına göre gerçek yedi iklimin, âdete göre iklimlerin çoğunun ve memleketlerin ve iklimlerin ihtiva ettiği mahsûsiyetlerin ve bitkilerin söylemişlerdir: yer, büyük su ile boğulmuştur; onun dörtte birinin ölçüsü hariç: o, doksan derecedir: ve ilâhî tâkat, hayvanlar üzerinde yaşasın ve zirâat bitsin diye, suyun bu ölçüsünde ondan çekilmesini istemiştir: «Onun üstünde dağları döşedi; orada meyveler, hurma ağaçlarında yukarı kalkan salkımlar, kabuklu tahıllar ve güzel kokulu bitkiler vardır. Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalan sayarsınız?» (Rahmân, 10-13). Bu çölün «meskun kısmı»: onun üçte ikisinin yakınındır ya da biraz daha: ve o, altmış beş derecedir.

Onlar şöyle dediler: Okyanus denilen saran batı denizi, Mağrib memleketlerine bitişiktir: içinde meskun adalar vardır ve onun ile kıyısı arasında on derece vardır: yaklaşık bir aylık yürüyüş: ve bu, yolculuğu yapılamayacak ve gemilerle geçilemeyecek bir denizdir; büyük dalgalanması, bulanıklığı ve içindeki rüzgârlar ve dalgalar sebebiyle: içinde av yoktur, ondan bir şey çıkmaz ve orada ne ticaret ne başka bir şey için yolculuk yapılmaz: güney tarafında, Ay dağları denilen dağlara kadar uzanır; Nil'in Mısır kaynağının kökeni onlardandır; ve ekvator çizgisini aşar; sonra doğuya uzanır ve yerin meridyeni olur: orada Zenc adaları vardır: ve kıyılarında birçok harabe; sonra doğuya ve kuzeye uzanır ve Çin denizi ile Hindistan denizine ulaşıncaya kadar; sonra doğuya uzanır ve yerin bilinen doğu ucuna kadar uzanır: orada Çin memleketleri vardır:

sonra Çin'in doğusunda, kuzeye doğru eğilir; ta ki Çin memleketlerini aşsın ve Ye'cüc ve Me'cüc seddinde dursun; sonra eğilir ve bilinmeyen ahvâldi toprakları sarar; sonra yerin kuzeyinde batıya uzanır; Rus memleketlerinde durur ve onları aşar; batıya ve güneye eğilir, yeri sarar ve batı istikametine döner; ve batıdan, yerin yanından, ucu batıda Şam hududlarına varan dar bir kanal fışkırır; sonra Rûm memleketlerini geçer; ta ki Konstantinopolis'e ve onların diğer memleketlerine ulaşıncaya kadar.

Doğu okyanusundan başka denizler doğar: içlerinde çok sayıda adalar: öyle ki denir ki Hindistan denizinde bin ada vardır ve içinde şehirler ve meskenler olan yedi yüz ada; terkedilmiş adalar haricinde: «Yeşil Deniz»: doğusunda Çin denizi, batısında Yemen denizi, kuzeyinde Hindistan denizi ve güneyinde bilinmeyen bir bölge.

Zikretmişlerdir ki Hindistan denizi ile Çin denizi arasında ikisini ayıran dağlar vardır ve içinde gemilerin geçtiği kanallar: onları yaratan, onları onlar için sevk eder; tıpkı yerde de benzerler yaptığı gibi: «Biz, onlarla beraber yeri sarsılmasın diye yerde sabit dağlar yarattık ve onlarda geniş yollar yaptık ki doğruca gidebilsinler» (Enbiyâ, 31).

