Peygamber İbrahim

İbrahim (aleyhisselâm), Halîl olarak bilinen, Nemrûd ile mücadele eden ve ateşe atılıp Allah'ın «ey ateş! İbrahim'e karşı serinlik ve selâmet ol» buyruğuyla korunan peygamberdir. Babası Âzer'e tevhide davet etti; kavminin putlarını kırdı ve ateşe atıldı. Allah ona İsmail'i ve İshak'ı müjdeledi; oğlu İsmail ile Hâcer'i Mekke'ye yerleştirdi, Kâbe'yi oğluyla birlikte inşa etti ve rüyasında İsmail'i kurban etmenin emrini aldığında oğlu da sabırla itaat etti. Allah onu Halîl (dost) edindi; kıssası Kur'an'ın birden fazla âyetinde ve sahih hadislerde anlatılır.

Hâfız İbn Asâkir, tarihinden, İbrahim Halîl'in siyerinde nakletmiştir; İshak bin Bişr el-Kehîlî'den, el-Mübtede Kitabı'nın sahibi, İbrahim'in annesinin adının Ümeyle olduğuna dair; sonra ondan, dünyaya gelişi kıssasında, uzun bir rivayet zikretmiştir. Onun adı Nûne idi; Karnebe bin Kûse'den, Erfehşed oğullarından, Sâm bin Nuh'un oğlu (aleyhisselâm).

İbn Asâkir başka bir yoldan nakletmiştir ki İbrahim'in künyesi Ebu'z-Zifân idi. Dediler ki: Taruh yetmiş beş yaşına eriştiğinde ona İbrahim, Nâhur ve Hârân doğdu; Hârân'a da Lût doğdu (aleyhisselâm). Onlara göre İbrahim, üçünün ortasındaki makamda olan kimsedir ve Hârân, babasının sağlığında kendi toprağında, yani doğduğu yerde, yani Keldânîler memleketinde, yani Bâbil memleketinde öldü. Bu, siyer ve tarih ve kıssalar ehlinin tuttuğu doğru ve yaygın olan rivayettir; hâfız İbn Asâkir, Hişâm bin Ammâr'dan naklettikten sonra onu sahihlemiştir: el-Velîd'den: Saîd bin Abdülazîz'den: Mahûl'den: İbrahim, Şam'ın Gazâ'sında doğdu; Barza denilen bir köyde; Kasıyûn denilen bir dağın üstünde.

Hak, onun Bâbil'de doğmuş olmasıdır; ona o namaz yeri yalnızca, Lût'a (aleyhisselâm) yardım ettiği sırada orada namaz kıldığı için nisbet edilmiştir. İbrahim, Sâre ile nikâhlandı; Nâhur da, Milka ile, Hârân'ın kızıyla, yani kardeşinin kızıyla nikâhlandı. Sâre kısırdı ve doğurmuyordu. Taruh, oğlu İbrahim ile çıktı: karısı Sâre ve kardeşinin oğlu, Hârân'ın oğlu Lût ile: ve onları Keldânîler memleketinden Kenanîler memleketine çıkardı; Harran'da karar kıldılar ve Taruh orada 250 yaşında öldü.

Bu, Harran'da doğmadığına işaret eder; fakat doğumu Keldânîler memleketinde oldu: yani Bâbil memleketinde ve çevresinde. Sonra Kenanîler memleketine doğru hicret ettiler: o, Beytü'l-Makdîs memleketidir; ve Harran'da karar kıldılar: o sırada o, Keldânîler memleketi idi; aynı şekilde Cezîre memleketi ve Şam da. Onlar, yedi gezegeni tapıyorlardı: Şam şehrine yerleşenler bu dini takip ediyorlardı: kuzey kutbuna yöneliyorlar ve yedi gezegeni her çeşit fiil ve söz ile tapıyorlardı: bu yüzden Şam'ın eski yedi kapısının her birinin, bu gezegenlerden birine mahsus bir mabedi vardı; ona bayramlar ve kurbanlar adanırdı. Aynı şekilde Harran halkı da gezegenleri ve putları tapıyordu: ve yeryüzünün yüzünde olanların hepsi kâfirdi: İbrahim Halîl'in: karısının: ve kardeşinin oğlu Lût'un (aleyhisselâm) haricinde.

Halîl odur ki Allah, o karanlıkları dağıttı ve o dalâleti iptâl etti: ona gençliğinde hidâyet verdi: onu resûl gönderdi: ve olgunluğunda Halîl edindi. «Andolsun, biz, bundan önce İbrahim'e hidâyetini (istikâmetini) vermiştik; biz onu hakkıyle bilen idik» (Enbiyâ, 51), yani ona layikti.

« İbrahim'i de gönderdik. Milletine: "Allah'a kulluk edin, O'ndan sakının; bilirseniz bu sizin için daha iyidir" dedi. Siz Allah'ı bırakıp sadece bir takım putlara tapıyor, aslı olmayan sözler uyduruyorsunuz. Doğrusu, Allah'tan başka taptıklarınızın size rızık vermeye güçleri yetmez. Artık rızkı Allah katında arayın. O'na kulluk edin. O'na şükredin. Siz O'na döneceksiniz. Eğer siz Peygamberi yalanlıyorsanız bilin ki, sizden önceki ümmetler de yalanlamışlardı. Peygambere düşen, sadece apaçık tebliğdir. Allah'ın yaratmaya nasıl başlayıp, sonra onu nasıl tekrar edeceğini anlamazlar mı? Doğrusu bu Allah'a kolaydır.

De ki: "Yeryüzünde dolaşın; Allah'ın yaratmaya nasıl başladığını bir görün. İşte Allah aynı şekilde ahiret yaratmasını da yapacaktır. Doğrusu Allah her şeye Kadir'dir. Dilediğine azabeder, dilediğine merhamet eder. O'na çevrileceksiniz. De ki: "Yeryüzünde dolaşın; Allah'ın yaratmaya nasıl başladığını bir görün. İşte Allah aynı şekilde ahiret yaratmasını da yapacaktır. Doğrusu Allah her şeye Kadir'dir. Dilediğine azabeder, dilediğine merhamet eder. O'na çevrileceksiniz. Siz ne yeryüzünde ve ne de gökte Allah'ı aciz bırakabilirsiniz. Allah'tan başka bir dost ve yardımcınız da bulunmaz."

Allah'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkar edenler, işte onlar Benim rahmetimden ümitlerini kesmiş olanlardır. İşte can yakıcı azap onlar içindir. İbrahim'in sözlerine milletinin cevabı sadece: "Onu öldürün yahut yakın" demek oldu. Ama Allah onu ateşten kurtardı. Doğrusu bunda, inanan kimseler için dersler vardır. İbrahim şöyle demişti: "Dünya hayatında, Allah'ı bırakıp aranızda putları muhabbet vesilesi kıldınız. Sonra kıyamet günü, birbirinize küfreder ve karşılıklı lanet okursunuz. Varacağınız yer ateştir; yardımcılarınız da yoktur."

Bunun üzerine Lut ona inandı ve İbrahim "Doğrusu ben Rabbimin dilediği yere hicret ediyorum, O şüphesiz güçlüdür, Hakim'dir" dedi. » Sure 29, 16-26

« İbrahim onları Allah'tan başka taptıklarıyla başbaşa bırakıp çekilince ona İshak ve Yakub'u bahşettik ve her birini peygamber yaptık. Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk. Onların her dilde üstün şekilde anılmalarını sağladık. » Sure 19, 49-50

Sonra Yüce Allah, babası ile ve kavmi ile olan mücâdelesini zikretti; tıpkı Allah dilerse zikredeceğimiz gibi. Davetlerinin ilki, babasına oldu: çünkü babası, putları tapıyanlardandı: o, nasihat ve güzelliğe en layik kimsedir.

« Kitap'da İbrahim'e dair anlattıklarımızı da an, o şüphesiz dosdoğru bir peygamberdi. Babasına şöyle demişti: "Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana bir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?" "Babacığım! Doğrusu sana gelmeyen bir ilim bana geldi. Bana uy, seni doğru yola eriştireyim." "Babacığım! Şeytana tapma, çünkü şeytan Rahman'a baş kaldırmıştır" "Babacığım! Doğrusu sana Rahman katından bir azabın gelmesinden korkuyorum ki böylece şeytanın dostu olarak kalırsın."

Babası: "Ey İbrahim! Sen benim tanrılarımdan yüz çevirmek mi istiyorsun? Bundan vazgeçmezsen mutlaka seni taşlarım; uzun bir süre benden uzaklaş git." dedi. İbrahim şöyle cevap verdi: "Sana selam olsun. Senin için Rabbim'den mağfiret dileyeceğim, çünkü O, bana karşı çok lütufkardır." "Sizi Allah'tan başka taptıklarınızla bırakıp çekilir, Rabbime yalvarırım. Rabbime yalvarışımda mahrum kalmayacağımı umarım." » Sure 19, 41-48

Yüce Allah, onun ile babası arasında geçen diyalogu ve mücâdeleyi zikretmektedir: ve babasını hakka davetinde en ince ve en hayırlı imâ kâidesiyle davet etmesi: ona, içinde bulunduğu put tapınmanın bâtılını gösterdi: o, tapıyanın duasını anlamaz: ve onun nerede bulunduğunu görmez: nasıl sana bir şey doksun ya da rızık ve yardım hususunda sana faydasın?

Sonra Allah'ın kendisine verdiği hidâyete ve faydalı ilme dikkati çekerek şöyle dedi, babasından yaşça daha küçük olmasına rağmen: «Ey babacığım! Bana, sana gelmeyen (bir) ilim geldi: bana tabi ol (da) seni dosdoğru bir yol üzere iletmiş olayım» (Meryem, 43). Yani: sarp, vâzıh, mütehâfif, hayra meyilli: o seni, dünyanda ve ahiretinde saâdete götürür. Bu istikâmeti ona sunduğunda ve bu sâfi nasihati ona tebliğ ettiğinde: o, onu kabul etmedi: ve ondan nasihat almadı: aksine onu tehdit etti ve onu korkuttu: «babamın ilâhlarına mi buğz ediyorsun ey İbrahim: sen bunu yapmaktan vazgeçmezsen, seni taşlattırırım: ve benden bir hayli zaman uzak dur» sözlerle ve fiillerle: «benden ayrılman uzun sürsün.» yani: benden kop ve uzaklaşmanı uzat.

İbrahim ona şöyle dedi: «selâm sana»: benden sana hoş olmayan bir şey ulaştırmasın: benden sana bir zarar değmesin: benim tarafımdan eminsin: «Rabb'imden senin için mağfiret dileyeceğim: o, bana zî-lutf»du: yani: latîf: beni kendi kulluğuna ve kendisine itâate hidâyet etti. «Sizden ve Allah'tan başka yalvarmakta olduklarınızdan ayrılırım: Rabb'ime yalvarırım: Rabb'ime yalvarmamla bedbaht olmayacağımı umarım.» İbrahim gerçekten onun için mağfiret diledi; tıpkı dualarında ona vaad ettiği gibi: sonra onun, Allah'ın bir düşmanı olduğunu gördüğünde ondan koptu: çünkü İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ona yapmış olduğu bir vaad değildi: ve onun Allah'ın bir düşmanı olduğunu gördüğünde ondan koptu. İbrahim gerçekten çok hâlim ve çok yumuşak idi (Hûd, 75).

İsmâîl bin Abdullah bize nakletti: kardeşim Abdülhamîd bime nakletti: İbn Ebî Zi'b'den: Saîd el-Makbarî'den: Ebu Hüreyre'den: İbrahim, kıyâmet günü babası Âzer ile karşılaşacaktır: ve Âzer'in yüzünde bir is ve toz var: Sana itaat etmedim dememiş miydim? Ben de bugün sana itaat etmiyorum. Rabb'im! Sen bana, kıyâmet günü onları diriltecekleri günde beni küçük düşürmemeyi vadettin: babasının uzak olması gibi daha aşağı küçük düşürme ne olabilir: Ben, kâfirler için cenneti haram kıldım. İbrahim! Ayaklarının altında ne var? Baktı: bir de kanlı bir leş: iki ayağından tutulup ateşe atıldı. İbn Ebî Zi'b bunu böylece nakletmiştir: İbrahim kıssasında: yalnız o nakletmiştir.

Ve tefsirde şöyle dedi: İbrahim bin Tahmân şöyle dedi: İbn Ebî Zi'b'den: Saîd bin Ebî Saîd el-Makbarî'den: babasından: Ebu Hüreyre'den. Nesâî böylece nakletmiştir: Ahmed bin Hafs bin Abdullah'tan: babasından: İbrahim bin Tahmân'dan, bu lafızlarla. El-Bazzâr da Hammâd bin Seleme hadisinden nakletmiştir: Eyyûb'den: Muhammed bin Sîrîn'den: Ebu Hüreyre'den: Peygamber'den (s.a.v.): benzer lafızlarla: ve onun rivayetinde bir gariblik vardır. Onu ayrıca Katâde hadisinden nakletmiştir: Ukbe bin Abdülğafîr'den: Ebu Saîd'den: Peygamber'den (s.a.v.): benzer lafızlarla. «Hani İbrahim, babası Âzer'e: sanâ ilâhlar mı ediniyorsun: Şüphe yok ki ben seni ve senin kavmini apaçık dalâlet içinde görüyorum, demişti» (En'âm, 74). Bu, İbrahim'in babasının adının Âzer olduğuna işaret eder. Neseb ehlinin çoğunluğu, içlerinde İbn Abbas: babasının adının Târûh olduğunu, hâ ile yazıldığını tutar: ona, tapıldığı bir putun adıyla lakab verilmiştir: Âzer deniliyordu.

Hak, onun adının Âzer olmasıdır: belki ona iki özel isim vardı: ya da ikisinden biri lakap, diğeri özel isimdi: bu görüş mümkündür: Allah daha iyi bilir.

« Yakinen bilenlerden olması için İbrahim'e göklerin ve yerin hükümranlığını şöylece gösteriyorduk: Gece basınca bir yıldız gördü, "işte bu benim Rabbim!" dedi; yıldız batınca, "batanları sevmem" dedi. Ayı doğarken görünce, "işte bu benim Rabbim!" dedi, batınca, "Rabbim beni doğruya eriştirmeseydi and olsun ki sapıklardan olurdum" dedi. Güneşi doğarken görünce "işte bu benim Rabbim, bu daha büyük!" dedi; batınca, "Ey milletim! Doğrusu ben ortak koştuklarınızdan uzağım" dedi. "Doğrusu ben yüzümü, gökleri ve yeri yaratana, doğruya yönelerek çevirdim, ben ortak koşanlardan değilim."

Milleti onunla tartışmaya girişti. "Beni doğru yola eriştirmişken, Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? O'na ortak koştuklarınızdan korkmuyorum, meğer ki Rabbim bir şeyi dilemiş ola. Rabbim ilimce her şeyi kuşatmıştır; hala öğüt kabul etmez misiniz?" dedi. "Allah'a koştuğunuz ortaklardan nasıl korkarım? Oysa siz, Allah'ın hakkında size bir delil indirmediği bir şeyi O'na ortak koşmaktan korkmuyorsunuz. İki taraftan hangisine güvenmek daha gereklidir, bir bilseniz." İşte güven; onlara, inanıp haksızlık karıştırmayanlaradır. Onlar doğru yoldadırlar.

Bu, İbrahim'e, milletine karşı verdiğimiz hüccetimizdir. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Doğrusu Rabbin Hakim'dir, Bilen'dir. » Sure 6, 75-83

İşte kavmi ile mücâdele anı burasıdır: onlara, şu görünen cisimlerin, parlak yıldızların, ilâh olamayacağını ve Allah ile birlikte tapınılamayacağını gösterdi: çünkü onlar yaratılmıştır: beslenmektedir: sûretlenmiştir: idare edilmektedir: ve emre tabi tutulmaktadır: bir kere doğuyorlar, bir kere batıyorlar ve bu dünyadan kayboluyorlar: halbuki Rabb-i Âlâ'dan hiçbir şey gâib olmaz: ve hiçbir gizli şey ondan kaçmaz: o, ebediyen bâki kalandır: O'ndan başka ilâh yoktur: ve O'nun yanında bir Rab yoktur. Önce ona, yıldızın, Venediğin âcililiğini gösterdi: bu yüzden ondan, ay üzerine çıktı: ondan daha parlak ve lütfunda daha güzeldir: sonra güneşe çıktı: onun, görünen cisimlerin içinde nûrda: ve parlaklıkta ve heybette en şiddetlisi: ve onun mısra bir mâbût kılmaya: ve hareket ettirildiğine: ve ölçüldüğüne: ve beslendiğine işaret etmiştir. O'nun âyetlerinden: gece: gündüz: güneş: ve ay: «Güneşe de aya da secde etmeyin: onları yaratan Allaha secde edin; eğer yalnız O'na tapınmakta iseniz» (Fussilet, 37).

Güneşi doğarken gördüğünde: yani zuhur ettiğinde: şöyle dedi: işte benim Rabb'im budur: bu, daha büyüktür: sonra bâtın olduğunda şöyle dedi: ey kavmim! Ben, sizin ortak koştuğunuzdan ibretim: yüzümü, gökleri ve yeri yaratan Allaha çevirdim: hanîf bir müslüman olarak: ve ben, müşriklere dahil değilim. Kavmi onunla mücâdele etti: o şöyle dedi: siz benimle Allah hakkında mücâdele mi edeceksiniz: halbuki O, beni hidâyet etmiştir: sizin O'na ortak koştuğunuz şeyden korkmam: Rabb'im bir şey dilerse o başka: yani sizin Allah'tan başka tapıdığınız o ilâhlar bende kayıtsızdır: onlar hiçbir şeye fayda vermezler: ne duyarlar ne akıl ederler: aksine onlar, yıldızlar gibi beslenir ve emre tabidirler: ya da sûretlenmiş: oyulmuş: ve dönerken biçimlenmiş şeylerdir.

Görünüyor ki yıldızlar hakkındaki şu öğüt, Harran halkına idi: çünkü onlar onları tapıyorlardı: bu, şu iddia eden kişinin görüşünü tekzîb eder ki Yûsuf'un sürüsünden çıktığında «işte benim Rabb'im budur» dedi; halbuki o, küçük idi: İbn İshak ve başkaları zikretmiştir: bu görüş, kendilerine istinad edilemeyen İsrâîliyyât rivayetleridir: özellikle hak ile muhâlefet ettiklerinde. Bâbil halkına gelince: onlar putları tapıyorlardı: onlar, onun tapınmaları hakkında mücâdele ettiği kimselerdir: ve onu gözleri önünde kırdı: onu aşağıladı: ve bâtıllını gösterdi. O şöyle demiştir: «Siz, Allaha ortak koşmakta olsanız da, dünyâ hayâtı için birbirinize muhabbetten başka bir sebep olmaksızın (kâfirlerin) Allaha ortak koştukları (bâtıl tanrıları) tapınılmakta olduğunuz şeylerinizin aynısını tapınıyorsunuz. Sonra, kıyâmet günü kiminiz kiminizi inkâr eder ve kiminiz kiminize rahmet dilemez, cezası ateştedir ve sizlere yardım eden (bir kurtarıcı) da bulunmaz» (Ankebût, 25).

« And olsun ki, daha önce İbrahim'e de akla uygun olanı göstermiştik. Biz onu biliyorduk. İbrahim, babasına ve milletine: "Bu tapınıp durduğunuz heykeller nedir?" demişti. "Babalarımızı onlara tapar bulduk" demişlerdi. İbrahim: "And olsun ki sizler de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz" deyince: "Sen bize gerçeği mi getirdin yoksa şaka mı ediyorsun?" dediler. O şöyle dedi: "Hayır; Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır. Ben de buna şahidlik edenlerdenim." "Allah'a yemin ederim ki, siz ayrıldıktan sonra, putlarınıza bir tuzak kuracağım!"

Hepsini paramparça edip, içlerinden büyüğünü ona başvursunlar diye, sağlam bıraktı. Milleti: "Tanrılarımıza bunu kim yaptı? Doğrusu o zalimlerden biridir" dediler. Bazıları: "İbrahim denen bir gencin onları diline doladığını duymuştuk" deyince, "O halde bunların şahidlik edebilmeleri için onu halkın gözü önüne getirin" dediler. Bazıları: "İbrahim denen bir gencin onları diline doladığını duymuştuk" deyince, "O halde bunların şahidlik edebilmeleri için onu halkın gözü önüne getirin" dediler. İbrahim gelince, ona: "Ey İbrahim, bunu tanrılarımıza sen mi yaptın?" dediler.

İbrahim: "Belki onu şu büyükleri yapmıştır, konuşabiliyorlarsa onlara sorun" dedi. Kendi kendilerine: "Doğrusu siz haksızsınız", sonra kafalarında olan eski inançlarına dönerek: "Ey İbrahim! bunların konuşmayacağını, and olsun ki, bilirsin" dediler. Kendi kendilerine: "Doğrusu siz haksızsınız", sonra kafalarında olan eski inançlarına dönerek: "Ey İbrahim! bunların konuşmayacağını, and olsun ki, bilirsin" dediler. İbrahim: "O halde, Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyecek olan putlara ne diye taparsınız? Size de, Allah'ı bırakıp taptıklarınıza da yazıklar olsun! Akletmiyor musunuz?" dedi.

İbrahim: "O halde, Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyecek olan putlara ne diye taparsınız? Size de, Allah'ı bırakıp taptıklarınıza da yazıklar olsun! Akletmiyor musunuz?" dedi. Onlar: "Bir şey yapacaksanız, şunu yakın da tanrılarınıza yardım edin" dediler. Biz: "Ey ateş! İbrahim'e karşı serin ve zararsız ol" dedik. Ona düzen kurmak istediler, fakat Biz onları hüsrana uğrattık. » Sure 21, 51-70

« Onlara İbrahim'in kıssasını anlat. İbrahim, babasına ve milletine: "Nelere tapıyorsunuz?" demişti. "Putlara tapıyoruz, onlara bağlanıp duruyoruz" demişlerdi. İbrahim: "Çağırdığınız zaman sizi duyarlar veya size bir fayda ve zarar verirler mi?" demişti. İbrahim: "Çağırdığınız zaman sizi duyarlar veya size bir fayda ve zarar verirler mi?" demişti. "Hayır ama, babalarımızı da bu şekilde ibadet ederken bulduk" demişlerdi.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

İbrahim: "Eski atalarınızın ve sizin nelere taptıklarınızı görüyor musunuz? Doğrusu onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak Alemlerin Rabbidir. Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de O'dur. Beni yediren de, içiren de O'dur. Hasta olduğumda bana O şifa verir. Beni öldürecek, sonra da diriltecek O'dur. Ahiret gününde yanılmalarımı bana bağışlamasını umduğum O'dur. Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat. » Sure 26, 69-83

« İbrahim de şüphesiz O'nun yolunda olanlardandı. Nitekim Rabbine temiz bir kalple geldi. İbrahim babasına ve milletine şöyle demişti: "Nelere kulluk ediyorsunuz?" "Allah'ı bırakıp uydurma tanrılar mı istiyorsunuz?" "Alemlerin Rabbi hakkındaki sanınız nedir?" İbrahim yıldızlara bir göz attı ve "Ben rahatsızım" dedi. İbrahim yıldızlara bir göz attı ve "Ben rahatsızım" dedi. Onu bırakıp gittiler. O da onların tanrılarına gizlice yönelip: "Sundukları yiyecekleri yemiyor musunuz? Ne o, konuşmuyor musunuz?" dedi.

O da onların tanrılarına gizlice yönelip: "Sundukları yiyecekleri yemiyor musunuz? Ne o, konuşmuyor musunuz?" dedi. Sonunda, üzerlerine yürüyüp kuvvetle vurdu. Bunun üzerine putperestler koşarak ona geldiler. İbrahim onlara şöyle söyledi: "Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de, yonttuklarınızı da Allah yaratmıştır." İbrahim onlara şöyle söyledi: "Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de, yonttuklarınızı da Allah yaratmıştır." Putperestler: "Onun için bir yapı yapın da onu oradan ateşin içine atın" dediler. Ona düzen kurmak istediler, ama Biz onları altettik. » Sure 37, 83-98

Yüce Allah, İbrahim hakkında, Halîli hakkında (aleyhisselâm) haber vermektedir ki kavminin yanında putları tapınmayı kötüledi: onu onların gözünde küçülttü: ve azalttı: «Oralarda çalıştığınız (yalvarıp yakardığınız) heykeller nedir?» yani: orada müttakî kalıyor ve onlara kapanıyorsunuz dediler: «Onlara tapınan bizim önceki atalarımızı gördük» dediler: onların tek delili, babalarının ve ceddinin âdeti: ve onların içinde bulundukları Allah'a rakil olan şeyleri tapınmalarıdır. O: «Andolsun ki sizler de ve atalarınız da apaçık dalâlet içinde idiniz» dedi.

«Hani İbrahim, babasına ve kavmine: neye tapınıyorsunuz? demişti. (Onlar:) (Bâtıl ve mubâhil) tâğûtler ve Allahdan başka tanrılar mı (tapınmak istiyorsunuz?) Buyurun (bakalım) âlemlerin Rabbi karşısında niyetiniz nedir?» Peki O'nun hakkında ne dersiniz: sizin O'na kavuştuğunuzda size ne yapacaktır: halbuki siz ondan başkasını tapıyordunuz?

«Onlar sizin onları (Allah'a ile yalvarmakta) iken duyun (mîden) onlar size bir fayda verdiler mi: yahut size bir zarar verdiler mi? (İbrahim:) Dediler ki: Biz, babalarımızı bundan (böyle yapar) gördük» dediler: ona tasdik ettiler ki onlar, dua eden kimseye duymuyorlar: ve onlar ne fayda verir ne zarar: ve onları tapınmaya iten şey, yalnızca cedlerinin taklîdiydi: onlar da, onlar gibi dalalet içinde idiler: câhil babalar arasında. «Artık bakın bakalım siz ve (toplumsal düzen gibi) sayıca çok babalarınız (öncekileriniz) (Allahdan başka bir takım ilâhlar) neye tapınmaktasınız?

Hepsi, şüphe yok ki âlemlerin Rabbi haricinde benim düşmanlarım.» Ve bu, iddia ettikleri putların ilâhlığı bâtıllına açık bir delildir: çünkü o, onlardan koptu ve onları küçülttü: eğer onlar zarar veriyor olsalardı ona zarar verirlerdi: ve onların bir tesiri olsaydı ona isabet ettirirlerdi. Dediler: «Bizim hakdan sonra sana (yalan ile) bir büyü mü getirdin: yoksa sen (elbette) yalancılardansın (yalanına rağmen) mı?» Bu, senin bize söylediğin söz: kendisiyle ilâhlarımızı küçülttüğün: «Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir; onları yaratan: ve ben, bu hususda size şâhidlik edenlerdenim.

» Hayır: size bunu ciddiyetle, katî bir şekilde söylüyorum: ilâhınız Allah'tır: O'ndan başka ilâh yoktur: O, sizin Rabbinizdir ve her şeyin Rabbidir: göklerin ve yerin Yaratanı: onları öncelikle bir misal olmaksızın yaratan: o halde yalnız O'na, hiçbir ortağın olmadığı şekilde kulluk layiktir: ve ben, bu hususda size şâhidlik edenlerdenim. «Andolsun Allaha yemin ki: (Siz artık bakıp) işinizin (bittiğini ve dönüp gittiğinizi) görünce, ben de (bâtılca ta'âlânızı tanıdığım ve dinden uzaklaştığınızı size tanıtıcı bir açık davranışla) anlayacağım ve sizin bütün (ta'âlâlarınızı bırakacağım) bir plân yapacağım.» Bu putlar hakkında onların üstüne meclislere dönüp gittiklerinde onlara karşı bir mekr etmeye yemin etti. Bunu gizlice, kendi kendine söyledi: içlerinden bir kısmı onu işitti.

Onların, her yıl bir kez şehir dışına gittikleri bir bayramları vardı: babası, onun ona katılmasını istedi. «Ben hastayım», tıpkı Yüce Allah'ın buyurduğu gibi: «Sonra yıldızlara bir bakışla baktı ve: ben hastayım, dedi.» Ona, sözünde işâreler yaptı: ta ki muradına erişinceye kadar: ilâhlarının aşağılanması: ve Allah'ın dini olan hakkin, içinde bulundukları putların tapınmasının bâtıllında zaferi: kırılmayı ve aşağılanmayı hak eden putlar: İllâk derecesinde. Onlar bayramlarına çıktıklarında ve o, şehirlerinde kaldığında: ilâhlarına sızdı: yani gizlice onlara doğru hızlandı.

Onları büyük bir avağında buldu: ve önlerine yemeğe benzer bir takım şeyler koymuşlardı: «iyice yemek yemiyor musunuz: ne oluyor size ki konuşmuyorsunuz?» O halde üzerine çarptı ve sağ yanı ile vurmaya koyuldu: çünkü sağ, daha kuvvetli: daha katı: daha hızlı: ve daha üstündür: onları elindeki bir balta ile kırdı: ve onları parçalara ayırdı: yani döküntülere: hepsini kırdı: içlerinden en büyüğünün haricinde: belki ona dönerlerdi. Baltayı büyüğünün eline koydu: küçüklerin kendisiyle birlikte tapınılmasına bûnu düşman tutmasına işâret ederek. Onlar bayramlarından döndüklerinde ve tapınıldıkları şeyin başına geleni gördüklerinde şöyle dediler: «bunu ilâhlarımıza kim yapmış: şüphesiz o, zâlimlerdendir.»

Bu, onların için, akıl etselerdi, apaçık bir delildir: ilâhlarına isabet eden şey: eğer onlar ilâh olsalardı, kendilerine zarar vermek isteyenden kendilerini müdâfaâ ederlerdi: fakat onlar, câhilikleriyle: ve akıllarının zayıflığıyla: ve dalâletlerinin çokluğuyla şöyle dediler: «bunu ilâhlarımıza kim yapmış: şüphesiz o, zâlimlerdendir.» Dediler: «Bunda sözü eden bir genç (delikanlı) işitmiştik (kavminden): ona İbrahim deniliyor» diye: yani onu kınayarak: ve eleştirerek: ve kötüleyerek konuşuyor: o, kendisi onların üstüne kurulmuş: ve onları kırmış: «Andolsun Allaha yemin ki: (Siz artık bakıp) işinizin (bittiğini ve dönüp gittiğinizi) görünce, ben de (bâtılca ta'âlânızı tanıdığım ve dinden uzaklaştığınızı size tanıtıcı bir açık davranışla) anlayacağım ve sizin bütün (ta'âlâlarınızı bırakacağım) bir plân yapacağım.

» Dediler: «Onu insanların gözleri önüne getir: belki onlar (şâhidlik eder)»: yani en büyük toplanışa: şâhitlere: belki onlar, onun sözüne şâhidlik ederler: sözünü duyarlar: ve gözleriyle onun göreceği azâbı görürler: ve bu, Halîl'in (aleyhisselâm) âzîm hâkâtlarından biridir: halkın hepsi toplansın ve o, bütün put tapıcılarına, içinde bulundukları şeyin bâtıllına karşı delil kuralsın: Firavun tarzında: «Sizinle görüşmemiz, zînet günü (bayram günü)ndedir: ve insanlar, sabahleyin (topyekûn) toplanmış olsunlar» (Kasas, 38).

Toplandıklarında ve onu getirdiklerinde şöyle dediler: «İbrahim: bunu sen mi ilâhlarımıza yaptın?» O: «Hayır: (Onu) şu büyükleri yaptı» dedi. Yani: benden diğerlerini kırmaya en çok hevesli olanı: ve o, onlara ancak işâre etti: «eğer (işittikleri zaman) konuşuyorlarsa, (belki) onlara sorabilirsiniz.» Bu sözle, onların hızla «bunlar konuşmuyor» demesini istemiştir: böylece onlar, onların, diğer ölü maddeler gibi ölü maddeler olduklarını itiraf etmiş olacaklardı.

Bunun üzerine kendilerine döndüler: «hayır: hayır: zâlim sizlersiniz»: yani: onu, ne bir koruyucu ne bir bekçi bırakmakla. Sonra «başları aşağıya sarkıverdi»: yani: imtihana döndüler: onun «zâlim sizlersiniz» sözü o zaman: onları tapınmalarında olurdu. Katâde şöyle dedi: kavmi, en ağır hayretle serîh oldu: yani onlar eğildiler: «(Sen de) pekâla biliyorsun ki bunlar konuşmazlar.» «Allahdan başka ki size ne bir fayda verir ne de zarar verir.»

Yazıklar olsun size ve Allahdan başka tapmakta olduklarınıza: hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?» «Ve bir de (Firavunun askerleri gibi) onlar da çârpışarak İbrahim'in üzerine yürüverdiler»» yani: onlar hızlandı. O şöyle dedi: «(Bâtil ilâhlarınız olan,) bâtıl şeylere mi tapınıyorsunuz ki onları kendiniz yontuyorsunuz: yani: kendinizin oyardığınız ahşaptan ve taştan putlara nasıl tapınıyorsunuz: onları, istediğiniz gibi şekillendiriyor ve sûretlendiriyorsunuz: «halbuki sizi de (böyle) yapmakta olduğunuz şeyleri de Allaha ibâdeti gerekli kılar»? İki: kelime fîl anlamında olsun ya da fâil anlamında olsun: sözün anlamı, sizin yaratıldığınızı ve şu putların yaratıldığını gerektirir: nasıl bir yaratılmış, kendisine benzer yaratılmış bir şeyi tapınır? P44: Çünkü sizin onları tapınmanız, onların sizi tapınmalarından daha adil değildir; o ise münâfiktir: diğer o zaman kıyâsla münâfiqdir: çünkü kulluk yalnızca Yaratan'a layiktir: hiçbir ortağın olmadığı şekilde. Dediler: «Ona bir binâ yapın ve onu bir ateşe (fırlatarak) yakın.» Onun için bir tuzak kurmak istediler: onlar, en aşağı kılanlardır. Mücâdeleyi ve tartışmayı bıraktılar: kesildiklerinde ve mağlûp olduklarında: onların için ne bir delil kaldı ne bir bahâne: kuvvetlerini ve kudretlerini kullanmak için: ta ki içinde bulundukları ahmaklıkta ve zâlımlıkta olsunlar diye.

Rab onları çârpıntıya uğrattı: sözünü: dinini: ve delilini yükseltti. Dediler: «Onu yakın ve ilâhlarınıza (böyle yapmaktan) çekinmezseniz yardım edin.» «Biz dedik ki: Ey ateş! İbrahim'e karşı (soğuk) ve (kimseyi de yakmayan) bir selâmet ol.» «İbrahim için bir fesâd plânı yaptılar: fakat onlar, en zâîl kılanlardır.

» Bu, şu yüzden: odunu, alabildikleri her yerden toplamaya koyuldular: ona odun toplamakta bir süre geçirdiler: öyle ki içlerinden kadın, hasta olduğunda: eğer iyileşirse İbrahim'in ateşi için odun taşıyacağım diye adak yapardı. Sonra büyük bir çukur kazdılar: ve içine bu odundan koydular: ve orada ateş yaktılar: o alevlendi: homurdandı: ve kıvılcımları benzeri olmayan bir ateşle alevlendi. Sonra İbrahim'i (aleyhisselâm), Kürtlerden, Hîzân denilen bir adamın yapmış olduğu mangonel tavlasına koydular: o, mangonelleri yapan ilk kişi oldu: ve Allah, onun altında yere gömülme kıldı: o, kıyâmet gününe kadar içine battı. Sonra onu bağlamaya ve prangalamaya koyuldular: şöyle diyorlardı: Senden başka ilâh yoktur: sen paksın: sana hamd ve sana mülk: senin ortağın yoktur.

Halîl (aleyhisselâm), mangonel tavlasına konulduğunda: bağlanmış ve prangalanmış: sonra atıldığında: o şöyle dedi: Allah bize yeter: o, vekîllerin en hayırlısıdır: İbrahim, ateşe atıldığı anda onu söyledi: tıpkı Buhari'nin naklettiği gibi:

« İnsanlar onlara: "Düşmanınız olan insanlar size karşı bir ordu topladılar, onlardan korkun" dediler. Bu, onların imanını artırdı da: "Allah bize yeter. O ne güzel Vekil'dir" dediler. Bu yüzden kendilerine bir fenalık dokunmadan, Allah'tan nimet ve bollukla geri döndüler; Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük, bol nimet sahibidir. » Sure 3, 173-174

Ebu Hişâm er-Rifâî bize nakletti: İshak bin Süleyman bize nakletti: Ebu Ca'fer er-Râzî'den: Âsım bin Ebî'n-Necûd'den: Ebu Sâlih'den, o şöyle dedi: İbrahim ateşe atıldığında şöyle dedi: ey Allah! Sen gökte birsin: ve ben, yeryüzünde sana ibadet eden yalnızım: senin sana bir ihtiyacın var mı? Sana gelince, hayır.

İbn Abbas'tan nakledilmiştir: yağmur melekü şöyle diyor: bana ne zaman yağmur göndermem emredilir? Allah'ın emri daha hızlı oldu: «Biz dedik ki: Ey ateş! İbrahim'e karşı (soğuk) ve (kimseyi de yakmayan) bir selâmet ol» (Enbiyâ, 69). Ali bin Ebî Tâlib, «selâmet» hususunda şöyle dedi: ona zarar verme: Allah'ın «İbrahim'e selâmet olsun» demesi olmasaydı, ateşin serinliği İbrahim'e zarar verirdi. O gün, yeryüzü halkı, hiçbir ateşten hiçbir fayda görmedi: ve ondan kendilerine hiçbir şey yanmadı: prangaları haricinde. Nakledilmiştir ki Cebrâil (aleyhisselâm) onunla beraberdi: yüzünün terini siliyordu: ateşten ona hiçbir şey isabet etmedi. Gölge melekü de onunla beraberdi. Ve İbrahim, zırh gömleğinde sanki idi: ateş onu sarardı: ve o, yeşil bir bahçedeydi: ve insanlar onu görüyordu: fakat ona ulaşamıyorlardı. En güzel söz, İbrahim'in babasının, oğlunu bu halde gördüğünde söylediği oldu: «Ne güzel Rab senin Rabbin, ey İbrahim.»

İbn Asâkir nakletmiştir ki İbrahim'in annesi, oğluna (aleyhisselâm) baktı: ve ona seslendi: oğlum! Sana gelmek istiyorum: seni saran ateş sıcaklığından beni kurtarması için Allah'a dua et. O da yaptı. Kadın ona doğru çıktı: ateşin sıcaklığından ona hiçbir şey isabet etmedi: oğluna varınca onu öptü: onu öpücükle öptü: sonra geri döndü. Bime haber verildi ki İbrahim orada kaldı: ya kırk: ya da elli gün: şöyle diyordu: bana, orada bulunduğumdan daha latif hiçbir gündüz ve gece olmadı: ve bütün ömrümün ve varlığımın, orada bulunduğu zaman gibi olmasını isterdim. Allah'ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun.

İntikam almak istediler: terkedildiler: yücelmek istediler: aşağılandılar: ona karşı bir mekr kurdular: «onlar, en zâîl kılanlardır», «en aşağı kılanlar»: dünyada zarar ve aşağılanmayı kazandılar: ahirete gelince: onların ateşi, üzerlerine ne serinlik ne selâmet olacak: ve ahirette onlara selâm ile selâm edilmeyecek: «o, (konup yatmak üzere) ne fena bir varış ve yatış yeridir» (Furkân, 13).

Übeydullah bin Musa: ya da İbn Sellâm: bize nakletti: İbn Cüreyc bize haber verdi: Abdülhamîd bin Cübeyr'den: Saîd bin Müseyyeb'den: Ümmü Şerîk'ten: Allah Resûlü (s.a.v.), tabîge sürüngeninin öldürülmesini emretti: ve şöyle dedi: o, İbrahim'in üzerine üflüyordu. Müslim, İbn Cüreyc hadisinden nakletmiştir: iki şeyhin rivayetinden: ve Nesâî: ve İbn Mâce: Süfyân bin Üyeyne hadisinden, ikisi de Abdülhamîd bin Cübeyr bin Şeybe'den, bu lafızlarla. Muhammed bin Bekr bize nakletti, o şöyle dediği: sürüngenleri öldürün: çünkü İbrahim'in üzerine ateş üflüyordu. Âişe de onları öldürüyordu. İsmâîl bize nakletti: Eyyûb bime nakletti: Nâfi'den: Âişe'nin yanına bir kadın girdi: bu asâ nedir? Bununla sürüngenleri öldürüyoruz: yani İbrahim ateşe atıldığında: bütün hayvanlar onu söndürmeye çalıştı: sürüngen haricinde: o, onun üzerine üflemeye koyuldu. Ahmed, bu iki yolla yalnız o nakletmiştir: mevkuf halinde.

Affân bize nakletti: Cârir bime nakletti: Nâfi' bime nakletti: Sâibe bime nakletti, el-Fakîh bin Muğîre'nin azatlısı: Âişe'nin yanına girdim: ey mü'minlerin anası! Bu asâ ile ne yapıyorsun? O: şu sürüngenler için: onları bununla öldürüyoruz: çünkü Allah Resûlü (s.a.v.), bize haber verdi ki İbrahim ateşe atıldığında, yeryüzünde hiçbir hayvan onun için ateşi söndürmeye çalışmadı: onun üzerine üfleyen sürüngen haricinde. Allah Resûlü (s.a.v.), bizim için onu öldürmemizi emretti. İbn Mâce nakletmiştir: Ebu Bekir bin Ebî Şeybe'den: Yûnus bin Muhammed'den: Cârir bin Hâzım'den, bu lafızlarla.

İbrahim Halîl'in, azameti taşıyamada ve kibirlenme cümlesini giymek isteyen, sâhâbiyet iddia eden ve sâhâbiyeti yalnızca zayıf kullarından biri olan Allah ile mücâdelesinin zikri.

« Allah kendisine mülk verdi diye İbrahim ile Rabbi hakkında tartışanı görmedin mi? İbrahim: "Rabbim, dirilten ve öldürendir" demişti. "Ben de diriltir ve öldürürüm" dedi; İbrahim, "Şüphesiz Allah güneşi doğudan getiriyor, sen de batıdan getirsene" dedi. İnkar eden şaşırıp kaldı. Allah zulmeden kimseleri doğru yola eriştirmez. » Sure 2, 258

Yüce Allah, Halîlinin, kendisi için sâhâbiyet iddia eden o zâlim âsyî kral ile mücâdelesini zikretmektedir: Halîl (aleyhisselâm), onun delilini iptâl etti: onun câhiliklerinin genişliğini ve aklının zayıflığını gösterdi: onu delille ikna etti: ve ona istişhâd yolunu aydınlattı.

Bu kral, Bâbil'in kralıdır: adı Nemrûd'dur: Kan'ân'ın oğlu: Kûş'un oğlu: Sâm'ın oğlu: Nuh'un oğlu: Mücâhid böyle demiştir. (Başkaları şöyle diyor:) Nemrûd, Fâlih'in oğlu: Âber'in oğlu: Sâleh'in oğlu: Erfehşed'in oğlu: Sâm'ın oğlu: Nuh'un oğlu. O, dünyanın krallarından biriydi.

O, dünyaya, onların zikrettiğine göre dört kişi hükmetti: iki mü'min ve iki kâfir: mü'minler: Zü'l-Karneyn ve Süleyman (aleyhimüsselâm): kâfirler: Nemrûd ve Buhtunnasâr. Zikretmişlerdir ki şu Nemrûd, hükümranlığında 400 yıl kaldı: o, zâlim ve tecâvüzkâr oldu: kibirlendi ve isyan etti: ve dünyayı tercih etti. İbrahim Halîl, ona Allah'a has kulluğa davet ettiğinde: câhilik: dalâlet: ve uzun müddet, onu Yaratan'ı tekzîb etmeye sevk etti: o halde İbrahim Halîl ile mücâdele etti: ve kendisi için sâhâbiyet iddia etti: «Benim Rabb'imdir ki dirilten ve öldürendir»: o da şöyle dedi: «ben diriltir ve öldürürüm».

Katâde ve es-Südî şöyle dediler: kasd edilen: kendisine, öldürülmeleri vacip kılınan iki adam getirildiğinde: birinin öldürülmesini emrettiği ve diğerine amâni verdiği zaman: sanki birini diriltmiş ve diğerini öldürmüş oluyordu: ve bu, Halîl'e bir cevap hiç değildir: o, mücâdele makamından dışarı bir sözdür: ne tekzîb eder ne cevap verir: o, saf bir sapmadır: ve hakikatte o, bir kesilmedir. Halîl gerçekten, şu hissedilen hakâıtların zuhurundan Yaratan'ın varlığını göstermiştir: hayvanların canlandırılması ve onların ölümleri: ki bu, bir Yaratan'ın varlığını gerektirir ki onlar ona tabi olmak zorundadır: ve onların kendiliklerinden bekasının olmadığına: şu hissedilen hadiseler için bir Yaratan gerekli: onların yaratılışı: onların mısrahı: şu yıldızların yürümesi: rüzgârlar: bulutlar: yağmur: gözümüzün önünde mevcut olan şu hayvanların yaratılışı: sonra onların öldürülmeleri. Bu yüzden İbrahim şöyle dedi: «Benim Rabb'imdir ki dirilten ve öldürendir».

Onun «ben diriltir ve öldürürüm» sözüne gelince: eğer bununla, şu hissedilen hakâıtların Yaratanı olduğunu kasdetmişse: haddini aşmış ve inatçı olmuştur: ve eğer Katâde'nin, es-Südî'nin ve Muhammed bin İshak'ın zikrettiğini kasdetmişse: Halîl'in sözleriyle bir alakası olan hiçbir şey söylememiştir: çünkü ne bir kıyâsın meni'i vardır ne bir delile muhâlefet etmiştir. Ve bu kralın mücâdelesini kesmesi birçok insanın gözünden kaçabileceği için: hazır olanlar ve olmayanlar: Yaratan'ın varlığını gösteren başka bir delil zikretti: Nemrûd'un iddiasının bâtıllını: ve kesilmesini açık bir şekilde. O: «Allah, güneşi doğudan getiriyor: o halde sen onu batıdan getir» dedi. Yani: şu güneş mısrah bir güneştir: her gün doğudan doğar: tıpkı Yaratan'ının onu mısrah kılması gibi: onu yürüten ve ona hâkim olan: ve o, Allah'tır: O'ndan başka ilâh yoktur: her şeyin Yaratanı.

Eğer sen iddia ettiğin gibi dirilten ve öldüren isen: o halde şu güneşi batıdan getir: çünkü dirilten ve öldüren, dilediği gibi davranandır: kimse onu men edemez: ya da ona âciz bırakamaz: aksine o, her şeye gâlibdir: ve her şey ona itaat eder. Eğer sen iddia ettiğin gibi isen: o halde bunu yap: eğer yapmazsan: sen iddia ettiğin değilsin: ve biliyorsun, tıpkı herkesin bildiği gibi: senin bunlardan hiçbirinde kudretin yoktur: aksine sen, bir sivrisinek yaratmaktan: ya da ondan kendini müdâfaâ etmekten daha âcizsin ve daha küçüksün. O halde onun dalâletini ve câhililiğini gösterdi: iddiasındaki yalanını: ve izlediği şeyin bâtıllını: ve kavminin câhilleri önünde şiştiği: onun dalâletini ve câhililiğini gösterdi: Halîl'e cevap verecek hiçbir sözü kalmadı: kesildi ve susut: «Kâfir cevap veremedi ve cevabı da yoktu: Allah, zâlim kavmi hidâyet etmez.»

es-Südî zikretmiştir ki şu mücâdele, İbrahim ile Nemrûd arasında ateşten çıktığı gün oldu: onu o günden başka hiçbir günde karşılaşmadı: işte o, ikileri arasındaki mücâdeleyin olduğu gün.