Ve Ptolemaios, Hindistan krallarından biri, elmecestî denilen kitabında zikretmiştir; o, Me'mûn devrinde arapçaya çevrildi ve bu ilimlerin kökenidir: batı okyanusundan, doğudan, güneyden ve kuzeyden fışkıran denizler çok sayıdadır: bazıları tek bir denizdir; fakat onu saran memleketlere göre isimlendirilmiştir: bunlardan Kulzum denizi; Kulzum, kıyısında bir köydür, Ayla yakınında; Fars denizi, Hazar denizi, Varank denizi, Rûm denizi, Bantiach denizi, Mavi deniz: kıyısında bir şehir: ve o aynı zamanda Kefe denizidir; o, daralarak Konstantinopolis'in güneyinde Rûm denizine boşalır: bu, Konstantinopolis körfezidir: bu yüzden gemiler, Kefe'den Rûm denizine yolculuklarında hızlı giderler ve İskenderiye'den Kefe'ye gelirken yavaşlarlar; suyun akıntısına rastladıklarında: ve bu, dünyanın harikalarındandır: bütün akan sular tatlıdır; bu hariç; ve bütün durgun denizler tuzlu yakıcıdır; Hazar denizinden, yani Cürcân denizinden ve Taberistan denizinden zikredilen hariç: içlerinde, yolculuk edenlerin haber verdiğine göre, büyük bir kısmı tatlı ve serin sudadır.

Ve uzunluğu yuvarlak sûrette bir deniz vardır: her halükârda: bir yığın gibi üçgenlidir ve sarıncı denizden hiçbir şeye bağlanmaz; fakat tek başına ayrıdır: uzunluğu sekiz yüz mil, genişliği altı yüzdür; belki bundan fazladır: Allah daha iyi bilir.

Bunlardan, Basra'da gelgitin ve boşalmanın geldiği deniz vardır; ve Mağrib memleketinde de onun benzeri vardır: su, ayın başlangıcından itibaren artar ve onun on dördüncü gecesine kadar artmayı sürdürür: o, gelgittir; sonra azalmaya başlar: o, boşalmaştır; ayın sonuna kadar.

Zikretmişlerdir ki bu denizlerin hudutları, başlangıçları ve sonları ve yerin ihtiva ettiği ırmakların toplandığı göller: onlar, bataklıklardır. Ve yerin ihtiva ettiği meşhur ve büyük ırmakları zikretmişler ve başlangıçlarını ve sonlarını zikretmişlerdir. Biz bunu uzatmıyor ve uzun tutmuyoruz: yalnızca hadiste zikredilen ırmaklara temas eden şeyden konuşuyoruz.

« Gökleri ve yeri yaratan, yukardan indirdiği su ile rızık olarak ürünler yetiştiren, emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri, nehirleri, belli yörüngelerinde yürüyen ay ve güneşi, geceyle gündüzü sizin buyruğunuza veren Allah'tır. Gökleri ve yeri yaratan, yukardan indirdiği su ile rızık olarak ürünler yetiştiren, emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri, nehirleri, belli yörüngelerinde yürüyen ay ve güneşi, geceyle gündüzü sizin buyruğunuza veren Allah'tır. Kendisinden isteyebileceğiniz her şeyi size vermiştir. Allah'ın nimetini sayacak olsanız bitiremezsiniz. Doğrusu insan pek zalim ve çok nankördür. » Sure 14, 32-34

İki Sahih'te, Katâde yoluyla, Enes bin Mâlik'den vardır: Allah Resûlü (s.a.v.), sidretü'l-müntehâyı zikrettiğinde şöyle dedi: «Sonra onun kökünden iki gizli ırmak ve iki görünen ırmak çıkar: gizli olanlar cennettedir; görünenler ise Nil ve Fırat'tır.» Ve Buhari'nin (Allah onun rahmeti üzerine olsun) bir lafızında: «menba'ları ya da sûretleri»: yani kaynağı ya da sûreti; onların tavsifi ve nîsbetleri yönünde: ve bu dünyada cennetin içinde olandan yalnızca isimler vardır. Ve Müslim'in Sahih'inde, Abdullah bin Ömer hadisinden, Hubeyb bin Abdurrahman'den, Hafs bin Âsım'den: «Seyhan, Ceyhan, Fırat ve Nil: hepsi cennet ırmaklarındandır.»