Abduruzzâk nakletmiştir: Ma'mer'den: Zeyd bin Aslam'dan: Nemrûd'un taâmı vardı: ve insanlar ona paye için akın ediyorlardı: İbrahim, paye için gelenlerle birlikte geldi: bu mücâdele ikileri arasında oldu: ve İbrahim, insanların aldığı taâmdan almadı: taâmsız çıktı. Yakınlarına yaklaştığında: bir toprak tümüsü aldı: iki avucunu onunla doldurdu: ve şöyle dedi: yakınıların katına vardığımda ailemle uğraşırım. Vardığında yükünü koydu: geldi: dayandı: ve uyudu: karısı Sâre, iki avucuna gitti ve onları güzel bir taâmdan dolu buldu: ondan bir yemek hazırladı. İbrahim uyandığında hazırladıkları şeyi buldu: bu size nereden geldi?

Getirmiş olduğumdan. Zeyd bin Aslam şöyle dedi: Allah, o zâlim krala bir melek gönderdi: ona Allah'a iman etmesini emretti: o red etti: sonra onu ikinci kez çağırdı: o red etti: sonra üçüncü kez: o red etti. (Melek ona dedi:) Ordunu topla, ben de ordumu toplarım. Nemrûd, ordusunu ve askerlerini güneş doğarken topladı: Allah, üzerlerine sivrisinek sinekleri gönderdi: onların güneş diske herhangi bir şey göremedikleri yerde: Allah onları üzerlerine bıraktı: onlar, etlerini ve kanlarını yediler: onları çürümüş iskeletlere bıraktılar: içlerinden biri kralın burnuna girdi: ve orada 400 yıl kaldı: Yüce Allah, onunla onu azaplandırdı: o, bu sürenin hepsinde başını tokmaklarla vuruyordu: ta ki Allah, onunla onu helâk edene kadar: ve Yüce Allah daha iyi bilir.

İbrahim'in oğlu İsmail'in doğumu

İbrahim (aleyhisselâm) Allah'tan sâfi bir soy istedi: Allah ona onun müjdesini verdi: ve İbrahim, Beytü'l-Makdîs toprağında on yıl ikâmet etmişken: «Rabb'im beni çocuksuz bıraktı: o halde şu kullarıma yaklaş: belki Allah bana ondan bir çocuk verir.» Onun kendisini ona vermesiyle: İbrahim onun katına girdi: onun katına girdiği anda ondan gebe kaldı. Gebe kaldığında nefsine kudret kazandı: ve hanımına karşı kibirlendi: Sâre bundan dolayı onu kıskandı: ve İbrahim'e şikâyet etti: ona dilediğini yap. Hâcer korktu ve kaçtı: orada bir kaynak yanında karar kıldı: «korkma: Allah, senin taşıdığın şu oğlanı hayır kıldı.» Ona dönmesini emretti: ve ona, bir oğul doğuracağı müjdesini verdi; ona İsmâîl adını verecektir: ve o, insanların katığı olacaktır: elinin hepsinin üstünde: ve hepsinin elinin ona karşı olacağı kişi olacak: ve kardeşlerinin bütün memleketlerini ele geçirecektir: o halde Sâre (celâl-i yücedir) bunun için Allah'a hamd etti.

Bu müjde, ancak oğlu Muhammed'in üzerine tamam oldu: salât ve selâm Allah'ın onun üzerine olsun: onunla Arablar hâkim oldu: ve doğu ve batının bütün memleketlerini ele geçirdiler: ve Allah onlara, kendilerinden önceki hiçbir ümmete vermediği faydalı ilimden ve sâlih amelden verdi: ve bu, ancak resûllerin en şerifinin peygamberliğinin mübarekli olması: ve ona müjdelenen ve getirdikleri kemâliyle mümkün oldu: ve risâletinin, yeryüzünün halkının hepsine genel olmasıyladır.

Dediler: onu doğurdu: ve İbrahim'in yaşı 86 idi: İshak'ın doğumundan 13 yıl önce. İsmâîl doğduğunda: Allah, İbrahim'e, Sâre'den doğacak İshak'ı müjdeledi: o Allah için secdeye kapandı: «İsmâîl hakkındaki duanı kabul ettim: ve onu bereketlendirdim: çoğalttım ve ona büyük bir çoğaltma ile artırdım: ondan on iki büyük doğacaktır: ve onu büyük bir kavmin imâmı kılacağım.» Bu da, şu büyük ümmet hakkında bir müjdedir: ve o on iki büyük, Abdülmelik bin Ümeyr hadisinde müjdeleden on iki halîfedir: Câbir bin Semûre'den, o şöyle dediği: on iki emîr olacak: anlamadığım bir söz: o halde babama sordum: ne dedi? O: hepsi Kureyş'ten, dedi.

İki şeyhin rivayetinden: ve bir rivayette: şu emir, iktâmda iktâmdan sürmeyecektir: ve bir rivayette: on iki halîfe olana kadar mükemmel olanlar: hepsi Kureyş'ten.

İçlerinde dört imâm vardır: Ebu Bekir, Ömer, Osman ve Ali: içlerinde Ömer bin Abdülazîz de vardır: ve içlerinde Benü'l-Abbâs'tan bir kimseler vardır: onların, art arda on iki hükümranlıkla sıralanmaları kasd edilmez: fakat var olmaları gerekli: ve Râfızîlerin imân ettikleri on iki imâm kasd edilmez: onların ilki Ali bin Ebî Tâlib: ve sonları Sâmerrâ'daki gurhâda beklenen: yani onların iddiasına göre Muhammed bin el-Hasan el-Askerî'dir: çünkü onlardan, Ali'nin ve oğlu el-Hasan bin Ali'nin, savaşı terk ettiği anda kullandığından daha fazla faydası olmamıştır: kudreti Muâviye'ye devretmiştir: fitne ateşini söndürmüştür: ve Müslümanlar arasındaki savaş tuğlalarını yatıştırmıştır: ve onların diğerleri, sâde sâfi kulları makamında idiler: onların, ümmet üzerinde herhangi bir işte herhangi bir kudretleri olmamıştır: Sâmerrâ'daki gurhâya dair imân ettikleri şey, başlarda bir vehim ve ruhlarında bir karışıklıktır: onun ne bir hakâiti ne bir varlığı ne bir izi vardır.

İstenilen şu ki: Hâcer'e İsmâîl doğduğunda: Sâre'nin onun hususundaki kıskançlığı şiddetlendi: Halîl'den, yüzünü ondan gizlemesini istedi: o halde o, onunla ve oğluyla birlikte çıktı: ve ikisiyle birlikte yolculuk etti: ta ki bugünkü Mekke'nin bulunduğu yere onları bırakıncaya kadar: çocuğu o sırada emzirilen bir bebekti. Onları orada bırakıp sırtını döndüğünde: Hâcer ona doğru kalktı: ve elbiselerine tutundu: ey İbrahim! Sen nereye gidiyorsun, bizi burada bırakarak: halbuki bizim geçinmemiz için hiçbir şey yok? Ona cevap vermedi: sen bu hususta Allah emri mi aldın? Evet. O halde O bizi helâk etmeyecektir. Nevâdir Kitabı'nda: Sâre, Hâcer'e gazablandı: ve vücudundan üç uzuv kesmeye yemin etti: Halîl de ona, kulaklarını delmesini: ve eteğini uzatmasını emretti: yemini böylece edâ oldu. O, kulak delme yapan ilk kadın oldu: kulak delmeyi ilk yapan: ve eteği uzatan ilk kadın oldu.

İbrahim'in İsmail ve annesi Hacer ile Faran dağlarına hicreti

Abdullah bin Muhammed bize nakletti: Abdurrezzâk bize nakletti: Ma'mer bime nakletti: Eyyûb es-Sehtiyânî'den ve Kesîr bin Kesîr bin el-Muttalib bin Ebî Vâdâe'den, birbirlerinden (Yezîd: ikisinden biri diğerinin üstünde): Saîd bin Cübeyr'den: kadınlar ilk kez hırkâ kuşandıklarında, İsmâîl'in annesini taklîd ederek: Sâre'den izlerini saklamak için bir hırkâ kuşandı. Sonra İbrahim, onunla ve oğlu İsmâîl'le birlikte geldi: o, onu emziriyordu: ta ki onları Ev'in yanına bırakıncaya kadar: Zemzem'in üstünde büyük bir ağacın yanında: Haram'ın yukarısında: o gün Mekke'de kimse yoktu: ve su yoktu: onları oraya koydu: yanlarında içinde hurma olan bir kırbâ bıraktı: ve içinde su olan bir kırbâ. Ey İbrahim! Sen nereye gidiyorsun, bizi bu vâdide bırakarak: halbuki orada ne bir adam ne bir şey var? Ona bunu birçok kez söyledi: ve o ona dönmedi: sen bu hususta Allah emri mi aldın?

Evet. O halde O bizi helâk etmeyecektir. Döndü: ve İbrahim yürüdü: ta ki onun onu göremediği dağ boğazına varıncaya kadar: yüzünü Ev'e çevirdi: ve dua etti: «Rabb'im! Ben, soyumdan bir kısmını, senin Beyt-i Harâm'ının yanında, ekin bitmeyen bir vâdide oturttum. Rabb'im! Namaz kılsınlar diye (oturttum): artık sen, insanlardan bir kısmının kalbini, onlara eğiliver: ve onları hurmalıklardan (meyvelerden) rızıklandır: gerek ki şükredebilsinler» (İbrâhîm, 37).

İsmâîl'in annesi, İsmâîl'i emzirmeye ve şu sudan içmeye koyuldu: kırbâdakının bitmesine kadar: susuz kaldı: ve oğlu susuz kaldı: onun çırpınışını: ve kıvrılışını görmeye koyuldu: onu görmeye katlanamadı: çıktı: Safa'nın, onu süren yerin en yakın dağı olduğunu gördü: ona kalktı: sonra vâdiye baktı: ta ki bir kimsenin görebileceği görünsün diye: kimseyi görmedi: Safa'dan indi: ta ki vâdiye varıncaya kadar: elbisesinin kenarını kaldırdı: sonra adamın yorgun koşusuyla koştu: vâdiyi geçtiğinde Merve'ye geldi: ona kalktı: ve bir kimse görebileceğine baktı: kimseyi görmedi: bunu yedi kez yaptı. Peygamber (s.a.v.) şöyle dedi: insanların ikisinin arasındaki sey'i budur. Sonra: sus: oğlunu arıyordu: bir ses işitti: senin yanında bir vekîlin varmış.

İşte melek, Zemzem'in makamının yanında: topuğuyla, ya da dediği gibi: kanadıyla: su çıkana kadar kazdı: o, elle «böyle» derken içine girmeye koyuldu: ve kırbâsına su çektikçe: su, çektikçe fışkırdı. Peygamber (s.a.v.) şöyle dedi: Allah, İsmâîl'in annesine rahmet etsin: eğer Zemzem'i bıraksaydı: su çekmeyeydi: Zemzem, bir câiyye (fışkıran) kaynak olurdu. O halde içti: ve çocuğunu emzirdi: melek ona şöyle dedi: bırakılmaktan korkma: işte burada Allah'ın Ev'i: şu çocuk ve babası onu yapacak: ve Allah, sâlihlerin hepsini helâk etmeyecektir.

Ev, yerden, bir tepenin çıkıntısı gibi yüksek idi: taşkınlar ona geliyordu: sağından ve solundan geçiyordu: böylece Cürhüm'den bir taife ya da Cürhüm ailelerinden bir kimsenin halkı, Kedâ' yolundan gelene kadar geçti: Mekke'nin aşağısına indiler: ve uçan bir kuş gördüler: şu kuş kesin olarak suyun çevresinde döner: bu vâdiyi daha önce biliyorduk:

ve orada su yoktu. O halde bir ya da iki kâşîf gönderdiler: işte su: döndüler: ve suyu onlara haber verdiler: İsmâîl'in annesi suyun yanında idi: bize senin yanında inmemiz için izin verir misin? Evet: fakat su üzerinde sizin için herhangi bir hak yoktur. Evet: bu, İsmâîl'in annesinin hoşuna gitti: o, sohbete gönülden bağlıydı.

O halde indiler: ve ailelerine gönderdiler: onlar da onlarla birlikte indiler: ta ki orada onlardan aileler olan insanlar oluncaya kadar: çocuk büyüdü: onlardan Arapça öğrendi: büyüdüğünde onun hoşuna gitti: ve onu şaşırttı: bülûğa erdiğinde: onlardan bir kadınla nikâh yaptılar. İsmâîl'in annesi öldü. İbrahim, İsmâîl'in nikâhından sonra geldi: izini görmek için: bizim için çıkarıp ara. O halde İsmâîl'in karısına onların hayatını ve hallerini sordu: biz bir şerdeyiz: darlıkta ve katlılıkta: ona şikâyet etti: kocan geldiğinde ona selâm tebliğ et: ve ona, kapısının eşiğini değiştirmesini söyle.

İsmâîl geldi: sanki bir şey hissetmiş gibi: size bir kimse geldi mi? Evet: şöyle şöyle bir ihtiyar bize geldi: seni bizden sordu: ona bildirdim: ve bize hayatımızı sordu: ona sıkıntı ve katlılık içinde olduğumuzu söyledim. Size bir tavsiyede bulundu mu? Evet: sana selâm tebliğ etmemi: ve sana: kapının eşiğini değiştir dememi emretti.

O, babamdır: ve o bana senden ayrılmamı emretti: aileni birleştir. O halde onu boşadı: ve onlardan bir başkasıyla nikâhlandı. İbrahim, Allah'ın dilediği kadar onlardan uzak kaldı: sonra geldi: bizim için çıkarıp ara: nasılsınız?

Onların hayatını ve hallerini ona sordu: biz bir hayırda ve genişlikte: Allah'a hamd etti: yiyeceğiniz nedir? Et. Ve içeceğiniz? Su.

ey Allah! Onların için ete ve suya bereket ver.

O gün tahılları yoktu: eğer olsaydı onların için onun hususunda dua ederdi: ve Mekke'nin dışından onlara kimse yaklaşmaz ki ona uymasın. Kocan geldiğinde ona selâm tebliğ et: ve ona, kapısının eşiğini sağlamlaştırmasını emret. Size bir kimse geldi mi? Evet: güzel bir sûret sahibi bir ihtiyar bize geldi: ona hamd etti: seni bizden sordu: ona bildirdim: ve bize hayatımızı sordu: ona bir hayırda olduğumuzu söyledim: size bir tavsiyede bulundu mu?

Evet: sana selâm tebliğ ediyor: ve sana kapının eşiğini sağlamlaştırmanı emrediyor. O, babamdır: ve sen, eşiğisin: seni tutmamı emretti. Sonra Allah'ın dilediği kadar onlardan uzak kaldı: sonra bundan sonra geldi: ve İsmâîl, Zemzem'e yakın büyük bir ağacın altında ona ok yapardı: onu gördüğünde ona doğru kalktı: ve ikisi, oğulun babayla ve babanın oğulla yaptığı gibi yaptılar: ey İsmâîl! Rabb'im bana bir emir verdi. Rabb'inin sana emrettiğini yap.

Bana yardım edecek misin? Sana yardım edeceğim. Rabb'im bana burada bir Ev yapmamı emretti. Çevresinin üstünde yükselen bir tepe gösterdi: orada Evin temellerini yükselttiler: İsmâîl taşları getiriyordu: ve İbrahim yapıyordu: ta ki binâ yükselene kadar: şu taşı getirdi: ve ona koydu: üstünde durarak yapıyordu: ve İsmâîl ona taşları veriyordu: «Rabb'im! Bizden (bunu yapmamızı ve bu teklifimizi) kab buyur. Şüphesiz ki sen, sem'îsin (duyansın), âlîmsin (bilensin)» (Bakara, 127).

Ve ikisi, Evin etrafında dönerek yapıya koyuldular: «Rabb'im! Bizden (bunu yapmamızı ve bu teklifimizi) kab buyur. Şüphesiz ki sen, sem'îsin (duyansın), âlîmsin (bilensin).»

Abdullah bin Muhammed bime nakletti: Ebu Âmir Abdülmelik bin Amr bime nakletti: İbrahim bin Nâfî' bime nakletti: Kesîr bin Kesîr'den: Saîd bin Cübeyr'den: İbrahim ile ailesi arasında, İsmâîl'in ve İsmâîl'in annesinin kendisiyle birlikte çıktığı şey konuşulduğunda: onlarla birlikte içinde su olan bir kırbâ.

Onun hepsini öncekinin benzeri şekilde zikretmiştir: ve bu hadis, İbn Abbas'ın sözlerinden: onun bir kısmının yükseltilmesiyle karışmış: ve onda gariblikler vardır: sanki o, İbn Abbas'ın İsrâîliyyât'tan aldığı şeylerdendir: orada İsmâîl'in o sırada emzirilen bir bebek olduğu söyleniyor: ve Tevrat ehline göre Allah, İbrahim'e, oğlu İsmâîl'i: ve elinde olan kölelerini ve başkalarını sünnet etmesini emretti: o halde onları sünnet etti: ve bu, ömrünün 99 yılının geçmesinden sonra: İsmâîl'in yaşı, o gün 13 idi: ve bu, ailesinde (celâl-i yücedir) Allah emrine itaattir: bunun onu vacip olarak yaptığına işaret eder: bu yüzden bilginlerin sözlerinden doğru olan görüş, sünnet erkekler için vaciptir: yerinde sabit olduğu gibi.

Buhari'nin naklettiği hadiste sabittir: Kutaybe bin Saîd bime nakletti: Muğîre bin Abdurrahman el-Kureşî bime nakletti: Ebu'z-Zinâd'den: el-A'rec'den: Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurdu: İbrahim peygamber (aleyhisselâm), seksen yaşında bir balta ile sünnet oldu. Abdurrahman bin İshak onu takip etti: Ebu'z-Zinâd'den: ve Aclân onu takip etti: Ebu Hüreyre'den. Muhammed bin Amr nakletti: Ebu Seleme'den: Ebu Hüreyre'den. Müslim böylece nakletti: Kutaybe'den, bu lafızlarla: ve bazı lafızlarında: İbrahim, kendisi üzerinde seksen yıl geçtikten sonra sünnet oldu: ve kendini bir balta ile sünnet etti: ve kadûm, âlet demektir.

bir yer. Bu lafız, seksen yılı aşmak ile çelişmez: Allah daha iyi bilir: ölümünün zikri hususunda gelecek olan için: Ebu Hüreyre'den o şöyle dediği: İbrahim, yüz yirmi yaşında sünnet oldu: ve bundan sonra seksen yıl yaşadı. İbn Hibbân Sahih'inde nakletmiştir: ve şu bağlamda kurban edilen kıssası: ve onun İsmâîl olduğu zikredilmemiştir: ve İbrahim'in (aleyhisselâm) ziyaretlerini yalnızca üç kez zikretmiştir: ilki, İsmâîl'in nikâhından sonra: Hâcer'in ölümünden sonra: ve onları, çocuğun küçüklüğünden: tıpkı zikredildiği gibi: nikâh anına kadar bırakıp halleriyle ilgilenmesi nasıl olur? Onun için toprağın katlanmış olduğu zikredilmiştir: onlara giderken Burâk'a biniyordu: nasıl hallerini görmeden onların âzîm ihtiyacında ve ivedi muhtaçlığında ilgilenmedi?

Görünüyor ki bu bağlamın bir kısmı, İsrâîliyyât'tan alınmıştır: yüksek sözlerden bir şeyle nakış nakış işlenmiştir: ve kurban edilenin kıssası orada zikredilmemiştir: halbuki biz, kurban edilenin, Sâffât sûresinde doğru görüşe göre İsmâîl olduğunu göstermiştik.

Kurban edilen, İbrahim'in oğlu İsmail kıssası

« İbrahim: "Doğrusu ben Rabbim uğrunda sizi bırakıp gidiyorum; O beni doğru yola eriştirir" dedi. "Rabbim! Bana iyilerden olacak bir çocuk ver" diye yalvardı. Biz de ona yumuşak huylu bir oğlan müjdeledik. Çocuk kendisinin yanısıra yürümeye başlayınca: "Ey oğulcuğum! Doğrusu ben uykuda iken seni boğazladığımı görüyorum, bir düşün, ne dersin?" dedi. "Ey babacığım! Ne ile emrolundunsa yap, Allah dilerse, sabredenlerden olduğumu göreceksin" dedi.

Böylece ikisi de Allah' a teslimiyet gösterip, babası oğlunu alnı üzerine yatırınca Biz: "Ey İbrahim! Rüyayı gerçek yaptın; işte biz iyi davrananları böylece mükafatlandırırız" diye seslendik. Böylece ikisi de Allah' a teslimiyet gösterip, babası oğlunu alnı üzerine yatırınca Biz: "Ey İbrahim! Rüyayı gerçek yaptın; işte biz iyi davrananları böylece mükafatlandırırız" diye seslendik. Böylece ikisi de Allah' a teslimiyet gösterip, babası oğlunu alnı üzerine yatırınca Biz: "Ey İbrahim! Rüyayı gerçek yaptın; işte biz iyi davrananları böylece mükafatlandırırız" diye seslendik. Doğrusu bu apaçık bir deneme idi.

Ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik. Sonra gelenler içinde "İbrahim'e selam olsun" diye ona iyi bir ün bıraktık. Sonra gelenler içinde "İbrahim'e selam olsun" diye ona iyi bir ün bıraktık. İşte iyileri böylece mükafatlandırırız. Doğrusu o, inanmış kullarımızdandı. Ona, iyilerden olan İshak'ı peygamber olarak müjdeledik. Kendisini ve İshak'ı mübarek kıldık; ikisinin soyundan iyi olan da vardır, açıktan açığa kendisine yazık eden de vardır. » Sure 37, 99-113

Yüce Allah, Halîli İbrahim hakkında haber vermektedir ki kavminin memleketinden hicret ettiğinde: Rabb'inden sâlih bir çocuk istedi: Yüce Allah ona halîm bir oğul müjdeledi: ve o, İsmâîl'dir (aleyhisselâm): çünkü o, Halîl'in 86 yaşındakı ilkidir: ve o, i'tikâd sahiplerinin arasında ayrılık olmayan şeydir: o, çocuklarının ilki ve ilk doğanıdır. «Sonra, onun yanında yürüyecek yaşa erişince» : yani büyüdü ve babası gibi işlerini sevk etmeye koyuldu. «Sonra, onun yanında yürüyecek yaşa erişince» : yani büyüdü ve yolculuk etti: ve babasının yaptığı gidip gelmeyi ve çalışmayı katlanabilecek hale geldi. Bu olduğunda: İbrahim'e (aleyhisselâm) rüyada, şu çocuğu kurban etmesinin emredildiği gösterildi.

Ve İbn Abbas'tan nakledilen hadiste, mersel olarak: peygamberlerin rüyası vahiydir. Übeyd bin Ümeyr de bunu söyledi.

Bu, (celâl-i yücedir) Allah'ın Halîli için bir imtihandır: ona yaşlılığında gelen sevgili şu oğulu kurban etmesi: o, ona yaşlılığa erişmişken: ona ve annesine çorak bir memleket ve ne hayat ne sohbet olan bir vâdide ikâmet etmesi emredilmişti: ekinsiz ve otlaksız: o halde Allah'ın emrine itaat etti: onları orada Allah'a tevekkülle ve O'na teslimle bıraktı: Allah onlara o halde bir netice ve çıkış kıldı: ve onları, beklemedikleri yerden rızıklandırdı: sonra bütün bunlardan sonra: Rabb'inin emri için adak yaptığı ve onun ilki ve biriciki olduğu: ve onun haricinde başka bir şeyi olmadığı şu çocuğu kurban etmesi emredildiğinde: Rabb'ine icabet etti: emrine itaat etti: ve O'nun itaatine acele etti: sonra bunu oğluna sundu: ta ki onun kalbinde bu, en latif olsun: ve onu zorla alması ve üstünlükle kurban etmesinden daha hafif olsun: «ey oğulcuğum! Ben, rüyâmda seni boğazladığımı görüyorum: bir bak bakalım ne dersin?

» Halîm oğlan o halde hayırda Halîl babası İbrahim'i geçti: «babacığım! Emrolunduğun şeyi yap: inşâallah beni sabredenlerden bulacaksın.» Ve şu cevap, babaya ve kulların Rabbine itâatte i'tikâfın tepesindedir. «Sonra ikisi (Allahın emrine) teslîm oluverince ve onu (boğazlanmak için) şakağı üzerine yatırmıştı (kaldırmıştı)» : ikisi teslim oldu: yani Allah'ın emrine teslim oldular ve ona karar kıldılar: bir takdimin ve takhîrin tebdilidir: «onu şakağı üzerine yatırdı» anlamı: onu yüzü üstüne koydu: onu, boğazlandığı anda ona bakmaması için ense tarafından kurban etmek istedi: İbn Abbas, Mücâhid, Saîd bin Cübeyr, Katâde ve Dahhâk böyle demiştir.

Ya da onu, kurban edilen hayvanları yatırdıkları gibi yatırdı: ve şakağının kenarı yere yapıştı: ve «ikisi teslim oldu», yani İbrahim, Allah'ın adını zikretti: O'nu tekbîr etti: şâhitlik etti: ve oğlanı ölüme teslim etti: boğazı üzerine bıçağı geçirdi: hiçbir şey kesilmedi: bıçak ile boğazının arasına bir bakır plaka kondu: ve Allah daha iyi bilir.

«İbrahim: rüyâna (üzerine dargınlık ile) hâkî (ve yaptığını tasdîk) ettin»: yani imtihanının: itaatının: Rabb'inin emrine acele etmenin: ve oğlunu fida etmenin hedefi tamamlandı: tıpkı vücudunu alevlere razı kılması ve malının iki misafir için harcanması gibi: «bu gerçekten apaçık bir imtihandı»: yani zâhir olan: beyân olan imtihan. «Ve biz, onu büyük bir boğazlama (kurbanda bulunmasıyla) kurtardık (fideliye): Yani: oğlunun boğazlanması için Allah'ın ona kolaylaştırdığı karşılığı fida kıldık: çoğunluğun meşhur rivayetinde o, beyaz: bir gözü âma: boynuzlu bir koçtur: Semûre, Sebi'r'in üstünde bir sedir ağacına bağlı iken onu gördü. Abdullah bin Osman bin Huşeym'den: Saîd bin Cübeyr'den: kırk kışı cennette otlayan bir koç: Sebi'r onun için yarılıncaya kadar cennette otladı: ve üzerinde bir kızıl bez vardı. Bir gözü âma: boynuzlu bir koç, ona Sebi'r'den indi: bir me'e'si (göğüs bağlanmış) vardı: onu kurban etti: ve şu koç, Hâbil'in sunduğu koçtu: ve Allah onu ondan kabul etti.

İbn Ebî Hâtim nakletmiştir. O halde onu Mînâ'da kurban etti: onu Makâm'da kurban etti. İbn Abbas'tan nakledilen, onun bir karaca olduğu: ve Hasen'in, onun, Cerîr denilen yabani koyunun erkeği olduğu hususuna gelince: bunların ikisinden pek olmaz: sonra buradaki âsârların çoğu, İsrâîliyyât rivayetlerinden alınmıştır: ve âzîm olan işte ve parlak imtihanda geçen husus ve onun âzîm bir boğazlama ile fida edilmesi hususda Kur'an yeter.

Hadiste ulaştığına göre o bir koçtu: Süfyân bime nakletti: Mensûr bime nakletti: dayısı Müsaffa'den: Safiyye bint Şeybe'den, o şöyle dediği: Benü Süleym'den bir kadın bime haber verdi: Allah Resûlü (s.a.v.), Osman bin Talha'ya gönderdi. Kadın Osman'a sordu: Allah Resûlü (s.a.v.) seni niçin çağırdı? O şöyle dedi: Ev'e girdiğimde koçun boynuzlarını görüyordum: onların örtülmesini sana emretmeyi unuttum: o halde ört: çünkü Ev'de, kılıyanı oyalayan bir şeyin bulunması uygun değildir. Süfyân: koçun boynuzları, Ev'in yanmasına kadar Ev'de kaldı: onlar yandı. Aynı şekilde İbn Abbas'tan nakledilmiştir ki koçun başı, Kâbe'nin dikiş deliğinin yanında asılı kaldı: kurumuş olarak: ve yalnızca bu, kurban edilenin İsmâîl olduğuna delildir: çünkü Mekke'de ikâmet eden oydu: ve İshak'ın, gençliğinde orayı ziyaret ettiğini bilmeyiz: ve Allah daha iyi bilir.

Ve bu, Kur'an'da zâhir olandır: aksine o, kurban edilenin İsmâîl olduğu hususda bir metin görünmektedir: çünkü o, kurban edilenin kıssasını zikrediyor: «ve ona, sâlihlerden bir peygamber olan İshak'ı müjdeledik.

» Bunu başka bir husus kılan kişi kendini zahmete sokmuştur: ve İshak olduğunu söyleyen kimsenin esası yalnızca İsrâîliyyât rivayetleridir: ve onların kitabı, bir tahrif içinde onu ihtiva eder: «ilk oğlu İshak»: burada İshak'ın zikri o halde yalan bir ilavedir: iftiradır: çünkü o, ne biricik ne ilkdoğandır: biricik ve ilkdoğan İsmâîl'dir: onları buna iten, Arablara haset etmektir: İsmâîl gerçekten, Hicâz'da ikâmet eden Arabların atasıdır: onların arasında Allah Resûlü'dür (s.a.v.): ve İshak, Yakub'un babasıdır: o, İsrâîl'dir: İsrâîliyyât ona nisbet edilir: o halde o şerefi kendilerine çekmek istediler: böylece Allah'ın sözünü tahrîf ettiler: ve ona ilave ettiler: ve onlar, aldanan bir kavimdir: ve lutuf Allah'ın elinde olduğunu kabul etmezler: onu dilediğine verir.

Öncülerin büyük bir kısmı: ve başkaları, İshak olduğunu söylemiştir: onu, Allah daha iyi bilir: Kâ'b el-Ahbâr'dan ya da Kitap ehlinin sahifelerinden aldılar: orada, bizi, buna karşı güçlü Kitabın zâhirini bıraktıracak, masumdan sahih hiçbir hadis yoktur: ve bu, Kur'an'dan anlaşılmaz: aksine kıyâset yok mu: hayır: beyân yok mu: hayır: metin, tefekkürle: onun İsmâîl olduğuna: ve Muhammed bin Kâ'b el-Kurazî'nin onun İsmâîl olduğu hususdaki delili ne güzeldir: «ve ona, sâlihlerden bir peygamber olan İshak'ı müjdeledik ve İshak'ın ardından Yakub'u»: İshak müjdesi nasıl olur: ve ona Yakub doğacak: sonra İshak'ın kurban etmesi emredilsin: halbuki o küçük: ve daha ona doğmamışken? Bu olmaz: çünkü bu, önceki müjde ile çelişir: ve Allah daha iyi bilir.

«ve ona, sâlihlerden bir peygamber olan İshak'ı müjdeledik»: tam bir cümle: «ve İshak'ın ardından Yakub'u»: müjdenin mekânında olmayan başka bir cümle: çünkü arapça yönünden, izâfe harfi ona geri dönmeden onun izâfete bağlanmasına izin verilmez: şöyle demeye izin verilmez: Zeyd'in yanından geçtim ve ardından Amr'a geçtim: demeden: ve ardından Amr'a. «Ve İshak'ın ardından Yakub'u»: mahzuf bir fiille mansûbtur; reddi: «ve İshak'a Yakub'u verdik»: ve söylediğinde bir tefekkür noktası vardır: «sonra, onun yanında yürüyecek yaşa erişince»: halbuki İsmâîl onun yanında değildi: aksine küçükken: o ve annesi, Mekke'nin karşısında idi: nasıl o, yanında yürüyecek yaşa erişecekti? Ve bu da tartışmaya açıktır: çünkü nakledilmiştir ki Halîl, çoğunlukla Burâk'a binerek Mekke'ye giderdi: oğlunu ve çocuğunu görmek için: sonra dönerdi: ve Allah daha iyi bilir. Kurban edilenin İshak olduğu sözüne isnad edilen kimse: Kâ'b el-Ahbâr'dır.

Ve Ömer'den: el-Abbâs'tan: Ali'den: İbn Mes'ûd'den: Mesrûk'den: İkrime'den: Saîd bin Cübeyr'den: Mücâhid'den: Atâ'den: eş-Şa'bî'den: Mukâtil'den: Übeyd bin Ümeyr'den: Ebu Meyserâ'den: Zeyd bin Aslam'den: Abdullah bin Şakîk'den: ez-Zuhrî'den: el-Kâsım bin Ebî Buzze'den: Mahûl'den: Osman bin Hadir'den: es-Südî'den: Hasen'den: Katâde'den: Ebu'l-Hüzeyl'den ve İbn Sâbit'ten nakledilmiştir: ve bu, İbn Cerîr'in tercihidir: ve bu, onun tarafından şaşırtıcıdır: ve bu, İbn Abbas'ın iki rivayetinden biridir: fakat ondan ve bunların çoğundan sâbit olan: onun İsmâîl olduğudur (aleyhisselâm). Mücâhid şöyle dedi: ve Saîd: eş-Şa'bî: Yusuf bin Mihrân: Atâ: ve birden fazla değil: o İsmâîl'dir (aleyhisselâm). Yûnus bime nakletti ki İbn Vehb bime haber verdi: Amr bin Kays bime haber verdi: Atâ bin Ebî Rebâh'den: kurban edilen İsmâîl'dir: ve Yahudiler İshak olduğunu iddia ettiler: ve Yahudiler yalan söylediler. Abdullah bin İmam Ahmed şöyle dedi, babasından: o İsmâîl'dir: babama kurban edilen hususunu sordum: o şöyle dedi: sâbit olan o, İsmâîl'dir (aleyhisselâm).

Ve Ali'den: İbn Ömer'den: Ebu Hüreyre'den: Ebu't-Tufeyl'den: Saîd bin Müseyyeb'den: Saîd bin Cübeyr'den: Hasen'den: Mücâhid'den: eş-Şa'bî'den: Muhammed bin Kâ'b'den ve Ebu Ca'fer Muhammed bin Ali'den nakledilmiştir: kurban edilen İsmâîl'dir (aleyhisselâm): el-Begavî da er-Rabî' bin Enes'den: el-Kelbî'den ve Ebu Amr bin el-Alâ'den nakletmiştir. Ve Muâviye'den nakledilmiştir: «ey iki kurbanın oğlu»: Allah Resûlü (s.a.v.) güldü: Ömer bin Abdülazîz ve Muhammed bin İshak bin Yesâr ona gitti: bunda şüphe yok. Büreyde bin Süfyân bin Ferve el-Eslamî'den: «ve ona, sâlihlerden bir peygamber olan İshak'ı müjdeledik ve İshak'ın ardından Yakub'u»: işte benim henüz tefekkür etmediğim bir şey: ve onu, senin dediğin gibi görüyorum: sonra Şam'da sahip olduğu bir adama gönderdi: o, müslüman olmuş bir yahudiydi: İslâm'ı güzeldi: Ömer bin Abdülazîz ona bunu sordu: ve ben, Ömer bin Abdülazîz'in yanında idim: İbrahim'in iki oğlundan hangisi kurban etmesi emredildi?

İsmâîl, Allah'a yemin olsun ey mü'minlerin emîri: ve Yahudiler bunu kesin olarak bilirler: fakat onlar size hased ediyor ey Arablar meclisi: babanızın, bir Allah emrinin olduğu ve Allah'ın, ona neyle emredildiğine karşı sabrından dolayı zikrettiği lutuf sahibi kişi olması: onlar bundan dolayı onu tekzîb ediyorlar: ve İshak olduğunu iddia ediyorlar: çünkü İshak onların babasıdır. Ve biz bu mes'eleyi, delilleriyle ve âsârlarıyla tafsîl ederek Tefsir Kitabı'mızda zikrettik: hamd ve lutuf Allah'adır.

İbrahim'in oğlu İshak'ın doğumu

«Ve ona, sâlihlerden bir peygamber olan İshak'ı müjdeledik: ve onu ve İshak'ı bereketlendirdik: ve onların soyundan, iyilik edenler ve apaçık nefsine zulmedenler vardır» (Sâffât, 112-113). Onun gelişinin müjdesi, melekler tarafından İbrahim'e ve Sâre'ye yapıldı: onların yanından geçerlerken: yolculukta: Lût kavminin şehirlerine doğru: küfrlerinden ve fısklarından dolayı onları helâk etmek için.

« And olsun ki, elçilerimiz müjde ile İbrahim'e geldiler. "Selam sana" dediler, "Size de selam" dedi, hemen kızartılmış bir buzağı getirdi. Ellerini ona uzatmadıklarını görünce, durumlarını beğenmedi ve içine korku düştü. Onlar, "Korkma, biz Lut milletine gönderildik" dediler. Bu arada, İbrahim'in ayakta duran karısı gülünce, "Ona İshak'ı ardından Yakub'u müjdeleriz" dediler. "Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, kocam da ihtiyar olmuşken nasıl doğurabilirim? Doğrusu bu şaşılacak bir şey" dedi.

"Ey evin hanımı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olmuşken, nasıl Allah'ın işine şaşarsın? O, övülmeye layıktır, yücelerin yücesidir" dediler. » Sure 11, 69-73

« Onlara İbrahim'in konuklarını da anlat: İbrahim'in yanına girdiklerinde selam vermişlerdi. O: "Doğrusu biz sizden korkuyoruz" demişti de: "Korkma, biz sana, bilgin bir oğlun olacağını müjdelemeye geldik" demişlerdi. İbrahim'in yanına girdiklerinde selam vermişlerdi. O: "Doğrusu biz sizden korkuyoruz" demişti de: "Korkma, biz sana, bilgin bir oğlun olacağını müjdelemeye geldik" demişlerdi. "Ben kocamışken bana müjde mi veriyorsunuz? Neye dayanarak müjdeliyorsunuz?" deyince: "Seni gerçekten müjdeliyoruz, umutsuzlardan olma" demişlerdi.

"Zaten sapıklardan başka kim Rabbinin rahmetinden umudunu keser!" diyerek sormuştu: "Ey elçiler! İşiniz nedir?" » Sure 15, 51-56

« İbrahim'in ikram edilmiş konuklarının haberi sana geldi mi? Onlar, İbrahim'in yanına girip: "Selam sana" demişlerdi, İbrahim de: "Selam size" demişti; içinden de, onların "tanınmamış bir topluluk" olduğunu geçirmişti. Hemen ailesine giderek semiz bir buzağı getirmiş, onların önüne sürüp: "Yemez misiniz?" demişti. Hemen ailesine giderek semiz bir buzağı getirmiş, onların önüne sürüp: "Yemez misiniz?" demişti. (Yemediklerini görünce) onlardan endişeye düştü; "Korkma" dediler ve ona bilgin bir oğul sahibi olacağını müjdelediler.

Bunun üzerine karısı hayretle seslenerek geldi, elleriyle yüzünü kapayarak: "kısır bir kocakarı!" dedi. Melekler: "Bu böyledir, Rabbin söylemiştir; doğrusu O, Hakim olandır, bilendir" dediler. » Sure 51, 24-30

Yüce Allah, meleklerin şöyle dediklerini haber vermektedir: ve onlar üç idiler: Cebrâîl: Mikâîl: ve İsrâfîl: Halîlin yanına vardıklarında: onları önce misafir saydı: onlara misafir muâmele etti: onlara, sürüsünün en güzellerinden semiz bir oğlak kızarttı: onu onlara yaklaştırdığında ve sunduğunda: onların hiçbir yemek niyeti görmedi: hiç: ve onlardan bir korku hissetti: onlar şöyle dediler: korkma: biz, Lût kavmine gönderildik: yani onu helâk etmek için: Sâre o zaman sevinç duydu: onlar hususunda Allah için gazablandı: ve o, misafirlerin başında duruyordu: tıpkı insanların, Arabların ve başkalarının âdeti olduğu gibi: onlar ona o halde İshak'ı: ve İshak'ın ardından Yakub'u müjdelediler: yani melekler ona müjde verdiler: «o zaman karısı bağırarak yaklaşıverdi» : yani bir ses ile: «yüzüne vurarak» : yani kadınların şaşırmada yaptığı gibi: «(Vay benim başıma gelenler!) Kocakarı bir halde mi doğuracağım? (Hayret!) Bu adam ise (meskîn) bir ihtiyardır» : yani: benim gibi bir kimse nasıl doğuracak: halbuki ben yaşlı ve kısırdım: ve işte kocam: yani kocam: bir ihtiyar: bir çocuğun gelişine hayret etti: hal şuydu: «bu gerçekten şaşılacak bir şey değil mi?

» Onlar: «Allahın emrine mi şaşıyorsun? Allahın rahmeti ve bereketleri üzerinizde olsun: o, hamd edilen, celâlin sahibi olmuştur» dediler. Ve aynı şekilde İbrahim (aleyhisselâm) hayret etti: şu müjdede sevinç duydu: onu müsaddak kıldı ve ondan sevinç duydu: «(İbrahim:) İhtiyar iken mi müjdliyorsunuz beni? (Hâ) Bana neyle müjde veriyorsunuz?

» Onlar: «Seni haktan (gerçekten) müjdeledik: o halde ümîtkârlardan olma» dediler: bu müjde ile haberi müsaddak kıldılar: ve onunla birlikte onu sabit kıldılar: o halde ona âlim bir oğul müjdelediler: ve o, İshak'tır: ve kardeşi İsmâîl, halîm bir oğlandır: onun makamına ve sabrına uygun: Rabbin onu sözün müsaddak olması ve sabırla tavsif etti: «ve ona, sâlihlerden bir peygamber olan İshak'ı müjdeledik ve İshak'ın ardından Yakub'u»: ve bu, Muhammed bin Kâ'b el-Kurazî'nin ve başkalarının, kurban edilenin İsmâîl olduğuna delil ittihaz ettiği şeylerdendir: ve İshak'ın, kendisinin varlığına ve ardından soyundan gelecek oğlu Yakub'un varlığına dair müjde geldikten sonra kurban edilmesinin emredilmesi mümkün değildir.

Kitap ehline göre: kızarmış buzağının yanında, ki o, kızarmış olandır: üç sa' içeren bir irmik ekmeği sundu: sadeyağ ve süt: ve onlara göre: onlar yediler: ve bu, saf bir hatadır: onlar yiyor gibi işâret ediyorlardı: ve yemek, havada eriyordu. «Ve (Sanâvın) adı artık Serâ olmayacak; adı Sâre olacak: ben onu bereketeyleyeceğim: ve ona oğlunu sana ihsâneyleyeceğim: ve onu bereketeyleyeceğim: ve o, kavimlerden olacaktır: ve kavimlerin kralları ondan çıkacaktır.» Yüz yıldan sonra bana bir oğul mu doğuracak? Sâre, üzerinde doksan yıl geçmişken doğuracak mı o halde?

İsmâîl senin önünde yaşasa yeterdi! O zaman Allah, İbrahim'e şöyle dedi: haktım ile: karın Sâre sana bir oğul doğuracaktır: ve ona İshâk adını vereceksin: gelecek yılın bu anına kadar: ve ona, ebediyen ahdimi edâ ettim: ve ondan sonra soyuna: «İsmâîl hakkındaki duanı kabul ettim: ve onu bereketlendirdim: büyüttüm ve ona büyük bir çoğaltma ile artırdım: ondan on iki büyük doğacaktır: ve onu büyük bir kavmin imâmı kılacağım»: bunu önce zikrettik: ve Allah daha iyi bilir.

«ve ona, sâlihlerden bir peygamber olan İshak'ı müjdeledik ve İshak'ın ardından Yakub'u»: oğlunun İshak'ın varlığına nâil olacağına ve ardından ondan oğlu Yakub'un doğacağına, yani ikisinin sağlığında doğacağına delildir: ta ki gözleri onunla tatlılaşsın: tıpkı babasının gözlerinin onunla tatlılaşması gibi. Eğer kasd edilen bu olmasaydı: Yakub'un zikri ve onun İshak'ın soyundan olanların geri kalanından hariç olarak ismiyle zikri: hiçbir fayda vermezdi: ve onun ismiyle zikredilmesi: ikisinin de ona nâil olduğuna ve doğumundan sevinç duyduklarına işaret eder: tıpkı daha önce babasının doğumundan sevinçleri gibi. «Ve ona İshak'ı ve Yakub'u verdik: hepsini de hidâyet ettik.» «Sonra o, onlardan ve Allah'tan başka tapıdıkları şeylerden yüz çevirdiğinde ona İshak'ı ve Yakub'u verdik.

» Ve bu, Allah dilerse, zâhir ve katîdir: onu müsaddak eden şey, iki Sahih'te sâbit olandır: Süleyman bin Mihrân el-A'meş hadisinden: İbrahim bin Yezîd et-Teymî'den: babasından: şöyle dedim: ey Allah'ın Resûlü! Hangi mescid önce yapıldı? Harâm Mescid. Sonra hangisi? Aksâ Mescid.

İkisi arasında ne kadar vardır? Kırk yıl.

Sonra hangisi? Sonra, namazı yakaladığın yerde kıl: hepsi mesciddir. Kitap ehline göre: Aksâ Mescidi'ni kurup yükselten Yakub'dur (aleyhisselâm): ve o, İlyâs'ın mescididir: ve o, Beytü'l-Makdîs'in mescididir: Allah onu şereflendirdi. Ve bu, yönlidir: ve zikrettiğimiz hadis ona şâhidlik eder.

Buna göre: Yakub'un yapımı: o, İsrâîl'dir (aleyhisselâm): Halîl'in ve oğlu İsmâîl'in Harâm Mescid'in yapımından tam olarak kırk yıl sonra gelir: ve ikisinin yapımı, İshak'ın varlığından sonra oldu: dua ettiğinde: dua dedi ki, tıpkı Yüce Allah'ın buyurduğu gibi: «Ve ne zaman ki İbrahim: Rabb'im! Bu şehri emniyet yeri kıl (ve): bana ve oğullarıma Allahdan başka (tanrılara) tapınıp durmakla (murakabe ediver) diye etmişse (Rabb'im!) bu (hakıylât ile): bunlar, insanlardan çoğunu saptırdılar. Artık kim benim tabîm olursa, şüphe yok ki o, bendendir: ve bana âsî olursa, şüphe yok ki sen çok mağfiretidir, rahîm. Rabb'im! Ben, soyumdan bir kısmını, senin Beyt-i Harâm'ının yanında, ekin bitmeyen bir vâdide oturttum. Rabb'im! Namaz kılsınlar diye (oturttum): artık sen, insanlardan bir kısmının kalbini, onlara eğiliver: ve onları hurmalıklardan (meyvelerden) rızıklandır: gerek ki şükredebilsinler.

Rabb'im! Sen, gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da biliyorsun: ve yerde ve gökte Allahdan hiçbir şey gâbil değildir. Hamd, Allah'a olsun ki: bana, yaşlılıkta, İsmâîl'i ve İshak'ı verdi: benim Rabb'im, gerçekten duâyı işitendir. Rabb'im! Beni namaz içinde ve soyumdan bir kısmını kaim kıl. Rabb'im! Duanımı da kabul buyur.

Rabb'im! Beni ve anamı ve babamı ve mü'minleri, hesâbın kurulduğu günde mağfiret et» (İbrâhîm, 35-41).

Hadiste ulaştığı hususa gelince: Süleyman bin Davud'un (aleyhimüsselâm), Beytü'l-Makdîs'i yaptığında: Allah'tan üç lütuf istemesi: Rabb'im! Bana mağfiret et: ve bana, benden sonra kimsenin layik göremeyeceği bir mülk ihsâneyle: tıpkı kıssasında zikredeceğimiz gibi: onun anlamı, yapımını yenilemesidir: tıpkı daha önce nakledildiği gibi: ikisinin arasında kırk yıl vardır: ve Süleyman ile İbrahim arasında kırk yıl olduğunu söyleden kimse olmamıştır: İbn Hibbân'in tasniflerinde ve türlerinde haricinde: ve bu sözü kimse benimsedi: ve kimse onu ileri sürmedi.