İbn Nümeyle ve Yezîd bize nakletti: Muhammed bin Amr bize haber verdi; Ebu Selema'den: «Dört ırmak, cennetten çıkarıldı: Fırat, Nil, Seyhan ve Ceyhan.» Ve bu, Müslim'in şartına göre sahih bir isnaddır. Ve görünüyor ve Allah daha iyi bilir: bunun anlamı, bu ırmakların, cennet ırmaklarına benzediği: arılıkları, tatlılıkları ve akışlarıyla ve bu sıfatlarda ve benzerlerinde tür yönünde olduklarıdır; tıpkı Tirmizi'nin naklettiği, onun Saîd bin Âmir yoluyla, Muhammed bin Amr'dan, Ebu Selema'den rivayet ettiği ve sahihlediği diğer hadiste dediği gibi: «acve cennetdendir ve onda zehirlerin şifası vardır»: yani o, cennet meyvesine benzer; cennetten toplanmış değildir: çünkü duyu organları aksine şahitlik eder ve anlamın başka olduğu kesinleşir. «Humma, Cehennem'in buharından gelmiştir; onu su ile serinletin.» Sıcaklığın şiddeti, Cehennem'in buharındandır: ve bu ırmaklar da böyledir: kaynaklarının kökeni yerde göründüğündür.

Nile gelince: dünyanın ırmaklarından hiçbiri, onun hafifliği, inceliği ve başlangıcı ile sonu arasında akışının uzunluğu yönünde ona benzemez. Başlangıcı, Ay dağlarından gelir; onlara, o gök cismine nisbetle böyle denilmiştir: onlar, yerin batısında, güney tarafından ekvator çizgisi ardındadır. Onlar kırmızıdır: içlerinden kaynaklar fışkırır; sonra on ırmağın uzağından toplanır; sonra onlardan her beşi bir denizde toplanır; sonra altı ırmak çıkar; sonra hepsi başka bir gölde toplanır; sonra tek bir ırmak çıkar: o, Nil'dir.

Habeşistan'da Sudanlıların memleketleri üzerinde geçer; sonra Nübye ve onun büyük şehri Dongola üzerinde; sonra Asuan üzerinde; sonra Mısır memleketlerine doğru gelir: Habeşistan memleketlerinden yağmurlarının fazlalıklarını yüklenmiş ve toprağını taşımıştır; ve Mısır'ın ikisine de ihtiyacı vardır: çünkü onun yağmuru azdır; ekinlerine ve ağaçlarına yetmez ve toprağı, kumdan yapılmıştır: Nil, taşıp ve çamuru ile gelmedikçe hiçbir şey bitirmez: o zaman içinde ihtiyaç duydukları şeyler yetişir: «Onlar görmediler mi, biz suyu çorak bir yere sevk ederiz de onunla ekin çıkarız; ondan ekin yer hayvanları ve kendileri yer; hâlâ görmeyecekler mi?» (Secde, 27).

Sonra Nil, Mısır'ı biraz aşar ve kıyısında Şetânev denilen bir köy yanında iki kola ayrılır: batı kolu Reşîd'den geçer ve tuzlu denize boşalır; doğu kolu ise Cüccâr yanında da iki kola ayrılır: ikisinin batı kolu, Dumyât'ın batısında Dumyât'tan geçer ve denize boşalır; doğu kolu Aşmûn Tannâ'dan geçer ve Dumyât'ın doğusunda Tinnîs gölü denilen, Dumyât gölü denilen göle orada boşalır. Nil'in, dünyanın diğer sularının ötesinde mahsûsiyetleri vardır: içlerinden: akışından ucuna kadar mesafede en uzun olan odur; içlerinden: kayaçların ve kumların üstünde akar; içlerinde ne yarıklı ne su yosunu ne balçık vardır; içlerinden: içine ne bir taş ne bir çakıl yeşermez: bu, onun karışımının arılığından, tatlılığından ve inceliğindendir; içlerinden: taşıması, diğer ırmakların azalma günlerinde olur; azalması ise, onların taşma ve çoğalma günlerindendir.

Bazı kişilerin zikrettiğine gelince: şöyle ki: Nil'in kaynağı, üzerinde insanların çıktığı yükseltilmiş bir yerden gelir ve orada muazzam bir dehşet, güzel cariyeler ve tuhaf şeyler gördüler ve oraya çıkan, ondan sonra konuşamaz oldu: bu, tarihçilerin efsanelerindendir ve iftiracıların yalanlarındandır.