İbrahim ve İsmail tarafından Kadim Evin inşası

« "Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, orada kıyama duranlar, rüku edenler ve secdeye varanlar için Evimi temiz tut" diye İbrahim'i Kabe'nin yerine yerleştirmiştik. İnsanları hacca çağır; yürüyerek veya binekler üstünde uzak yollardan sana gelsinler. » Sure 22, 26-27

« Doğrusu insanlar için ilk kurulan ev, Mekke'de, dünyalar için mübarek ve doğru yol gösteren Kabe'dir. Orada apaçık deliller vardır, İbrahim'in makamı vardır; kim oraya girerse, güvenlik içinde olur; oraya yol bulabilen insana Allah için Kabe'yi haccetmesi gereklidir. Kim inkar ederse, bilsin ki; doğrusu Allah alemlerden müstağnidir. » Sure 3, 96-97

« Rabbi İbrahim'i bir takım emirlerle denemiş, o da onları yerine getirmişti. Allah, "seni insanlara önder kılacağım" demişti. O "soyumdan da" deyince, "zalimler benim ahdime erişemez" buyurmuştu. » Sure 2, 124

« Kabeyi, insanlar için toplanma ve güven yeri kılmıştık. İbrahim'in makamını namaz yeri edinin, dedik. Evimi ziyaret edenler, kendini ibadete verenler, rüku ve secde edenler için temiz tutun diye İbrahim ve İsmail'e ahd verdik. İbrahim: "Rabbim! Burasını emin bir şehir kıl, halkından, Allah'a ve ahiret gününe inananları ürünlerle rızıklandır" demişti. Allah da: "İnkar edeni de az bir müddet geçindirir, sonra da onu ateşin azabına uğramak zorunda bırakırım, ne kötü sonuç" buyurmuştu. » Sure 2, 125-126

« İbrahim ve İsmail, Kabenin temellerini yükseltiyordu: "Rabbimiz! Yaptığımızı kabul buyur. Şüphesiz ki, Sen hem işitir hem bilirsin" "Rabbimiz! İkimizi Sana teslim olanlardan kıl, soyumuzdan da Sana teslim olanlardan bir ümmet yetiştir. Bize ibadet yollarımızı göster, tevbemizi kabul buyur, çünkü tevbeleri daima kabul eden, merhametli olan ancak Sensin". "Rabbimiz! İçlerinden onlara Senin ayetlerini okuyan, Kitabı ve hikmeti öğreten, onları her kötülükten arıtan bir peygamber gönder. Doğrusu güçlü ve Hakim olan ancak Sensin". » Sure 2, 127-129

Yüce Allah, kuluna ve resûlüne: seçtiğine ve Halîline: hanîflerin imâmına ve peygamberlerin babasına (onun üzerine en güzel salât ve selâm olsun) haber vermektedir ki: o, Kadim Ev'i yaptı: insanların tümü için ilk kurulan mescid: Allah'a ibadet etmek için: Allah, ona Ev'in yerini tayin etti: yani ona hidâyet etti ve orada işaret etti: mü'minlerin emîri Ali bin Ebî Tâlib'den ve başkalarından bize ulaştı ki ona, (celâl-i yücedir) Allah'ın vahyiyle hidâyet edilmiştir.

Göklerin yaratılışının tavsifinde daha önce zikretmiştik ki Kâbe, Meskûn Ev'e bakmaktadır: öyle ki o düşse üzerine düşer: aynı şekilde yedi gökün namaz yerleri: her gökte bir Ev vardır: o göğün halkı orada Allah'a ibadet eder: o, yeryüzü halkı için Kâbe gibi oradadır: o halde Yüce Allah, İbrahim'e (aleyhisselâm), kendisi için, gök meleklerinin şu namaz yerleri gibi, yeryüzü halkı için bir Ev yapmasını emretti: ona, bu için hazırlanmış olan Evin yerini hidâyet etti: gökleri ve yeri yarattığından beri tayin edilmiş: tıpkı iki Sahih'te sabit olduğu gibi: Allah, gökleri ve yeri yarattığı günde şu şehri mükerrem kılmıştır: o halde o, kıyâmet gününe kadar Allah'ın hürmetiyle mükerremdir.

Bunda, sözü «Evin yeri»ne tutunan kimse ne esası ne zâhiri vardır: çünkü kasd edilen, Allah'ın ilminde takdir edilmiş: kudretinde kadî olmuş: peygamberler katında mükerrem kılınmış: Âdem'den İbrahim devrine kadar olan yeri: Ev'in yeri.

Zikretmiştik ki Âdem, onun üstünde bir kubbe yükseltmiştir: sana gelmeden önce şu Ev'in etrafında dolaştık: ve Gemi, onun etrafında kırk gün ya da civarında döndü: fakat bütün şu rivayetler, Benü İsrâîl'den gelmektedir: onların ne müsaddak edilemeyeceğini ne tekzîb edilemeyeceğini sabit kıldık: o halde onlarla delil kurulmaz: hakkin reddettiği şey reddedilmiştir. «Şüphe yok ki insanlar (tapınıp Allahın dinine girebilmek, dolayısiyle kendilerini ve dinlerini sâlih bir tarzda ve halâs üzere yürütmek, hakimleri için) (İlk defa ta'dâd ve vâz) edilen Beyt (Birinci Beyt), el-Bakâada (Becca'da) olan (Şu) Beyt'tir: âlem için mubârek ve hidâyet-i kulûb (bir hükâmet) ile dolu olarak.

» Mekke: Kâbenin yeri: «orada apaçık nişaneler (burhânlar) vardır»: yani: kendisinden sonra peygamberlerin babası olan Halîl'in yapımı: ve soyundan hanîflerin imâmı: ona uyucular: ve sünnetine istinad edenler: «İbrahim'in makâmı»: yani: binâ, boyuna yükseldiğinde üstünde durduğu taş: oğlu ona o meşhur taşı koydu: ta ki binâ yükseldiğinde onun üstünde yükselsin: ve binâ yükselince: tıpkı İbn Abbas'ın uzun hadisinde geçtiği gibi: ve şu taş, Kâbe'nin duvarına bitişik idi: tıpkı eski zamanlardan: Ömer bin Hattâb'ın (Allah ondan razı olsun) günlerine kadar olduğu gibi: onu Ev'den az ayırdı: ta ki ona yakın kılıyanlar, Ev'in etrafında dolaşanlara münâ'a olmasınlar: ve Ömer bin Hattâb (Allah ondan razı olsun) bunun için tabi kılındı: Rabbin ona, onlardan şeylerde müsaddak oldu: «İbrahim'in makâmından bir namaz yeri ittihaz edin»: Allah o halde indirdi: «ve İbrahim'in makâmından bir namaz yeri ittihaz edin»: ve Halîl'in iki ayağının izleri, kayada İslâm'ın başlangıcına kadar kaldı:

Sevr: ve Sebi'r'in yerine dikildiği: ve Rakîm: ki Hîrâ'ya çıktı ve indi: ve Ev: Ev'in payının ona ait olduğu, Mekke'nin karnında: ve Allah'a yemin ki: Allah gâfil değildir: ve Hacer-i Esved: onların sabah ve akşam ona dönerken el sürdüklerinde: ve İbrahim'in kayadaki ayak izi: nemli: iki çıplak ayağıyla: na'lsiz:

yani mükerrem ayağı kayaya batmış: o halde o, ayağının boyunu aldı: çıplak: na'lsiz. «Ve ne zaman ki İbrahim ile İsmâîl, o (Beytin) temellerini yükselttiler (temelleri diyordular): Ey Rabb'im! Bizden (bunu yapmamızı ve bu teklifimizi) kab buyur. Şüphesiz ki sen, sem'îsin (duyansın), âlîmsin (bilensin).» İkisi, ihlâsın ve (celâl-i yücedir) Allah'a itâatın tepesinde idi: ve sem'î, âlîm olan Allah'tan, onların orada yaptıkları âzîm itaatten ve teşekkürü hak eden bir saydan kabul etmesini istiyorlardı: «Rabb'im! Biz ikimizi de sana müslüman olucu kıl ve soyumuzu da sana müslüman olucu bir kavm (lutfet) ve bize (ev amellerimizi, ibâdetlerimizi ifâ etme) menâsikimizi (yerine getirebilme şeklini) göster ve tevbemizi kabul buyur: şüphe yok ki sen, çok tevbeleri kabul edicisin, rahîmsin.»

İstenilen şu ki: Halîl, en şerif mekânın en şerif mescidini yaptı: ekini bitmeyen bir vâdide: ve oranın halkı için bereket duası etti: ve onların, suların azlığından ve ağaçların ve ekinlerin ve meyvelerin bulunmayışına rağmen meyvelerden rızıklandırılmaları için: ve onun için Harâm bir mescid ve müsaddak bir emniyet kılmasını istedi: (hamd O'na aittir) Allah: duasını kabul etti: çağrısına icabet etti: ve isteğini ona verdi: «Onlar görmezler mi ki biz, insanların (kendilerini) (oradan) zorla çıkarıp götürdükleri (memleketler ve şehirler) hâlinde onları (Mekkeyi) emniyet yerinde kaim kıldık» (Ankebût, 67). «(Doğrusu) biz, kendileri için (her nedîden) tââm-ı takvîm (Çeşidli yiyecekler getirciler kendilerine muntazam) bir yer olarak (Şu şehri) beyt-i Harâm bir yer kılmadık mı?» (Kasas, 57).

İçlerinden bir resûl yaratmasını istedi: yani cinsinden: ve fasîh: nüfuz eden: sâfi dilinde konuşan: ta ki iki lütuf: dünyevî ve dînî, onların üzerine tamam olsun: iki âlemin saâdetiyle: Allah ona, içlerinden bir resûl yaratmasıyla icabet etti: ve nasıl bir resûl: onunla peygamberlerini ve resûllerini hatim kıldı: dinini, kendinden önce kimseye vermediği şekliyle kemâline erdirdi: ve risâletiyle, yeryüzü halkını, cinslerinin ve dillerinin ve huylarının çeşitliliğine rağmen: bütün memleketlerde: şehirlerde: ve bölgelerde: ta ki kıyâmet gününe kadar umûmîleştirdi: bu, peygamberlerin içinde onun hususiyetlerinden biriydi: kendi içindeki şerefiyle: kendisiyle gönderilmiş olan şeyin kemâliyle: mekânının şerefiyle: dilinin fasâhetiyle: ümmetine olan gözcülüğünün kemâliyle: latifliğiyle ve rahmetiyle: nesebinin şerefiyle: gelişinin büyüklüğüyle: aslının ve kaynağının sâfiyyeliğiyle:

bu yüzden İbrahim Halîl (aleyhisselâm): yeryüzü halkının Kâbesini yapan: makamının: ve mekânının: ve yerinin gök konaklarında: yüksek derecelerde: Meskûn Ev'in yanında olmasıyla şereflendi: o, yedinci göğün halkının Kâbesidir: mübarek ve tebrik edilmiş: oraya her gün yetmiş bin melek girmektedir: ibadet için: kıyâmet gününe ve zuhurun gecesine kadar geri dönmemektedirler: Bakara sûresinin tefsirinde zikretmiştik: Evin yapımının tavsifini ve ona ulaşan rivayetlerden ve âsârlardan: bu yeter: onu isteyen oraya baksın: hamd Allah'a.

Allah, İbrahim ile İsmâîl'e Ev'i yapmalarını emrettiğinde: ve onlar, yerinin nerede olduğunu bilmediğinde: Allah, el-Hucûc denilen bir rüzgâr gönderdi: iki kanadı ve bir yılan başı şeklinde bir başı olan: onların için Kâbe'nin çevresindeki şeyi süpürdü: ilk Evin temelinden: onlar, kazılan takip ettiler: kazarak: ta ki temeli koyuncaya kadar: «Ve ne zaman ki İbrahim için (Beytin evinin vâzı'i ve mevkıini) tayin ettik.» oğulcuğum! Bana buraya koyacağım güzel bir taş ara. O: ey babacığım! Yorgunum: bitkinim. Senin için için.

Çıktı: Cebrâil ona, Hindistan'dan Hacer-i Esved ile geldi: o, papatya gibi beyaz bir cevherdi: Âdem onu cennetten indirdi: insanların günâhlarından karardı: İsmâîl bir taşla geldi: onu köşede buldu: ey babacığım! Bu sana kim getirdi? Sana senden daha gayretli olan getirdi. O halde yaptılar: «Rabb'im! Bizden (bunu yapmamızı ve bu teklifimizi) kab buyur. Şüphesiz ki sen, sem'îsin (duyansın), âlîmsin (bilensin).» İbn Ebî Hâtim zikretmiştir ki onu beş tepele yaptı: ve Zü'l-Karneyn: o anda dünyanın kralı olan: onları binâ ederken ikisinin yanından geçti: size bunu kim emretti?

Allah bize onu emretti. Ve sizin dediğinizi nereden bileyim? Beş koç, onun ona emrettiğine şâhidlik etti: o halde iman etti: ve tasdik etti. Ve el-Ezerkî zikretmiştir ki Halîl ile birlikte Ev'in etrafında döndü.

Halîlin yapımı uzun bir süre kaldı: sonra Kureyş bundan sonra onu yaptı: ve İbrahim'in temellerinden kıble tarafında, yani bugünkü haline göre Şam tarafında kısalttı: iki Sahih'te: Mâlik hadisinden: İbn Şihâb'dan: Sâlim'den: Abdullah bin Muhammed bin Ebî Bekr, İbn Ömer'e haber verdi: kavmin, Kâbe'yi yaptıklarında İbrahim'in temellerine bakmadığını görmedin mi? ey Allah'ın Resûlü! Onu İbrahim'in temellerine döndürmeyecek misin? Kavmin yeni müslüman olmuş olmasaydı: kavmin, küfürden yeni çıkmış olmasaydı: küfür içinde: Kâbenin hazînesini Allah yolunda harcardım: kapısını yere yakın kılardım: ve Hicr'i içine alırdım.

İbn ez-Zübeyr (Allah ondan razı olsun), kendi devrinde onu, Allah Resûlü'nün (s.a.v.) işaret ettiği şekilde: mü'minlerin anası halası Âişe'nin ona haber verdiği şekilde yaptı: el-Haccâc onu 73. yılın öldürdüğünde: Abdülmelik bin Mervân'a yazdı: o anın halîfesi: İbn ez-Zübeyr'ün bunu yalnızca kendi kâidesi ile yaptığını sandılar: o halde onu, olduğu hale döndürmesini emretti: Şam duvarını yıktılar: Hicr'i ondan çıkardılar: sonra duvarı ördüler: ve taşları Kâbe'nin içine geri koydular: doğu kapısı yükseltildi: ve batı kapısı tamamen kapatıldı: tıpkı bugün hâlâ görüldüğü gibi: sonra onlara, İbn ez-Zübeyr'ün bunu, mü'minlerin anası Âişe'nin ona haber vermiş olduğu şey ile yaptığına ulaşınca: yaptıkları şeye pişman oldular: ve onu bırakmamalarından dolayı üzüldüler: sonra el-Mehdî bin el-Mansûr devrinde: imam Mâlik bin Enes'e onun İbn ez-Zübeyr'ün yaptığı tavsife döndürülmesi hususunu istişâre etti: kralların onu bir oyun ittihaz etmesinden korkuyorum: yani: her bir kral geldiğinde onu, dilediği tavsifle yapacaktır: iş o halde bugünkü haline sâbit kılındı.

Allah'ın ve Resulünün İbrahim hakkındaki övgüleri

« Rabbi İbrahim'i bir takım emirlerle denemiş, o da onları yerine getirmişti. Allah, "seni insanlara önder kılacağım" demişti. O "soyumdan da" deyince, "zalimler benim ahdime erişemez" buyurmuştu. » Sure 2, 124

İbrahim, Rabb'inin ona emrettiği âzîm teklifleri edâ ettiğinde: onu insanların imâmı kıldı: ona uyucular: ve hidâyetini örnek ittihaz edenler: Allah'tan, şu imâmetin kendi sebebine bağlanmasını istedi: soyunda bâki: ve soyunda dâîm: o halde istediği ve kasd ettiği hususda duâsı kabul edildi: imâmet, onun dizginleriyle ona verildi: zâlimler, ona erişmekten istisna edildi: ve soyundan âlim ve âmil kimseler onunla mümtaz kılındı: «Ve ona İshak'ı ve Yakub'u verdik: ve soyuna peygamberliği ve Kitâbı kıldık: ve ona dünyâsında mükâfâtını verdik: ve o, âhıretde elbette ki sâlihlerdedir» (Ankebût, 27).

« Ona İshak'ı, Yakub'u bağışladık, her birini doğru yola eriştirdik. Daha önce Nuh'u ve soyundan Davud'u, Süleyman'ı, Eyyub'u, Yusuf'u, Musa'yı ve Harun'u -ki işlerini iyi yapanlara böylece karşılık veririz-, Zekeriya'yı, Yahya'yı, İsa'yı ve İlyas'ı -ki hepsi iyilerdendir-, İsmail'i, Elyesa'ı, Yunus'u, Lut'u -ki hepsini dünyalara üstün kıldık- doğru yola eriştirdik.

Ona İshak'ı, Yakub'u bağışladık, her birini doğru yola eriştirdik. Daha önce Nuh'u ve soyundan Davud'u, Süleyman'ı, Eyyub'u, Yusuf'u, Musa'yı ve Harun'u -ki işlerini iyi yapanlara böylece karşılık veririz-, Zekeriya'yı, Yahya'yı, İsa'yı ve İlyas'ı -ki hepsi iyilerdendir-, İsmail'i, Elyesa'ı, Yunus'u, Lut'u -ki hepsini dünyalara üstün kıldık- doğru yola eriştirdik.

Ona İshak'ı, Yakub'u bağışladık, her birini doğru yola eriştirdik. Daha önce Nuh'u ve soyundan Davud'u, Süleyman'ı, Eyyub'u, Yusuf'u, Musa'yı ve Harun'u -ki işlerini iyi yapanlara böylece karşılık veririz-, Zekeriya'yı, Yahya'yı, İsa'yı ve İlyas'ı -ki hepsi iyilerdendir-, İsmail'i, Elyesa'ı, Yunus'u, Lut'u -ki hepsini dünyalara üstün kıldık- doğru yola eriştirdik. Babalarından, soylarından, kardeşlerinden bir kısmını seçtik ve doğru yola eriştirdik. » Sure 6, 84-87

Sözü «ve soyundan» içindeki zamir, meşhur rivayete göre İbrahim'e döner: ve Lût'a: halbuki o, kardeşinin oğluydu: fakat o, tercih ile soya dahil oldu: ve bu, ikinci nakledenin zamirin Nuh üzerine olduğunu söylemesine itendir: kıssasında sunduğumuz gibi: ve Allah daha iyi bilir.

« And olsun ki Nuh'u ve İbrahim'i Biz gönderdik; ikisinin soyundan gelenlere peygamberlik ve kitap verdik; soylarından gelenlerin kimi doğru yoldadır, birçoğu da yoldan çıkmıştır. » Sure 57, 26

Gökten, İbrahim Halîl'den sonra peygamberlerden bir peygamberin üzerine indirilen her Kitap, soyundandır: ve mensuplarındandır: ve bu, misâli olmayan bir izzetli elbisedir: ve gösterilmeyen yüksek bir makamdır: o gerçekten iki belinden iki âzîm erkek oğul doğurdu: Hâcer'den İsmâîl: sonra Sâre'den İshak: ve ona Yakub doğdu: o, İsrâîl'dir: bütün aşiretleri ona mensuptur: o halde peygamberlik, onların içinde idi: çoğaldılar: ta ki ancak onları yaratan sayısını bilecek kadar: O, onları risâletle ve peygamberlikle mümtaz kıldı: ta ki Benü İsrâîl'den Meryem oğlu İsa ile hatimlenecek kadar.

İsmâîl'e gelince (aleyhisselâm): Arablar, ondan soyunmaktadır: aşiretlerinin çeşitliliğiyle: tıpkı Allah dilerse ileride açacağımız gibi: ve onun soyundan, mühürleri mutlak ve efendileri olan bir peygamberden başka çıkmamıştır: Âdem oğullarının dünyada ve ahirette iftihar ettiği: Muhammed bin Abdullah bin Abdülmuttalib bin Hâşim: el-Kureşî: el-Hâşimî: el-Mekkî sonra el-Medenî: salât ve selâm Allah'ın onun üzerine olsun: bu şerif koldan: ve bu çiçekli daldan, o parlak inci dışında: o ışıldayan cevher dışında: o şerif kolyenin merkez incisi dışında bir şey çıkmamıştır: o, meclis halkının iftihar ettiği seyyiddir: ve kıyâmet günü öncülerin ve sonraların hasret kaldığı.

Onun hakkında Müslim'in Sahih'inde sabittir: makâm-ı Mahmûd'a yükselmek isteyen, İbrahim'e kadar bütün yaratılış: o halde o, o bağlamda babası İbrahim'i büyük bir övgüyle överdi: ve sözleri, onun, kendinden sonra yaratıkların en hayırlısı olduğuna işaret eder: Yaratan katında: bu dünyada: ve inciklerin açılacağı günde.

Osman bin Ebî Şeybe bime nakletti: Cârir bime nakletti: Mensûr'den: el-Minhâl'den: Saîd bin Cübeyr'den: Allah Resûlü (s.a.v.), Hasan ve Hüseyin için istiâze arardı: babanız, onlarla İsmâîl ve İshak için istiâze arardı: ben, bütün şeytanlardan: ve bütün zehirli hayvanlardan: ve bütün nazarlardan, Allah'ın kâimetleriyle istiâze ararım: Sünen halkı, Mensûr hadisinden bu lafızlarla nakletmiştir.

« İbrahim: "Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster" dediğinde, "İnanmıyor musun?" deyince de, "Hayır öyle değil, fakat kalbim iyice kansın" demişti. "Öyleyse dört çeşit kuş al, onları kendine alıştır, sonra onları parçalayıp her dağın üzerine bir parça koy, sonra onları çağır; koşarak sana gelirler. O halde Allah'ın güçlü ve Hakim olduğunu bil" demişti. » Sure 2, 260

Müfessirler, şu mes'ele için tefsirde açtığımız ve en kâri şekilde sabit kıldığımız esbâbları zikretmiştir: öz, (celâl-i yücedir) Allah'ın, onun isteğiyle icabet etmesidir: ona dört kuş almasını emretti: onların tavsifinde birden fazla sözle ayrılma olmuştur: hedef, her iadeye sabit olmuştur: ona, etlerini ve tüylerini yırtmasını: kısımları birbiriyle karıştırmasını: sonra onları paylara ayırmasını: ve her dağa bir pay koymasını emretti: o, kendisine emredileni yaptı: sonra onları, Rablerinin izniyle seslenerek çağırması emredildi: seslendiğinde: her uzuv, sahibine uçtu: ve her tüy, kız kardeşine geldi: ta ki her kuşun vücudu, olduğu hale dönecek kadar: «ol» diyenin kudretini görürken: onlar ona koşarak geldiler: ta ki bu, onun için daha net olsun: ve uçarak gelmelerinden daha beyân olsun diye.

Başlarını elinde tutması emredildi: her kuş başını buldu: ve gövdesinin üstünde önceki gibi kondu: Allah'tan başka ilâh yoktur. Ve İbrahim (aleyhisselâm), Yüce Allah'ın ölüleri canlandırma kudretini, muhâlefet kabul etmeyen katî bir ilimle biliyordu: fakat o, bunu gözüyle görmeyi sevmişti: ve katî ilimden: katî gözüne yükselmeyi: o halde Allah ona, onun isteğiyle icabet etti: ve umudunun sonunu ona verdi.

« Ey Kitap ehli! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Tevrat da, İncil de şüphesiz ondan sonra indirilmiştir. Akletmiyor musunuz? Siz, hadi bilginiz olan şey üzerinde tartışanlarsınız. Ama bilginiz olmayan şey hakkında niçin tartışırsınız? Oysa Allah bilir, sizler bilmezsiniz. İbrahim, yahudi de, hıristiyan da değildi, ama doğruya yönelen bir müslimdi; ortak koşanlardan değildi. Doğrusu İbrahim'e en yakın olanlar, ona uyanlar, bu Peygamber ve inananlardır. Allah inananların dostudur. » Sure 3, 65-68

Yüce Allah, Kitap ehlini: yahudileri ve hristiyanları, iki taifenin her birinin, Halîlin onların dini ve yolu üzerinde olduğu iddiasını tekzîb etmektedir: halbuki Tevrât ve İncîl ancak ondan sonra indirilmiştir: yani: nasıl sizin dininizin üzerinde olur: halbuki size şeriat kılınan şey, ancak ondan sonra: uzun sürelerden sonra kılındı? «hâlâ akıl etmiyor musunuz?» sözüne kadar: «İbrahim: Ne yahûdî, ne de nesrânî idi; fakat o, hanîf bir müslümândı: müşriklerden de değildi.» O halde onun, Allah'ın dini olan sâfiyye dini üzerinde olduğunu gösterdi: o, ihlâsa uzanmak: ve bâtıldan gönlüyle hakka yüz çevirmektir: yahudiliğe ve hristiyanlığa ve şirke karşı olan bir din: ve İbrahim'in dininden yüz çeviren kimdir: kendini ahmak kılan kimseden başka?

« Kendini bilmezden başkası İbrahim'in dininden yüz çevirmez. And olsun ki, dünyada onu seçtik, şüphesiz o, ahirette de iyilerdendir. Rabbi ona: "Teslim ol" buyurduğunda, "Alemlerin Rabbine teslim oldum" demişti. İbrahim bunu oğullarına vasiyet etti. Yakub da: "Oğullarım! Allah dini size seçti, siz de ancak O'na teslim olmuş olarak can verin" dedi. Yoksa Yakub can verirken sizler yanında mı idiniz? O, oğullarına: "Benden sonra kime kulluk edeceksiniz?" diye sormuştu; Onlar da: "Senin Tanrına ve ataların İbrahim, İsmail, İshak'ın Tanrısı olan tek Tanrıya kulluk edeceğiz, bizler O'na teslim olmuşuzdur" demişlerdi.

Onlar geçmiş birer ümmettir. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Onların yapmış olduklarından sorumlu değilsiniz. "Yahudi veya Hıristiyan olun ki doğru yolu bulasınız" dediler. "Doğruya yönelmiş olan ve Allah'a eş koşanlardan olmayan İbrahim'in dinine uyarız" de. "Allah'a, bize gönderilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına gönderilene, Musa ve İsa'ya verilene, Rableri tarafından peygamberlere verilene, onları birbirinden ayırt etmeyerek inandık, biz O'na teslim olanlarız" deyin.

Sizin inandığınız gibi inanmış olsalar, doğru yolu bulmuş olurlar. Yüz çevirirlerse, şüphesiz onlar çıkmazdadırlar. Onlara karşı sana Allah yetecektir. O, işitir ve bilir. Allah'ın verdiği renge uyun; rengi Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır? "Biz O'na kulluk edenleriz" deyin. De ki: "Bizim ve sizin Rabbiniz olan Allah hakkında bize karşı hüccet mi gösteriyorsunuz? Bizim yaptıklarımız kendimize, sizin yaptıklarınız de kendinize aittir. Biz O'na karşı samimiyiz".

Yoksa İbrahim, İsmail, İshak, Yakub ve torunlarının Yahudi veya Hıristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? Peki, siz mi yoksa Allah mı daha iyi bilir? de. Allah tarafından kendisine bildirilen bir gerçeği gizleyenden daha zalim kim vardır? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. » Sure 2, 130-140

(Celâl-i yücedir) Allah o halde Halîlini (aleyhisselâm) mükerrem kıldı: onu ne yahudi ne hristiyan ilan ederek: ve onun hanîf ve müslüman olduğunu ve müşriklerden olmadığını gösterdi: «(Lokmanın) vâsıyet ve haklı olarak yapmış olduğundan (Allah katında kim daha güzel dindir olur?) (Bu...) İbrahim incebakan: Allaha dünyâda ve âhıretde nefsiyle kul olması ve İbrahimin dininden olmaktır: ve Allah, İbrahim'i Halîl ittihâz etmiştir» (Nisâ, 125): yani devrindeki takipçilerinden dininde olan kimseler: ve onlardan sonra dinine tutunan kişi: «ve şu peygamber»: yani Muhammed (s.a.v.): çünkü Allah ona, Halîl'e şeriat kıldığı sâfiyye dinini şeriat kıldı: ve Yüce Allah onu, kendisi için kemâle erdirdi: ve ona, kendinden önce hiçbir peygambere ve hiçbir resûle vermediği şeyi verdi: «De ki: Benim Rabbim, beni dosdoğru bir yola (hidâyet) iletdi; müstakîm bir dindir: İbrahimin dîni: (o) hanîf idi: (ve o Allaha şirk) koşanlardan değildi. De ki: Benim namazım, ibâdetim, hayatım ve ölümüm Allaha mahsustur: ki âlemlerin Rabbi o'dur: (ki) onun ortakları yoktur. Böylece (beni bu dine dahil etmemle) bana emrolundu: ve ben müslümanların (Allaha teslîm olanların) ilkiyim» (En'âm, 161-163).

«İbrahim, Allah'a âsî bir ümmetti: hanîfti: ve müşriklerden değildi» (Nahl, 120). «ni'metlerine şükrân eden bir kimse idi: Allah onu seçti ve onu dosdoğru bir yola iletti: ve ona dünyâda bir güzellik verdik: ve o, âhıretde elbette ki sâlihlerdedir. Sonra sana vahyettik ki: İbrahimin dinine (hanîf olarak) tabî ol: ve o, müşriklerden değildi» (Nahl, 121-123).

İbrahim bin Musa bime nakletti: Hişâm bime nakletti: Ma'mer'den: Eyyûb'den: İkrime'den: İbn Abbas'tan: Peygamber (s.a.v.), Ev'de sûretleri gördüğünde: onların silinmesini emretmeden içine girmedi: ve İbrahim ile İsmâîl'i gördü: ellerinde azlâm kâhîni (kısmet yaylı) idi: Allah onları lanetlesin: Allah'a yemin ki onlar, kısmet yaylı asla kullanmadılar. Müslim onu nakletmemiştir: ve Buhari'nin bazı sözlerinde: Allah onları lanetlesin: ihtiyarımızın asla kısmet yaylı kullanmadığını biliyorlardı.

Sözü «bir ümmet» anlamı: bir örnek: hidâyet edilmiş bir imâm: hayra davet eden: kendisine örnek alınan: «Allaha âsî»: yani bütün hallerinde: hareketlerinde ve kararlarında ona mütevâzî: «hanîf»: yani ihlâs sahibi: basiretli: «ve müşriklerden değildi»: «ni'metlerine şükrân eden»: yani Rabb'ini bütün uzuvlarıyla: kalbiyle: diliyle ve fiilleriyle tasdik eden: «Allah onu seçti»: yani Allah onu kendisi için seçti: onu risâleti için tercih etti: ve onu Halîl aldı: ve ona iki nimeti birleştirdi: dünyayı ve ahireti: «(Lokmanın) vâsıyet ve haklı olarak yapmış olduğundan (Allah katında kim daha güzel dindir olur?) (Bu...) İbrahim incebakan: Allaha dünyâda ve âhıretde nefsiyle kul olması ve İbrahimin dininden olmaktır: ve Allah, İbrahim'i Halîl ittihâz etmiştir» (Nisâ, 125). Yüce Allah, İbrahim'e (aleyhisselâm) tabi olmaya davet etmektedir: çünkü o, sarp dinin ve yolun üzerinde idi: ve Rabb'inin ona emrettiği her şeyi ifa etti: «ve İbrahim, teklifleri tamamlayıcı olan» (Necm, 37).

Bu yüzden Allah onu Halîl aldı: ve hulle, sevginin tepesidir:

ruhun yoluna nefsimin içinde gizlice girdin: hülle halîl denmesinin sebebi budur:

ve aynı şekilde o makâma, peygamberlerin mührü ve resûllerin efendisi erişti: Muhammed: salât ve selâm Allah'ın onun üzerine olsun: tıpkı iki Sahih'te ve başkalarında sabit olduğu gibi: Cündüb el-Becelî'den: Abdullah bin Amr'dan ve İbn Mes'ûd'dan, o şöyle dediği: ey insanlar! Allah, beni Halîl aldı: tıpkı İbrahim'i Halîl alması gibi. Ve şöyle de dedi: bir hutbesinin sonunda: ey insanlar! Eğer yeryüzü halkından bir Halîl alacak olsaydım: Ebu Bekr'i Halîl alırdım: fakat sizin sahâbîniz, Allah'ın Halîlidir. İki şeyh, Ebu Saîd hadisinden nakletmiştir: ve Abdullah bin ez-Zübeyr'den: İbn Abbas'tan ve İbn Mes'ûd'dan hadislerinde de sabittir.

Buhari, Sahih'inde nakletmiştir: Süleyman bin Hârb bime nakletti: Şu'be bime nakletti: Habîb bin Ebî Sâbit'den: Saîd bin Cübeyr'den: Muâz, Yemen'e vardığında: sabah namazını onlarla kıldı: «Allah, İbrahim'i Halîl ittihâz etmiştir» (Nisâ, 125) âyetini okudu: İbrahim'in annesinin gözleri tatlılaştı. Abdürrahîm bin Muhammed bin Müslim bime nakletti: İsmâîl bin Ahmed bin Useyd bime nakletti: İbrahim bin Yakub el-Cüzcânî, Mekke'de bime nakletti: Abdullah el-Hanefî bime nakletti: Zam'a bin Sâlih bime nakletti: Seleme bin Verrâm'den: İkrime'den: Allah Resûlü'nün (s.a.v.) sahâbilerinden bir taife, onu bekleyerek oturdu: o çıktı: ve onlara yaklaştığında sohbetlerini duydu: sözlerini dinledi: ne şaşılacak ki Allah, yaratılışından bir Halîl almış: ve İbrahim, O'nun Halîlidir. Bundan daha şaşılacak ne var: Allah, Musa ile kelîm konuşmuş: ve İsa, Allah'ın ruhu ve kelimesidir. Âdem: Allah onu mümtaz kıldı.

O halde onların üzerine çıktı: ve onlara selâm verdi: sözlerinizi işittim: ve İbrahim'in Allah'ın Halîli olması hususundaki hayretinizi: öyledir: ve Musa'nın, Allah'ın kendisiyle konuştuğu kişi olması: öyledir: ve İsa'nın, O'nun ruhu ve kelimesi olması: öyledir: ve Âdem'in, Allah'ın mümtaz kıldığı kişi olması: öyledir. Bilin ki ben, Allah'ın habîbiyim: iftihar yok: bilin ki ben, ilk şefâatçiyim ve şefâati ilk kabul edilen kimseyim: iftihar yok: ve ben, cennetin kapısının halkasının sesini ilk çıkaranım: Allah onu açar: ve beni içine sokar: benimle birlikte, mü'minler arasında yoksullar: ve ben, kıyâmet günü öncülerin ve sonraların en şerifiyim: iftihar yok. Bu hadis, bu yolla gariptir: ve başka yollarla şâhidleri vardır: ve Allah daha iyi bilir.

el-Hâkim, Müstedrek'inde, Katâde hadisinden nakletmiştir: İkrime'den: İbrahim'in hullesini: ve Musa'nın kelîm konuşmasını: ve Muhammed'in görmesini inkâr ediyor musunuz: salât ve selâm Allah'ın hepsinin üzerine olsun? Babamız bime nakletti: Mahmûd bin Hâlid es-Sülemî bime nakletti: el-Velîd bime nakletti: Allah, İbrahim'i Halîl kıldığında: haybeti kalbine attı: öyle ki kalbinin atışları uzaktan duyuluyordu: tıpkı kuşun havadaki atışının duyulduğu gibi. İbrahim (aleyhisselâm), insanları misafir ediyordu: bir gün misafir edecek bir adam aramak için çıktı: ona misafir edecek kimse bulamadı: evine döndü: orada ayakta duran bir adam buldu: ey Allah'ın kulu! Benim iznim olmadan seni evime getiren şey nedir? Rabb'inin izniyle girdim.

Ve sen kimsin? Ben, ölüm melegüyüm: Rabb'im, beni kullarından birine gönderdi: ona, Allah'ın onu Halîl aldığı müjdesini vereceğim. O kim? Allah'a yemin ki: onu bana haber verirsen, memleketlerin ucu olsa bile ona giderim: ve ölüm ikimizi ayırana kadar onun komşusu olmaktan asla çıkmayacağım.

Şu kul sensin. Ben mi! O: evet, dedi. Rabb'im, beni ne ile Halîl aldı?

İnsanlara onlardan hiçbir şey istemeyerek verdiğin şeyle. İbn Ebî Hâtim nakletmiştir: Yüce Allah, onu Kur'an'da birçok yerde zikretmiştir: onun hususunda övgü ve faziletle: 35 yerde zikredilmiştir: bunların 15'i yalnızca Bakara'da: ve o, azm sahiplerinin beşinden biridir: öncülerin içinde isimleriyle zikredilen beş: Ahzâb ve Şûrâ'nın iki âyetinde:

« Peygamberlerden söz almıştık. Senden, Nuh'dan, İbrahim'den, Musa'dan, Meryem oğlu İsa'dan sağlam bir söz almışızdır. » Sure 33, 7

« Allah Nuh'a buyurduğu şeyleri size de din olarak buyurmuştur. Sana vahyettik; İbrahim'e, Musa'ya ve İsa'ya da buyurduk ki: "Dine bağlı kalın, onda ayrılığa düşmeyin." Ortak koşanları çağırdığın şey onların gözünde büyümektedir. Allah dilediğini kendine seçer, kendisine yöneleni de doğru yola eriştirir. » Sure 42, 13

Sonra o, Muhammed'den (salât ve selâm Allah'ın onun üzerine olsun) sonra azm sahiplerinin en şerifidir: ve Muhammed'in (salât ve selâm Allah'ın onun üzerine olsun) yedinci gökte bulduğu odur: sırtını, her gün yetmiş bin melek giren Meskûn Ev'e dayamış: onlar, ecellerinin sonuna kadar oraya dönmemektedirler: Şerîk bin Ebî Nâmir hadisinde: Enes'den, İsra hadisinde ulaşan hususa gelince: İbrahim'in altıncı gökte olması ve Musa'nın yedinci gökte olması: bunlar, Şerîk'in şu hadiste eleştirilen şeylerdendir: sâbit olan, ilk rivayettir.

«ve üçüncüsünü, yaratılışın hepsinin, İbrahim'e kadar ulaşmak isteyeceği bir güne erteledim.» Müslim, Übeyy bin Kâ'b hadisinden (Allah ondan razı olsun) nakletmiştir: ben, kıyâmet günü Âdem oğullarının seyyidiyim: iftihar yok. Sonra insanların, Âdem'den şefâat isteyeceklerini zikretdi: sonra Nuh'dan: sonra İbrahim'den: sonra Musa'dan: sonra İsa'dan: her biri ondan yüz çevirir: o zaman şöyle der: bu bana emanet edilmiştir: bu bana emanet edilmiştir. Hadis.

Ali bin Abdullah bime nakletti: Yahya bin Saîd bime nakletti: Abdullah bime nakletti: Saîd bime nakletti: babasından: şöyle denildi: ey Allah'ın Resûlü! İnsanların en şereflisi kimdir? Onların en muttakîsi. Bize onu soruyoruz değil. O halde: Yûsuf, Allah'ın peygamberi; Allah peygamberinin oğlu; Allah peygamberinin oğlu; Allah'ın Halîlinin oğlu. Bize onu soruyoruz değil. Arabların neseplerini mi soruyorsunuz bana? Câhiliyyede en hayırlı olanları, İslâm'la anladıkları zaman İslâm'daki en hayırlılarıdır.

Buhari başka yerlerde böyle nakletmiştir: ve Müslim: ve Nesâî birden fazla yolla: Yahya bin Saîd el-Kattân'dan: Übeydullah'tan: o, İbn Ömer el-Umerî'dir: bu lafızlarla: Ebu Usâme şöyle dedi: ve Mu'temir: Übeydullah'tan: Saîd'den: Ebu Hüreyre'den: Peygamber'den (s.a.v.): ve onu, hadislerinin başka bir yerinde: ve Abde bin Süleyman hadisinde: ve Nesâî, Muhammed bin Bişr hadisinden: dördü, Übeydullah'tan: Saîd'den: Ebu Hüreyre'den: Peygamber'den (s.a.v.): babasını zikretmeden.

Muhammed bin Bişr bime nakletti: Muhammed bin Amr bime nakletti: Ebu Seleme bime nakletti: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: şerifin oğlu: şerifin oğlu: şerifin oğlu: şerifin oğlu: Yakub'un oğlu Yûsuf: İshak'ın oğlu Yakub: İbrahim'in oğlu İshak: Allah'ın Halîli. Ahmed yalnız o nakletti. Muhammed bin Bişr bime nakletti: Muhammed bin Amr bime nakletti: Ebu Seleme bime nakletti: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: şerifin oğlu: şerifin oğlu: şerifin oğlu: şerifin oğlu: Yakub'un oğlu Yûsuf: İshak'ın oğlu Yakub: İbrahim'in oğlu İshak: Rahmân'ın Halîli. Ahmed yalnız o nakletti.

Abde bime nakletti: Abdüssamed bin Abdurrahman bime nakletti: babasından: İbn Ömer'den, o şöyle dediği: şerifin oğlu: şerifin oğlu: şerifin oğlu: şerifin oğlu: Yakub'un oğlu Yûsuf: İshak'ın oğlu Yakub: İbrahim'in oğlu İshak. Onu yalnız o nakletti: Abdurrahman bin Abdullah bin Dînâr yoluyla: babasından: İbn Ömer'den, bu lafızlarla.

İmam Ahmed'in naklettiği hadise gelince: Yahya bime nakletti: Süfyân bime nakletti: Muğîre bin Nu'mân bime nakletti: Saîd bin Cübeyr'den: İbn Abbas'tan: insanlar çıplak: na'lsız: sünnetten çıkışsız diriltileceklerdir: ilk giyinen İbrahim olacak (aleyhisselâm): sonra şu âyeti okudu: «İlk defa nasıl (bir varlık) hâsıl etmişsek (tekrar öylece) yeniden onu vücuda getireceğiz» (Enbiyâ, 104). İki şeyh, Süfyân es-Sevrî hadisinden ve Şu'be bin el-Haccâc hadisinden nakletmiştir: ikisi de Muğîre bin Nu'mân en-Nahâî el-Kûfî'den: Saîd bin Cübeyr'den: İbn Abbas'tan, bu lafızlarla. Ve şu mümtaz kılınan fazilet, makâm-ı Mahmûd sahibi için sabit olanla muhâlefet eden şeylerin üstünlüğünü gerektirmez: kıyâmet günü öncülerin ve sonraların hasret kaldığı: Vekî' ve Ebu Nuaym bime nakletti: Süfyân, o, es-Sevrî'dir, bime nakletti: Muhtar bin Fulfûl'den: Peygamber'e (s.a.v.) bir adam şöyle dedi: ey yaratıkların en hayırlısı! o şöyle cevap verdi: o, Yakub'un oğlu Yûsuf'tur: İshak'ın oğlu Yakub: Allah'ın Halîlinin oğlu İshak.

Müslim, es-Sevrî hadisinden nakletmiştir: Abdullah bin İdrîs'den: Ali bin Mus-hir'den: ve Muhammed bin Fudayl'den: dördü, el-Muhtar bin Fulfûl'den: hasen sahih hadis. Ve bu, babası Halîl'e (aleyhisselâm) karşı ttevâzüdendir: beni peygamberlere tercih etmeyin. Ve şöyle dedi: beni Musa'ya tercih etmeyin: çünkü insanlar, kıyâmet günü yıldırım ile serîh olacaklar: ben, ilk uyanan olacağım: Musa'nın, Arş'ın kenarını tutmuş bulacağım: onun benden önce uyandığını: ya da Tur'un yıldırımından korunduğunu bilmiyorum. Bunların hepsi, ondan (salât ve selâm Allah'ın onun üzerine olsun) mütevâtırla sabit olanla çelişmez: o, kıyâmet günü Âdem oğullarının seyyididir.

Aynı şekilde Übeyy bin Kâ'b hadisi, Müslim'in Sahih'inde: ve üçüncüsünü, yaratılışın hepsinin, İbrahim'e kadar ulaşmak isteyeceği bir güne erteledim. Ve İbrahim (aleyhisselâm), Muhammed'den sonra resûllerin ve azm sahiplerinin en hayırlısı olduğu için: salât ve selâm Allah'ın hepsinin üzerine olsun: kıyan, teşehhüdünde iki Sahih'te sabit olanı söylemekle emredilmiştir: Kâ'b bin Ucre hadisinden: biz şöyle dedik: ey Allah'ın Resûlü! Senin üzerine olan şu selâmı biliyoruz: senin üzerine nasıl salât getireceğiz? Değiş ki: ey Allah! Muhammed'e ve Muhammed'in âline salât getir: tıpkı İbrahim'e ve İbrahim'in âline salât getirdiğin gibi: sen hamd edilen: celâlin sahibi olsun: ve Muhammed'e ve Muhammed'in âline bereket ihsâneyle: tıpkı İbrahim'e ve İbrahim'in âline bereket ihsân ettiğin gibi: sen hamd edilen: celâlin sahibi olsun.

«ve İbrahim, teklifleri tamamlayıcı olan»: kendisine emredilen her şeyi edâ etti: ve iman sıfatlarının hepsini ve kollarını ifa etti: âzîm işe gereken ihtimâm, onu küçük işin uğraşmasına engel olmuyordu: Ma'mer bime haber verdi: İbn Tavûs'den: babasından: İbn Abbas'tan: «ve ne zaman ki Rabbin İbrahim'i, onları tamamlayacak bir takım kelimelerle (buyruklarla) denemişti»: Allah onu sâfiyye ile imtihan etti: başta beş (ameller): ve vücutta beş: baştaklara gelince: bıyığın kesilmesi: ağzın çalkalanması: sivâk: burundan su alınması: ve baş saçlarının taranması: vücuttakilere gelince: tırnakların kesilmesi: edep yerlerinin tıraş edilmesi: sünnet: koltuk altı kıllarının alınması: ve gâit ve idrar izlerinin su ile yıkanması.

İbn Ebî Hâtim nakletmiştir: ve Saîd bin Müseyyeb'den: Mücâhid'den: eş-Şa'bî'den: en-Nahâî'den: Ebu Sâlih'den ve Ebu'l-Celd'den benzer bir şey nakledilmiştir: ve iki Sahih'te: Ebu Hüreyre'den, o şöyle dediği: fıtra, beştir: sünnet: (edep yerlerinin) tıraşı: bıyığın kısaltılması: tırnakların kesilmesi: ve koltuk altı kıllarının alınması: ve Müslim'in Sahih'inde ve Sünen halkında: Vekî' hadisinden: Zekeriyâ bin Ebî Zâide'den: Mus'ab bin Şeybe el-Abderî el-Mekkî el-Hâcib'den: Tâlık bin Habîb el-Enbârî'den: Abdullah bin ez-Zübeyr'den: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: on şey fıtradandır: bıyığın kısaltılması: sakalın uzatılması: sivâk: burundan su alınması: tırnakların kesilmesi: parmakların eklem yerlerinin yıkanması: koltuk altı kıllarının alınması: edep yerlerinin tıraş edilmesi: ve su ile istincâ, yani istincâ.

Ve ömrünün süresinin zikrinde sünnet hususundaki söz gelecektir: istenilen şu ki: o, (celâl-i yücedir) Allah'a karşı ihlâsın ifâsına: ve âzîm kullukta mütevâzîliğe dalıp, vücudunun menfaatini ihmal etmiyordu: ve her uzva, ona ait tamîrden ve tazyînden vermekten: ve çirkin olanı uzaklaştırmaktan: kılların ya da tırnakların fazlalığı gibi: ya da pisliğin ya da necâsetin bulunması gibi: bu, Yüce Allah'ın onun hususundaki büyük fazilettten sözüne dahildir: «ve İbrahim, teklifleri tamamlayıcı olan».