Mısır fethedildiğinde, halkı, Amr bin el-Âs'in yanına geldi; Kıptîlerin aylarından Beyûne ayı girdiğinde; ve şöyle dediler: ey emîr, Nil'imizin ona ibtida olmayan bir adeti vardır. Ve nedir o? Onlar: bu ayın on iki gecesi kaldığında, ana ve babası yanından bir bakire kız ararız; ana ve babasına razı oluruz; onu en güzel süsler ve elbiselerle süsleriz; sonra bu Nil'e atarız, dediler. «Bu, İslam'da yapılmaz: ve İslam, kendinden önce olanı yıkar.

» Bunun üzerine Beyûne'ye kadar kaldılar ve Nil ne az ne çok akmadı: ve bir nakilde: Beyûne, Ebîb ve Mısrâ'ya kadar kaldılar ve o akmadı; ta ki ayrılmayı düşünsünlerdi. Amr bunun üzerine bu konuda Ömer bin Hattâb'a yazdı; Ömer de ona şöyle yazdı: yaptığın şey ile doğru yaptın ve bu kitapta sana bir levha gönderdim: onu Nil'e at. «Allah'ın kulu Ömer'den, mü'minlerin emîrinden, Mısır'ın Nil'ine. Akaman yalnızca kendiliğinden ise, akma; ve eğer akıtan, Vâhid, Kahhâr olan Allah ise, biz Allah'tan sana akamanı isteriz.

» Amr levhayı Nil'e attı: bu, cumartesi günüydü ve Allah, Nil'i bir gecede on altı karış akıttı: ve Allah, bu adeti Mısırlılardan bugüne kadar kesti.

Fırat'a gelince: kaynağı, Rûm memleketlerinden Erzen'in kuzeyinden gelir: Malatya yakınındaki Kûrb'e doğru geçer; sonra Sümeyyât'tan geçer; sonra Îlibîra'nın güney tarafından geçer; sonra doğuya, Belîs'e ve Ca'ber kalesine yönelir; sonra Rakka'ya; sonra Rahbe'nin kuzey tarafından; sonra Âne'ye; sonra Hît'e; sonra Küfe'ye; sonra Irak düzlüklerine doğru çıkar; büyük bataklıklara boşalır: göller: ve onlara döner; ve onlardan Basra'ya boşalan meşhur büyük ırmaklar çıkar.

Seyhan'a gelince, onun ayrıca Seyhûn denildiği de olur: başlangıcı Rûm memleketlerinden gelir: kuzeyden ve batıdan güneye ve doğuya akar: o, Ceyhan'ın akışının batısındadır; hacimce ondan küçüktür ve bugün Sis memleketleri olarak bilinen Ermenilerin memleketindedir: ve o, İslâm devletinin başında Müslümanların elinde idi: sonra Fâtımîler, Mısır memleketlerine galip gelip Şam'ı ve kazâlarını aldıklarında, onu düşmandan korumaktan âciz oldular: Nikeforos Ermenî, şu memleketlere galip geldi: yani Sis memleketlerine: üç yüz yılı civarında ve bugüne kadar: ve Allah'tan, O'nun kudreti ve gücüyle onu bize döndürmesi istenmektedir. Sonra Seyhan ile Ceyhan, Adana'da birleşir ve tek bir ırmak olur; sonra Ayas ile Tarsus arasında Rûm denizine boşalır.

Ceyhan'a gelince, ayrıca Ceyhûn da denildiği olur; halk onu Ceyhan der: kaynağı Rûm memleketlerindedir: Sis memleketini kuzeyden güneye geçer: ve hacimce Fırat'a benzer: sonra o ile Seyhan, Adana'da birleşir ve tek bir ırmak olur; sonra denize Ayas ve Tarsus'ta boşalır: Allah daha iyi bilir.