İbrahim'in Şam ve Mısır'a hicreti

« Bunun üzerine Lut ona inandı ve İbrahim "Doğrusu ben Rabbimin dilediği yere hicret ediyorum, O şüphesiz güçlüdür, Hakim'dir" dedi. İbrahim'e İshak'ı ve Yakub'u bahşettik. Soyundan gelenlere Kitap ve peygamberlik verdik. Onu dünyada mükafatlandırdık; doğrusu o ahirette de iyilerdendir. » Sure 29, 26-27

« Onu da, Lut'u da, alemler için kutsal kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık. İbrahim'e, buna ilaveten İshak ve Yakub'u da verdik, her birini iyi kimseler kıldık. Onları, buyruğumuz altında insanları doğru yola götüren önderler yaptık; onlara, iyi işler yapmayı, namaz kılmayı, zekat vermeyi vahyettik. Onlar, bize kulluk eden kimselerdi. » Sure 21, 71-73

Allah için kavminden hicret ettiğinde: içlerinden çıkan: karısı kısırdı: ondan bir çocuk doğmuyordu: ve onun hiçbir çocuğu yoktu: onunla birlikte yalnızca kardeşinin oğlu vardı: Hârân'ın oğlu: Âzer'in oğlu Lût: ve Yüce Allah, bundan sonra ona sâlih çocukları verdi: ve soyuna peygamberliği ve Kitabı koydu: kendisinden sonra gönderilen her peygamber soyundandır: ve kendisinden sonra peygamberlerden bir peygamberin üzerine gökten indirilen her Kitap, onun nesebinden ve soyundan birine iner: Allah tarafından bir izzetli elbisedir: ve ona bir şeriftir: memleketini: halkını: ve yakınlarını terk ettiği andan: Rabb'ine ibadet edebileceği ve yaratılışı O'na davet edebileceği bir memlekete hicret ettiği ana kadar. Hicret ettiği toprak, Şam toprağıdır: «âlem için mubârek olan toprak» dediği yere: Übeyy bin Kâ'b: Ebu'l-Âliye: Katâde ve başkaları böyle demiştir.

el-Avfî nakletmiştir: «âlem için mubârek olan toprak» hususunda: «Şüphe yok ki insanlar (tapınıp Allahın dinine girebilmek, dolayısiyle kendilerini ve dinlerini sâlih bir tarzda ve halâs üzere yürütmek, hakimleri için) (İlk defa ta'dâd ve vâz) edilen Beyt (Birinci Beyt), el-Bakâada (Becca'da) olan (Şu) Beyt'tir: âlem için mubârek ve hidâyet-i kulûb (bir hükâmet) ile dolu olarak» (Âl-i İmrân, 96). Kâ'b el-Ahbâr, Harran olduğunu iddia etmiştir. Kitap ehline göre daha önce nakletmiştik ki: Bâbil memleketinden çıktı: o ve kardeşinin oğlu Lût: ve kardeşi Nâhur: ve İbrahim'in karısı Sâre: ve kardeşinin karısı Milka: Harran'da karar kıldılar: ve İbrahim'in babası Taruh orada öldü.

İbrahim ile Lût, Şam istikametinde yola çıktılar: İbrahim, Sâre ile karşılaştı: Harran kralının kızı: o, kavminin dinlerinden dolayı kavmini kınamıştı: onunla, ona eziyet etmemek şartıyla nikâhlandı. İbn Cerîr nakletmiştir: bu, garip bir rivayettir: meşhur rivayet, onun amcası Hârân'ın kızı olduğu: Harran, kendisine nisbet edilendir: kardeşi Hârân'ın kızı olduğunu iddia eden kişiye gelince: Lût'un kız kardeşi: tıpkı es-Süheylî'nin Kurtubî'den ve en-Nakkâş'den naklettiği gibi: o, uzaklara sapmıştır: ilimsiz konuşmuştur: ve o zaman kardeş kızı ile nikâhın helâl olduğunu iddia etmiştir: bunun için hiçbir delili yoktur: bir zamanda helâl olsa bile: tıpkı yahudilerin râhiblerinden nakledildiği gibi: peygamberler ona yönelmezler: ve Allah daha iyi bilir. Sonra İbrahim'in (aleyhisselâm), Bâbil'den hicret ettiğinde: Sâre ile birlikte çıktığı sabittir: memleketinden çıkan: tıpkı önce söylendiği gibi: ve Allah daha iyi bilir.

Kitap ehli zikretmiştir ki: Şam'a vardığında: Allah ona şöyle vahyetti: şu toprağı, senden sonra soyunun toprağı kılacağım: İbrahim o halde, şu lutuf hususda Allah için bir altık yaptı: ve çadırını Beytü'l-Makdîs'in doğusuna dikti: sonra Yemen'e yolculuğa çıktı: ve kıtlık oldu: yani kuraklık: katlılık: ve pahalılık: o halde Mısır'a hicret ettiler: ve Sâre'nin kralıyla kıssasını zikrettiler: ben onun kardeşiyim: ve kralın onu hizmetine aldığını: ve ona Hâcer'i verdiğini zikrettiler: sonra onları memleketten çıkardı: şark memleketine döndüler: yani Beytü'l-Makdîs toprağına ve çevresine: onunla birlikte hayvanlar: köleler: ve servet.

Muhammed bin Mahbûb bime nakletti: Hammâd bin Zeyd bime nakletti: Eyyûb'den: Muhammed'den: İbrahim ancak üç kez yalan söyledi: «ben hastayım» sözü: ve «bunu şu büyükleri yaptı» sözü: ve «o benim kardeşimdir» sözü. Bir gün Sâre ile birlikte iken: zâlimlerden bir zâlimle karşılaştılar: işte en güzel kadınların arasında bir kadınla birlikte bir adam. Onu ona gönderdi: ve ona onu sordu: şu kimdir? Kardeşimdir.

Sâre'ye şöyle dedi: yeryüzünün yüzünde, benim ve senin haricinde ne bir mü'min ne bir başka: ve şu adam bana seni sordu: o halde ben ona, senin kardeşim olduğunu söyledim: o halde beni tekzîb etme. Onu ona çağırttı: onun evine girdiğinde: el uzattı: el tutuldu: benim için Allah'a dua et: sana hiçbir kötülük etmeyeceğim. Allah'a dua etti: serbest bırakıldı. Sonra ikinci kez el uzattı: el tutuldu: aynı şekilde: ya da daha şiddetli: benim için Allah'a dua et: sana hiçbir kötülük etmeyeceğim.

Dua etti: serbest bırakıldı. Sonra örtü bekçilerinden bazılarını çağırdı: bana bir beşer getirmedin: bana bir cin getirdin: ve Hâcer'in bacağını vurdu. O senin annesindir: ey gök suyunun çocukları.

Hâfız Ebu Bekir el-Bazzâr nakletmiştir: Amr bin Ali el-Fellâs'den: Abdülvehhâb es-Sakafî'den: Hişâm bin Hasen'den: Muhammed bin Sîrîn'den: Ebu Hüreyre'den, o şöyle dediği: İbrahim, Allah yolunda olmak şartıyla üç kezden başka asla yalan söylemedi: «ben hastayım» sözü: «bunu şu büyükleri yaptı» sözü: ve bir zâlimin memleketinde yürürken: konakladı: zâlime, bir adamın, en güzel kadınların arasında bir kadınla burada konakladığı haber verildi: ona gönderdi: ve ona onu sordu: o benim kardeşimdir: şu adam bana seni sordu: o halde ben ona şöyle dedim: sen kardeşimsin: ve bugün, benim ve senin haricinde ne bir müslüman ne bir başka var: sen kardeşimsin: o halde onun katında beni tekzîb etme. Onu götürdüler: el uzattığında: el tutuldu: benim için Allah'a dua et: benim için Allah'a dua et: sana hiçbir kötülük etmeyeceğim. Dua etti: üç kez serbest bırakıldı: bana bir beşer getirmedin: bana bir cin getirdin: onu çıkartın: ve ona Hâcer'i verin.

İbrahim, namaz içinde ayakta iken geldi: onu hissettiğinde döndü: git! Allah, zâlimin mekründen yeter: ve Hâcer bana verildi. İki şeyh, Hişâm hadisinden nakletmiştir: Muhammed'e merfu bir isnad bilmiyoruz: Ebu Hüreyre'den ki Hişâm: ve başkaları onu mevkuf olarak nakletmiştir.

Ali bin Hafs bime nakletti: Varkâ'den: o, İbn Ömer el-Yaşkurî'dir: Ebu'z-Zinâd'den: el-A'rec'den: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: İbrahim ancak üç kez yalan söyledi: «ben hastayım»: «bunu şu büyükleri yaptı»: «o benim kardeşimdir». İbrahim, krallarından bir kralın: ya da zâlimlerinden bir zâlimin bulunduğu bir köye girdi: denildi: İbrahim bu gece, en güzel kadınların arasında bir kadınla girdi. Kral: ya da zâlim: ona gönderdi: seninle birlikte olan kimdir? Kardeşimdir.

O halde onu gönder. Onu ona gönderdi: sözümü tekzîb etme: ben ona, senin kardeşim olduğunu söyledim: yeryüzünde benim ve senin haricinde bir mü'min varsa. Onun evine girdiğinde: ona doğru kalktı: o, abdest almaya ve namaz kılmaya koyuldu: ey Allah! Eğer biliyorsan ki ben sana ve resûlüne iman ettim: ve edep yerimi kocamdan başka kimseye açmadım: o halde kâfiri, bana mütâfı kılmayacaksın: bacağını sarsıncaya kadar tetanöz oldu. Ebu'z-Zinâd şöyle dedi: Ebu Seleme bin Abdurrahman şöyle dedi: ölürse: «onu o öldürdü» denilecektir.

Serbest bırakıldı. Sonra ona doğru kalktı: o, abdest almaya ve namaz kılmaya koyuldu: ey Allah! Eğer biliyorsan ki ben sana ve resûlüne iman ettim: ve edep yerimi kocamdan başka kimseye açmadım: o halde kâfiri, bana mütâfı kılmayacaksın: bacağını sarsıncaya kadar tetanöz oldu. Ebu'z-Zinâd şöyle dedi: ve Ebu Seleme şöyle dedi: ölürse: «onu o öldürdü» denilecektir. Serbest bırakıldı.

Üçüncü kez ya da dördüncü kez: şöyle dedi: bana ancak bir cin gönderdiniz: onu İbrahim'e iade edin: ve ona Hâcer'i verin. Döndü: ve İbrahim'e şöyle dedi: hissettin mi? Allah, kâfirin mekrini geri itti: ve bir kâriyenin bacağını vurdu. Ahmed, bu yolla yalnız o nakletmiştir: ve o, sahihin şartlarını yerine getirir: Buhari nakletmiştir: Ebu'l-Yemân'den: Şu'eyb bin Ebî Hamza'den: Ebu'z-Zinâd'den: el-A'rec'den: Ebu Hüreyre'den: Peygamber'den (s.a.v.): muhtasar şekilde.

Babamız bime nakletti: Süfyân bime nakletti: Ali bin Zeyd bin Cüd'ân'den: Ebu Nadra'den: Allah Resûlü (s.a.v.), İbrahim'in üç sözü hususunda şöyle buyurdu: kendisi söyledi: hiçbiri, Allah'ın dininin zararına ruhsat olmadı: «ben hastayım»: ve «bunu şu büyükleri yaptı»: ve kral, karısını istediğinde ona şöyle dedi: o benim kardeşimdir. Hadiste sözü «o benim kardeşimdir» anlamı: Allah'ın dininde: ve ona sözü: yeryüzünün yüzünde benim ve senin haricinde ne bir mü'min ne bir başka: anlamı: benim ve senin haricinde iki mü'min eş yoktur: bu anlamın üstüne taşınması gerekli: çünkü Lût onlarla birlikteydi: ve o, peygamberdir (aleyhisselâm). Git! Allah, kâfirin mekrini geri itti: başka bir rivayette: fâsıkın: ve o, kraldır: ve bir kâriyenin bacağını vurdu.

İbrahim, onun krala götürülmesinden beri: (celâli yücedir) Allah için namaz içinde ayakta duruyordu: ve O'ndan, ev halkını korumasını: ve ailesine kötülük isteyenin şiddetini geri itmesini istiyordu: ve o da aynı şekilde: Allah'ın düşmanı ona kastettiği her seferinde: abdestine ve namazına kalkardı: ve (celâli yücedir) Allah'a zikredilen büyük dua ile dua ederdi: «ve sabır ve namazda (birbirinize) yardım isteyin» (Bakara, 45). O halde Allah onu korudu: ve onu, kulunun ve resûlünün: habîbinin ve Halîlinin İbrahim'in (aleyhisselâm) hürmeti için muhâfazâ etti.

Bazı bilginler, üç kadının peygamberliğine kadar gittiler: Sâre: Musa'nın annesi: ve Meryem: salât ve selâm onların üzerine olsun: çoğunluğun tuttuğu görüş, onların sâdıkalar olduğu: Allah onları kabul etti. Bazı âsârda gördüm ki (celâli yücedir) Allah, İbrahim (aleyhisselâm) ile onun arasında olan perdeyi kaldırdı: o, onun evinden çıktığından beri: ta ki ona dönene kadar onu görmeyi bırakmadı: o, kralın katında iken: ve Allah'ın onu ondan nasıl koruduğunu görüyordu: ta ki bu, kalbi için en tatlı edici olsun: gözü için en sevinç edici: ve kanatlanması için en takviye edici: çünkü o, onu, dininden: kendisine olan akrabalığından: ve parlak güzelliğinden dolayı şiddetli bir sevgiyle seviyordu: Havva'dan sonra: devrine kadar: ondan daha güzel hiçbir kadın olmamıştır: hamd ve lutuf Allah'adır.

Mısır'daki şu Firavun, Dahhâk'in kardeşiydi: zâlimliğiyle meşhur kral: o, kardeşinin Mısır üzerindeki âmiliydi: adı Sinân'dı: Alvân'ın oğlu: Ubeyd'in oğlu: Acz'in oğlu: İmlik'in oğlu: Lâvız'ın oğlu: Sâm'ın oğlu: Nuh'un oğlu: İbn Hişâm, Tîcân'da zikretmiştir ki onu isteyen, Amr bin Amr el-Kays bin Beylbûn bin Sebe idi: Mısır'ı idare eden: es-Süheylî nakletmiştir: ve Allah daha iyi bilir.

Sonra Halîl (aleyhisselâm), Mısır memleketinden: şark toprağına döndü: bulunmuş olduğu mükerrem toprağa: onunla birlikte hayvanlar: köleler: ve bol servet: Hâcer el-Mısrıyye, Kıptî kadın, ona eşlik etti. Sonra Lût (aleyhisselâm), Halîl'in ona verdiği emirle: sahip olduğu bol servetlerle taşındı: Gör memleketine: Zuğar Gölü olarak bilinen: Sâdum şehrine karar kıldı: o anda şu memleketlerin anası: halkı, fenâhlardan: kâfirlerden: ve fâsıklardandı.

Yüce Allah, İbrahim Halîl'e şöyle vahyetti: bakışını genişletmesini ve kuzeye ve güneye: doğuya ve batıya bakmasını emrederek: ve ona şu müjdeyi verdi ki şu bütün toprağı ona verecek: ona ve soyuna: vakitlerin sonuna kadar: ve neslini çoğaltacak: ta ki yerin tozu sayısı oluncaya kadar: şu müjde, şu ümmete bağlanmıştır: o, şu muhammedî ümmette hatta tamamlanmış ve daha büyük olmuştur: «Allah, benim için yeri katladı: ve ben, doğusunu ve batısını gördüm: ve ümmetimin kudreti, bana katlanmış olan şeye erişecektir.

» Sonra zâlimlerden bir taife, Lût'u (aleyhisselâm) yakaladı: onu esir aldı: servetlerini aldı: ve malını götürdüler: haber İbrahim Halîl'e (aleyhisselâm) ulaşınca: onlara karşı 318 adamla yürüdü: Lût'u (aleyhisselâm) kurtardı: servetlerini geri aldı: Allah'ın ve resûlünün düşmanlarından birçok kişiyi öldürdü: ve onları bozguna uğrattı: onları, Şam'ın kuzeyine varana kadar takip ederek: şehrin dışında konakladı: Barza yakınında: ve benim gördüğüm şu ki: bugün Barza'da ona nisbet edilen İbrahim'in Makâmı, ancak Halîl ordusunun konakladığı yer olduğu için adlandırılmıştır: ve Allah daha iyi bilir. Sonra döndü: zafer kazanmış ve yardım edilmiş: memleketine: Beytü'l-Makdîs memleketinin kralları, onu karşılamaya geldi: onu yücelterek: ve şeref vererek: teslim: ve memleketinde karar kıldı: salât ve selâm Allah'ın onun üzerine olsun.

İbrahim'in cennetteki köşkü

Ahmed bin Sinân el-Kattân el-Vâsıtî ve Muhammed bin Musa el-Kattân bime nakletti: Yezîd bin Hârûn bime nakletti: Hammâd bin Seleme bime nakletti: Simâk'den: İkrime'den: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: cennette bir köşk vardır: ben, onun bir inci olduğunu sanıyorum: onda ne bir çatlak ne bir zaaf vardır: Allah, onu Halîli İbrahim için (aleyhisselâm) ikâmet yeri olarak hazırladı. Ve Ahmed bin Cemîl el-Mervezî bime nakletti: en-Nadr bin Şümeyl bime nakletti: Hammâd bin Seleme bime nakletti: Simâk'den: İkrime'den: Ebu Hüreyre'den: Peygamber'den (s.a.v.), benzer lafızlarla: ve bu hadiste: Hammâd bin Seleme'den onu ona isnad ederek nakleden bir kimse bilmiyoruz: Yezîd bin Hârûn ve en-Nadr bin Şümeyl'den başkası: o kusur olmasaydı, sahihin şartlarında olurdu: ve onlar onu çıkarmamışlardır.

İbrahim'in (aleyhisselâm) tavsifi

Yûnus bime nakletti: Leys bime nakletti: Ebu'z-Zübeyr'den: Câbir'den, o şöyle dediği: peygamberler bana gösterildi: işte Musa: insanların bir insanı: sanki Şenû'e adamlarından biri gibi: ve Meryem oğlu İsa'yı gördüm: gördüklerimin arasında kıyâsın en yakını Urve bin Mes'ûd'dur: ve İbrahim'i gördüm: gördüklerimin arasında kıyâsın en yakını, sizin sahâbînizdir: yani kendisi (salât ve selâm Allah'ın onun üzerine olsun): ve Cebrâîl'i (aleyhisselâm) gördüm: gördüklerimin arasında kıyâsın en yakını Dıhye'dir. İmam Ahmed bu yolla, bu lafızla yalnız o nakletmiştir. Esved bin Amr bime nakletti: İsrâîl bime nakletti: Osman'den: yani İbn el-Muğîre: Mücâhid'den: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: Meryem oğlu İsa'yı, Musa'yı ve İbrahim'i gördüm: İsa'ya gelince: o, kızıl: kıvırcık saçlı: geniş göğüslü: Musa'ya gelince: o, esmer: boylu: İbrahim? Sahâbînize bakın: yani kendisi.

Beyyân bin Amr bime nakletti: en-Nadr bime nakletti: İbn Avn bime haber verdi: nüshada burada bir boşluk var: ve o şöyle dedi: onu işitmedim: İbrahim'e gelince: sahâbînize bakın: ve Musa'ya gelince: o, kıvırcık: esmer: kırmızı bir devenin üstünde, gıdavî bir haydûd ile: onu vâdiye inerken görüyorum gibi. Buhari, Hac Kitabı'nda ve Giyim Kitabı'nda böylece nakletmiştir: ve Müslim ikisinde birden: Muhammed bin el-Müsennâ'den: İbn Ebî Âdî'den: Abdullah bin Avn'den, bu lafızlarla.

İbrahim Halil'in ölümü ve yaşı

1000 yıl hükmetti: ve o, zulüm derecesinin en yükseğindeydi: içlerinden bir kısmı zikretmiştir ki o, Nuh'un (aleyhisselâm) gönderildiği Benü Râsîb'dendi: ve o anda dünyanın kralıydı: zikretmişlerdir ki güneşin ve ayın nûrunu karartan bir yıldız doğdu: o devrin insanları bundan korkuya düştüler: tebaanda kocaman bir çocuk doğacak: elinin hükümranlığın sonu olacak: o halde adamların kadınlara yaklaşmasını men etmesini emretti: ve şu andan itibaren doğacakların öldürülmesini: İbrahim Halîl'in doğumu şu anda oldu: (celâli yücedir) Allah onu korudu: ve fâsıkların mekrinden muhâfazâ etti: parlak bir gençlikte büyüdü: Allah onu güzel bir büyümeyle büyüttü: ta ki işi, önce söylendiği gibi olana kadar: ve doğumu es-Sûs'ta oldu: Bâbil'de: Savâd'da: Kûse tarafından: ve daha önce zikredildi: İbn Abbas'tan: Barza'da doğduğu: Şam'ın doğusunda.

Allah, Nemrûd'ü eliyle helâk ettiğinde: Harran'a hicret etti: sonra Şam toprağına: ve İlyâs memleketinde karar kıldı: tıpkı zikrettiğimiz gibi: ve ona İsmâîl ile İshak doğdu: ve Sâre, kendisinden önce öldü: Halîlü'r-Rahmân köyünde: Kenan memleketinde: ve yaşı, Kitap ehlinin zikrettiğine göre 127 idi: İbrahim (aleyhisselâm) onun için üzüldü: ve onu ağladı: Allah ona rahmet etsin: Efron bin Sağr ona, 400 miskâl gümüşe bir mağara sattı: ve orada Sâre'yi gömdü. Sonra İbrahim, oğlu İshak için evlilik diledi: ona Rifka ile nikâh kıldı: Tevîl bin Nâhur bin Taruh'un kızı: ve âzatlını gönderdi: o, onu, memleketinden taşıdı: onunla birlikte süt annesi ve cariyeleri, develer sırtında. Sonra İbrahim (aleyhisselâm), Kantûrâ ile nikâhlandı: ona Zamrân: Yakşân: Meden: Medyen: Şayak ve Sûh doğurdu: ve onlar, Kantûrâ'nın oğullarının her birinin doğurduğunu zikretmişlerdir.

İbn Asâkir, ölüm melegünün İbrahim'in (aleyhisselâm) yanına gelişi hususunda birden fazla öncüden, Kitap ehlinin rivayetlerinden birçok rivayet nakletmiştir: Allah, onların sıhhatlerini daha iyi bilir. O gerçekten ani bir ölümle öldü: ve aynı şekilde Davud ve Süleyman: ve Kitap ehlinin ve başkalarının zikrettiği şey buna aykırıdır. Sonra İbrahim (aleyhisselâm) hastalandı: ve 175 yaşında öldü: ve zikredilen mağarada gömüldü: karısı Sâre'nin yanında: Efron el-Hittî'nin tarlasında: ve İsmâîl ile İshak, gömülmesinin işini üstlendiler: salât ve selâm Allah'ın hepsinin üzerine olsun.

Onun 200 yıl yaşadığına işaret eden şey ulaştı: tıpkı İbn el-Kelbî'nin dediği gibi. el-Mufaddal bin Muhammed el-Cendî, Mekke'de bime haber verdi: Ali bin Ziyâd el-Lahcî bime nakletti: Ebu Kurra bime nakletti: İbn Cüreyc'den: Yahya bin Saîd'den: Saîd bin Müseyyeb'den, o şöyle dediği: İbrahim, yüz yirmi yaşında iken bir balta ile sünnet oldu: ve bundan sonra seksen yıl yaşadı. Hâfız İbn Asâkir, İkrime bin İbrahim'den ve Ca'fer bin Avn el-Amrî yoluyla nakletmiştir: Yahya bin Saîd'den: Saîd'den: Ebu Hüreyre'den, mevkuf halinde.

Şu rivayetin ıslâhının bir hatâ olduğunu iddia edenin sözünü tekzîb eden rivayetin zikri. Muhammed bin Abdullah bin el-Cüneyd, Bûst'ta bime haber verdi: Kutaybe bin Saîd bime nakletti: Leys bime nakletti: İbn Aclân'den: babasından: Ebu Hüreyre'den, o şöyle dediği: İbrahim, yüz yirmi yaşına eriştiğinde sünnet oldu: ve bundan sonra seksen yıl yaşadı: ve kendini bir balta ile sünnet etti. Hâfız İbn Asâkir, Yahya bin Saîd yoluyla nakletmiştir: İbn Aclân'den: babasından: Ebu Hüreyre'den: onun üzerinde seksen yıl geçmişti. Sonra İbn Hibbân nakletmiştir: kadûm, köyün adıdır. Sâbit olan, onun üzerinde seksen yıl geçmişken sünnet olmasıdır: ve bir rivayette: seksen yaşında iken: ve iki rivayetten hiçbiri, bundan sonra yaşadığına imâ etmez: ve Allah daha iyi bilir.