Yerin ürettiği ve içinde barındırdığı

Fasl

« Gökleri, gördüğünüz gibi, direksiz yükselten, sonra arşa hükmeden, her biri belli bir süreye kadar hareket edecek olan Güneş ve Ay'ı buyruğu altına alan, işleri yürüten, ayetleri uzun uzun açıklayan Allah'tır; ola ki Rabbinize kavuşacağınıza kesin olarak inanırsınız. Yeri düzleyen, orada dağlar, nehirler var eden, her türlü üründen çift çift yetiştiren, gündüzü geceyle bürüyen de O'dur. Doğrusu bunlarda, düşünen kimseler için ibretler vardır.

Yeryüzünde, hepsi de aynı su ile sulanan, birbirine komşu toprak parçaları, tek ve çok köklü üzüm bağları, ekinler, hurma ağaçları vardır. Fakat onları şekil ve lezzetçe birbirinden farklı kılmışızdır. Düşünen kimseler için bunda ibretler vardır. » Sure 13, 2-4

« Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indirip onunla, bir ağacını bile bitirmeye gücünüzün yetmediği, güzel güzel bahçeler meydana getiren mi? Allah'ın yanında başka bir tanrı mı? Hayır; onlar taptıklarını Allah'a eşit tutan bir millettir. Yoksa yeri, yaratıklarının oturmasına elverişli kılan ve aralarında ırmaklar meydana getiren, yeryüzüne sabit dağlar yerleştiren, iki deniz arasına engel koyan mı? Allah'ın yanında başka bir tanrı mı? Hayır; çoğu bilmezler. » Sure 27, 60-61

« Yukarıdan size su indiren O'dur. Ondan içersiniz; hayvanları otlattığınız bitkiler de onunla biter. Allah onunla size ekinler, zeytin ve hurma ağaçları, üzümler ve her türlü ürünü yetiştirir. Düşünen kimseler için bunda ders vardır. Geceyi gündüzü, güneşi ayı sizin istifadenize vermiştir. Yıldızlar da O'nun buyruğuna boyun eğmiştir. Bunlarda, akleden kimseler için dersler vardır. Yeryüzünde rengarenk şeyleri de sizin için yaratmıştır. Bunda, öğüt alan kimseler için ibret vardır. » Sure 16, 10-13

Yüce Allah, yeryüzünde yarattığı dağları, ağaçları, meyveleri, düzlükleri ve çölleri ve düzlüklerde, kupkuru arazilerde ve denizlerde yarattığı cansız ve hayvanlı mahlûk çeşitlerini zikretmiştir: bu, O'nun azametine, kudretine, hikmetine ve yaratılışında rahmetine ve her mahlûka, gecesinde ve gündüzünde, yazında ve kışında ihtiyaç duyduğu rızıktan kolaylaştırdığına işaret eder: «Yerde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki onun rızkı Allah'a düşmesin; O, yerini ve emanet yerini bilir. Her şey, apaçık bir Kitab'dadır» (Hûd, 6).

Hâfız Ebu Ya'lâ nakletmiştir; Muhammed bin el-Müsennâ'den, Übeyd bin Vâkıd'den, Muhammed bin İsa bin Kayyisân'den, Muhammed bin el-Münkeder'den, Câbir'den: Allah Resûlü'nü (s.a.v.) şöyle buyururken işittim: «Allah bin ümmet yarattı: altı yüz denizde ve dört yüz yerde. Bu ümmetlerden ilk helâk olan, çekirgedir: o helâk olduğunda, ipliği kesilen saç gibi birbirini takip ederler.» Übeyd bin Vâkıd: Ebu İbâd el-Basrî: Ebu Hâtim onu zayıflattı. Ve İbn Âdî şöyle demiştir: onun naklettiğinin çoğu taç değildir ve şeyhi kendisinden zayıftır: el-Fellâs: münker hadis. Ve Ebu Zür'a şöyle demiştir: ondan rivayet edilmemelidir: ve onu zayıflatanlar İbn Hibbân ve Dârekutnî'dir: ve İbn Âdî bu hadisi özellikle reddetmiştir ve başkaları da: Allah daha iyi bilir.

« Yerde yürüyen hayvanlar ve kanatlarıyla uçan kuşlar da ancak sizin gibi birer toplulukturlar. Kitap'da Biz hiçbir şeyi eksik bırakmadık; onlar sonra Rablerine toplanacaklardır. » Sure 6, 38