Muhammed bin İsmâîl el-Hasenî el-Vâsıtî, Vekî'in tefsirinin râvisi, onun hususunda, zikrettiği ilavelerde şöyle dedi: Ebu Muâviye bime nakletti: Yahya bin Saîd'den: Saîd bin Müseyyeb'den: İbrahim, pantolon giyen ilk kişiydi: saçlarında yol açan ilk kişi: tıraş olan ilk kişi: yüz yirmi yaşında iken bir balta ile sünnet olan ilk kişi: ve bundan sonra seksen yıl yaşadı: misafiri şeref ile kabul eden ilk kişi: ve saçı ağaran ilk kişi. Böylece nakledilmiştir: mevkuf olarak: ve o, ıslâh olmaktan daha yakındır: İbn Hibbân'in aksine: ve Allah daha iyi bilir.

Yahya bin Saîd'den: İbrahim, misafire ikramda bulunan ilk kişiydi: insanların sünnet olan ilki: insanların bıyığını kesen ilki: insanların beyaz saçları gören ilki: «Rabb'im! Bu nedir?» «Haybet.» «Rabb'im! Haybetimde artır.» Ve bıyığını kesen ilk kişi: tıraş olan ilk kişi: pantolon giyen ilk kişi: ve kabri: ve oğlu İshak'ın kabri: ve oğlunun oğlu Yakub'un kabri: Süleyman bin Davud'un (aleyhimüsselâm) Halîlü'r-Rahmân memleketinde yaptığı hapıştıradır: bugün Halîl olarak bilinen memleket.

Ve bu, nesilden nesile: bir kavimden bir kavime: Benü İsrâîl devrinden: zamanımıza kadar mütevâtırla alınmıştır: kabri gerçekten hapıştıradadır: onun içteki yerini belirlemeye gelince: bir masumdan sahih hiçbir rivayet yoktur: o halde şu yerin muhterem olması uygundur: ve aynı şekilde şereflendirilmesi: ve yüceltilmesi: ve gözetlenmesi: Halîl'in kabrinin ya da oğullarından bir peygamberin (aleyhimüsselâm) altında olması korkusuyla dışlarına hazar ile basılması. İbrahim Halîl'in kabrinin yanında bir taş üzerinde bir yazı bulundu:

ümidi, gâfili boğdu: eceline eren ölür: ve ölümüne yaklaşan kimsenin: mekri ona fayda vermedi: ve nasıl sonu kalır: ilki ölen kimsenin: ve adam, kabirde bulmaz: amelinden başka bir arkadaş.

İbrahim Halil'in çocukları

Onun ilk doğanı, Hâcer el-Mısrıyye Kıptî'den İsmâîl'dir: sonra ona Sâre'den İshak doğdu: Halîlin amcasının kızı: sonra ondan sonra Kantûrâ ile nikâhlandı: Yakâtân'ın kızı: Kenânî kadın: ona altı doğurdu: Medyen: Zamrân: Serâc: Yakşân: Naşâk: altıncının adı konulmadı. Sonra ondan sonra Hâcûn ile nikâhlandı: Âmîn'in kızı: ona beş doğurdu: Keysân: Sürâc: Âmîm: Lûtân: ve Nefâs. Ebu'l-Kâsım es-Süheylî böylece kitabında zikretmiştir.

Ve İbrahim Halîl'in sağlığında olan âzîm işlerden biri: Lût kavminin kıssası ve üzerlerine inen kâffe-i kaza.

Lût, Hârân'ın oğludur: Târûh'un oğlu: o, Âzer'dir: tıpkı önce geçtiği gibi: ve Lût, İbrahim Halîl'in kardeşinin oğludur: İbrahim: Hârân: ve Nâhur kardeşlerdir: tıpkı sunduğumuz gibi: şu Hârân, Harran'ı yapan odur: şu rivayet zayıftır: Kitap ehlinin elinde olanın muhâlefetiyle: ve Allah daha iyi bilir.

Lût, amcası Halîlin (aleyhisselâm) memleketinden: ona verdiği emirle: ve onun izniyle çıktı: Sâdum şehrine karar kıldı: Zuğar Gölü memleketinden: o, şu memleketin anasıydı: ona bağlı toprakları: işletmeleri: ve köyleri vardı: ve en fenâh kavimlerinden: en kâfir: ve insanların en kötüsü: gizli ve açık: hâlleri ve hareketleriyle: yolları kesiyorlardı: meclislerine gelip gidiyorlardı: ve işledikleri kınanan hiçbir şeyi bırakmıyorlardı: yaptıklarının en fenâsı için: Âdemoğullarının hiçbirinin kendilerinden önce gelmediği bir çirkinlik yeniletiler: yani âlemler arasında erkeklerin yaklaşması: ve sâlih kulları için Allah'ın yarattığı kadınlardan yüz çevirme: Lût o halde onları, Yüce Allah'a has kulluğa davet etti: hiçbir ortağın olmadığı şekilde: ve onları, o haram işlere: kınanan çirkinliklere: ve edepsiz amellere yaklaşmaktan men etti: onlar, dalâletlerinde ve zâlımlıklarında israr ettiler: ve fısklarında ve küfürlerinde devam ettiler: o halde Allah, üzerine geri çevrilmeyen belâyı indirdi: ne önceden sezmişlerdi ne saymışlardı: ve onu âlemlerde bir misâl kıldı: ve âlimlerin âkilli bilginlerinin ibret aldığı bir ibret:

« Lut'u da gönderdik, milletine "Dünyalarda hiç kimsenin sizden önce yapmadığı bir hayasızlığı mı yapıyorsunuz? Siz kadınları bırakıp erkeklere yaklaşıyorsunuz, doğrusu çok aşırı giden bir milletsiniz" dedi. Lut'u da gönderdik, milletine "Dünyalarda hiç kimsenin sizden önce yapmadığı bir hayasızlığı mı yapıyorsunuz? Siz kadınları bırakıp erkeklere yaklaşıyorsunuz, doğrusu çok aşırı giden bir milletsiniz" dedi. Milletinin cevabı sadece, "Onları kasabanızdan çıkarın, güya onlar temiz kalmaya uğraşan insanlarmış" demek oldu.

Bunun üzerine Lut'u ve taraftarlarını kurtardık; yalnız karısı, geride kalıp helake uğrayanlardan oldu. Geriye kalanların üzerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Suçluların sonunun nasıl olduğuna bir bak! » Sure 7, 80-84

« And olsun ki, elçilerimiz müjde ile İbrahim'e geldiler. "Selam sana" dediler, "Size de selam" dedi, hemen kızartılmış bir buzağı getirdi. Ellerini ona uzatmadıklarını görünce, durumlarını beğenmedi ve içine korku düştü. Onlar, "Korkma, biz Lut milletine gönderildik" dediler. Bu arada, İbrahim'in ayakta duran karısı gülünce, "Ona İshak'ı ardından Yakub'u müjdeleriz" dediler. "Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, kocam da ihtiyar olmuşken nasıl doğurabilirim? Doğrusu bu şaşılacak bir şey" dedi.

"Ey evin hanımı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olmuşken, nasıl Allah'ın işine şaşarsın? O, övülmeye layıktır, yücelerin yücesidir" dediler. İbrahim'in korkusu gidip de müjde kendisine ulaşınca, Lut milleti hakkında elçilerimizle tartışmaya girişti. Doğrusu İbrahim çok içli, yumuşak huylu ve kendini Allah'a vermiş bir kimse idi. Elçilerimiz, "Ey İbrahim! Bundan vazgeç, doğrusu Rabbinin emri gelmiştir. Onlara, şüphesiz, geri çevrilemeyecek bir azab gelmektedir" dediler. Elçilerimiz Lut'a gelince, onun fenasına gitti; çok sıkıldı, "Bu çetin bir gündür" dedi.

Milleti ona koşarak geldiler. Daha önce kötü işler işliyorlardı. "Ey milletim! İşte bunlar benim kızlarım, onlar sizin için daha temizdir. (size nikahlıyabilirim!) Allah'tan sakının, konuklarımın önünde beni rezil etmeyin. İçinizde aklı başında kimse yok mudur?" dedi. "And olsun ki, senin kızlarınla bir işimiz olmadığını biliyorsun; doğrusu, ne istediğimizin farkındasın" dediler. "Keşke size yetecek bir kuvvetim olsa veya sağlam bir yere sığınsam" dedi.

"Ey Lut! Biz Rabbinin elçileriyiz, onlar sana ilişemiyecekler; geceleyin bir ara, ailenle beraber yola çık; karının dışında kimse geri kalmasın. Doğrusu onların başına gelen onun başına da gelecektir. Vadeleri gün doğana kadardır. Gün doğması yakın değil mi?" dediler. Buyruğumuz gelince oraların altını üstüne getirdik; üzerine Rabbinin katından, işaretli olarak yığın yığın sert taş yağdırdık. Bunlar zalimlerden hiçbir zaman uzak olmayacaktır.

Buyruğumuz gelince oraların altını üstüne getirdik; üzerine Rabbinin katından, işaretli olarak yığın yığın sert taş yağdırdık. Bunlar zalimlerden hiçbir zaman uzak olmayacaktır. » Sure 11, 69-83

« Onlara İbrahim'in konuklarını da anlat: İbrahim'in yanına girdiklerinde selam vermişlerdi. O: "Doğrusu biz sizden korkuyoruz" demişti de: "Korkma, biz sana, bilgin bir oğlun olacağını müjdelemeye geldik" demişlerdi. İbrahim'in yanına girdiklerinde selam vermişlerdi. O: "Doğrusu biz sizden korkuyoruz" demişti de: "Korkma, biz sana, bilgin bir oğlun olacağını müjdelemeye geldik" demişlerdi. "Ben kocamışken bana müjde mi veriyorsunuz? Neye dayanarak müjdeliyorsunuz?" deyince: "Seni gerçekten müjdeliyoruz, umutsuzlardan olma" demişlerdi.

"Zaten sapıklardan başka kim Rabbinin rahmetinden umudunu keser!" diyerek sormuştu: "Ey elçiler! İşiniz nedir?" "Zaten sapıklardan başka kim Rabbinin rahmetinden umudunu keser!" diyerek sormuştu: "Ey elçiler! İşiniz nedir?" Şöyle cevap vermişlerdi: "Biz şüphesiz suçlu bir millete gönderildik. Lut'un ailesi bunun dışındadır. Karısı hariç hepsini kurtaracağız. Karısının geride kalanlardan olmasını gerekli bulduk." Şöyle cevap vermişlerdi: "Biz şüphesiz suçlu bir millete gönderildik. Lut'un ailesi bunun dışındadır. Karısı hariç hepsini kurtaracağız. Karısının geride kalanlardan olmasını gerekli bulduk."

Şöyle cevap vermişlerdi: "Biz şüphesiz suçlu bir millete gönderildik. Lut'un ailesi bunun dışındadır. Karısı hariç hepsini kurtaracağız. Karısının geride kalanlardan olmasını gerekli bulduk." Elçiler Lut'un ailesine gelince, Lut: "Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz" dedi. Elçiler Lut'un ailesine gelince, Lut: "Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz" dedi. "Biz sana sadece şüphe edip durdukları azabı getirdik. Sana gerçekle geldik. Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz. Artık, geceleyin bir ara, aileni yola çıkar, sen de arkalarından git; hiçbiriniz arkaya bakmasın; emrolunduğunuz yere doğru yürüyün" dediler.

"Biz sana sadece şüphe edip durdukları azabı getirdik. Sana gerçekle geldik. Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz. Artık, geceleyin bir ara, aileni yola çıkar, sen de arkalarından git; hiçbiriniz arkaya bakmasın; emrolunduğunuz yere doğru yürüyün" dediler. "Biz sana sadece şüphe edip durdukları azabı getirdik. Sana gerçekle geldik. Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz. Artık, geceleyin bir ara, aileni yola çıkar, sen de arkalarından git; hiçbiriniz arkaya bakmasın; emrolunduğunuz yere doğru yürüyün" dediler. Böylece Lut'a bunların sonlarının kesilmiş olarak sabahlıyacaklarını bildirdik. Şehir halkı, sevinerek geldiler.

Lut: "Bunlar benim konuklarımdır, onlara karşı beni rüsvay etmeyin, Allah'tan korkun, beni utandırmayın" dedi. Lut: "Bunlar benim konuklarımdır, onlara karşı beni rüsvay etmeyin, Allah'tan korkun, beni utandırmayın" dedi. "Biz sana kimseyi misafir kabul etmeyi yasak etmemiş miydik?" dediler. Lut: "Alacaksanız, işte benim kızlarım" dedi. Senin hayatına and olsun ki, onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı. Tanyeri ağarırken, çığlık onları yakalayıverdi. Memleketlerini alt üst ettik, üzerlerine sert taş yağdırdık. Bunda, görebilen insanlar için ibretler vardır.

O şehrin kalıntıları işlek yollar üzerinde hala durmaktadır. Bunda inananlar için ibret vardır. » Sure 15, 51-77

« Lut milleti de peygamberleri yalanladı. Kardeşleri Lut, onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Rabbinizin sizin için yarattığı eşleri bırakıp da, insanlar arasında, erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz azmış bir milletsiniz" dedi.

Kardeşleri Lut, onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Rabbinizin sizin için yarattığı eşleri bırakıp da, insanlar arasında, erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz azmış bir milletsiniz" dedi.

Kardeşleri Lut, onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Rabbinizin sizin için yarattığı eşleri bırakıp da, insanlar arasında, erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz azmış bir milletsiniz" dedi.

Kardeşleri Lut, onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Rabbinizin sizin için yarattığı eşleri bırakıp da, insanlar arasında, erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz azmış bir milletsiniz" dedi.

Kardeşleri Lut, onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Rabbinizin sizin için yarattığı eşleri bırakıp da, insanlar arasında, erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz azmış bir milletsiniz" dedi.

Kardeşleri Lut, onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Rabbinizin sizin için yarattığı eşleri bırakıp da, insanlar arasında, erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz azmış bir milletsiniz" dedi. "Ey Lut! Bu sözlerinden vazgeçmezsen, mutlaka kovulacaksın" dediler. Lut: "Doğrusu yaptığınıza çok kızanlardanım. Rabbim! Beni ve ailemi bunların yapageldiği kötülükten kurtar" dedi.

Lut: "Doğrusu yaptığınıza çok kızanlardanım. Rabbim! Beni ve ailemi bunların yapageldiği kötülükten kurtar" dedi. Bunun üzerine geride kalan yaşlı bir kadın dışında, onu ve ailesini, hepsini kurtardık. Bunun üzerine geride kalan yaşlı bir kadın dışında, onu ve ailesini, hepsini kurtardık. Diğerlerini yerle bir ettik. Üzerlerine de yağmur yağdırdık. Uyarılan fakat yola gelmeyenlerin yağmuru ne kötü idi! Şüphesiz bunda bir ders vardır, ama çoğu inanmamıştır. Doğrusu Rabbin güçlüdür, merhametlidir. » Sure 26, 160-175

« Lut'u da gönderdik; milletine şöyle dedi: "Göz göre göre bir hayasızlık mı yapıyorsunuz?" "Kadınları bırakıp, erkeklere mi yaklaşıyorsunuz; evet, siz cahil bir milletsiniz." Milletinin cevabı sadece: "Lut'un ailesini kasabanızdan çıkarın, güya onlar temiz kalmaya çalışan insanlarmış" demek oldu. Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık, yalnız karısının geride kalanlardan olmasını gerekli bulduk. Geride kalanların üzerlerine bir yağmur yağdırdık. Uyarılan fakat yola gelmeyenlerin yağmuru ne kötü idi! » Sure 27, 54-58

« Lut'u da gönderdik, milletine "Dünyalarda hiç kimsenin sizden önce yapmadığı bir hayasızlığı mı yapıyorsunuz? Siz kadınları bırakıp erkeklere yaklaşıyorsunuz, doğrusu çok aşırı giden bir milletsiniz" dedi. Lut'u da gönderdik, milletine "Dünyalarda hiç kimsenin sizden önce yapmadığı bir hayasızlığı mı yapıyorsunuz? Siz kadınları bırakıp erkeklere yaklaşıyorsunuz, doğrusu çok aşırı giden bir milletsiniz" dedi. Milletinin cevabı sadece, "Onları kasabanızdan çıkarın, güya onlar temiz kalmaya uğraşan insanlarmış" demek oldu.

Bunun üzerine Lut'u ve taraftarlarını kurtardık; yalnız karısı, geride kalıp helake uğrayanlardan oldu. Geriye kalanların üzerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Suçluların sonunun nasıl olduğuna bir bak! » Sure 7, 80-84

« Elçilerimiz İbrahim'e müjde ile geldiklerinde: "Biz şu kent halkını yok edeceğiz, çünkü oranın halkı zalim kimselerdir" dediler. İbrahim: "Ama Lut oradadır" dedi, elçiler: "Biz orada olanları daha iyi biliriz; onu ve geride kalanlardan olacak karısı dışında ailesini kurtaracağız" dediler. Elçilerimiz Lut'a gelince, onun fenasına gitti; çok sıkıldı. Ona, "Korkma ve üzülme, doğrusu biz seni ve geride kalacaklardan olan karının dışında, aileni kurtaracağız. Bu kent halkına yaptıkları yolsuzluklardan ötürü gökten, elbette bir azap indireceğiz" dediler.

Elçilerimiz Lut'a gelince, onun fenasına gitti; çok sıkıldı. Ona, "Korkma ve üzülme, doğrusu biz seni ve geride kalacaklardan olan karının dışında, aileni kurtaracağız. Bu kent halkına yaptıkları yolsuzluklardan ötürü gökten, elbette bir azap indireceğiz" dediler. And olsun ki, Biz, düşünen kimseler için oradan apaçık bir belgeyi geride bırakmışızdır. » Sure 29, 31-35

« Şüphesiz Lut da peygamberlerdendir. Geridekiler arasında kalan yaşlı bir kadın dışında, Lut'u ve ailesinin hepsini kurtarmıştık. Geridekiler arasında kalan yaşlı bir kadın dışında, Lut'u ve ailesinin hepsini kurtarmıştık. Sonra diğerlerini yok etmiştik. Sabah akşam, onların yerleri üzerinden geçersiniz. Akletmez misiniz? Sabah akşam, onların yerleri üzerinden geçersiniz. Akletmez misiniz? » Sure 37, 133-138

« İbrahim: "Ey Elçiler! Göreviniz nedir?" dedi. Elçiler: "Suçlu bir milletin üzerine, Rabbinin katından işaretli olarak, aşırı gidenlere mahsus sert taşlar göndermekle görevlendirildik" dediler. Elçiler: "Suçlu bir milletin üzerine, Rabbinin katından işaretli olarak, aşırı gidenlere mahsus sert taşlar göndermekle görevlendirildik" dediler. Elçiler: "Suçlu bir milletin üzerine, Rabbinin katından işaretli olarak, aşırı gidenlere mahsus sert taşlar göndermekle görevlendirildik" dediler. Bunun üzerine, suçlu milletin arasında bulunan müminleri çıkardık.

Zaten orada, kendini Allah'a vermiş sadece bir tek ev halkı bulduk. Can yakıcı azabdan korkanlar için, o beldede bir işaret, bir kalıntı bıraktık. » Sure 51, 31-37

« Lut milleti uyaran peygamberleri yalanladı. Biz de üzerlerine taş yağdıran bir rüzgar gönderdik. Ancak, Lut'un taraftarlarını, katımızdan bir nimet olarak seher vakti kurtardık. Şükredene işte böyle mükafat veririz. Biz de üzerlerine taş yağdıran bir rüzgar gönderdik. Ancak, Lut'un taraftarlarını, katımızdan bir nimet olarak seher vakti kurtardık. Şükredene işte böyle mükafat veririz. Lut, and olsun ki, onları Bizim yakalamamızla uyarmıştı, ama onlar uyarmaları şüphe ile karşılayarak dinlemediler.

And olsun ki, onlar Lut'un konukları olan melekleri elde etmeye kalkıştılar, bunun üzerine gözlerini kör ettik. "Azabımı ve uyarmalarımı dinlememenin sonucunu tadın" dedik. » Sure 54, 33-37

Bu kıssalar, yerlerinde: şu sûrelerin tefsirinde konuşmuştuk: Allah, Lût'u ve kavmini Kur'an'ın başka yerlerinde zikretmiştir: zikri, Nuh kavmiyle: Âd'la: ve Semûd'la geçmiştir. İstenilen şu: onların işinden olan: ve Allah'ın üzerlerine indirdiği şeyi, âyetlerden ve âsârlardan bir külliyatta toplamak: ve yardım istediğimiz Allah'tır.

Lût (aleyhisselâm), onları Allah'a has kulluğa davet ettiğinde: hiçbir ortağın olmadığı şekilde: ve onları, Allah'ın hususlarında zikrettiği çirkinliklere yaklaşmaktan men ettiğinde: ona cevap vermediler: ve ona iman etmediler: ta ki içlerinden tek bir adam kalmayana kadar: ve kendilerinden yüz çevirildiği şeyi bırakmadılar: fakat hallerinin üzerinde devam ettiler: ve tebdillerinden ve dalâletlerinden sakınmadılar: ve resûllerini içlerinden çıkarmayı düşündüler: ve onlara olan çağrılarına tek cevapları şuydu: «Lûtun ailesini (kısâsda taksîm olan) şehrinizden çıkarın: (Zâhirdeki ve bâtındaki) bunlar, tertemiz kişiler.» Onun tamâme övgüsünü, çıkarılmayı gerektiren bir kınama kıldılar: ve onları şu sözü söylemeye iten şey yalnızca inat ve israr oldu: o halde Allah, onu ve ailesini: karısı hariç: sâfiyyeleştirdi: ve onları, en güzel çıkışla ondan çıkardı: ve onları, onları, memleketlerinde ikâmet ettirdi: fakat onların üstüne, dalgaları çırpılan fena bir deniz kıldıktan sonra: ki hakikatte onların üstünde homurdanan bir ateş: ve yakan bir sıcaklıktır: ve suyu acı tuzdur: onların cevabı, ancak kendisine, çirkinliklerin çirkinliğini men ettiğinde oldu: ve dünya halkından hiçbir kavmin kendilerinden önce gelmediği âzîm edep: bu yüzden onlar, bir misâl oldular:

ve üzerinde olanlar için bir ibret: ve bununla yolları kesiyorlardı: arkadaşına hıyanet ediyordu: ve toplandıkları: söz söyledikleri: ve eğlendikleri meclislerinde: sözlerin arasında kınanan şeyi işliyorlardı: o çirkinliği meclislerinde işliyorlardı: ve meclislerinden dolayı hiçbir haya duymuyorlardı: ve bazen âzîm fiil, meclislerde kendilerinden oluyordu: ve ondan yüz çevirmiyorlardı: ve vâize bir vâizin nasihatine hiçbir ilgi göstermiyorlardı: nakleden bir nakledenin nasihati: ve onlar, bunlarda ve başkalarında, hayvanlar gibiydiler: fakat yoldan daha sapmış: bulundukları şerden kurtulmadılar: geçmişte geçen şeyden pişmanlık duymadılar: ve gelecek için bir tebdil düşünmediler: o halde Allah, onu, âzîz olan kudretli bir kudretle yakaladı: «eğer sâdıklardan olsanız, o halde Allahın azâbını getirin bize.

» Onun için, kendilerini uyarmış olduğu can yakan azâbın zuhurunu: ve âzîm belânın zuhurunu istediler: o anda, mükerrem peygamberi onlara karşı dua etti: ve âlemlerin Rabbine: gönderilenlerin ilâhına, fâsık kavme karşı zafer istedi: Allah, gayreti ile gayablandı: ve gazabı ile gazablandı: duasına icabet etti: ve isteğine duâsını kabul etti: ve mükerrem resûllerini gönderdi: ve azîm meleklerini: onlar, Halîl İbrahim'in yanından geçtiler: ve ona âlim oğlan müjdelediler: ve kendilerine gelişleri için olan hususu haber verdiler: âzîm işten: ve kâffe-i kaza arzu edilenden: «O dedi ki: (Şimdi) murâdınız (hayr mı şer mi) ne ey gönderilmişler (melekler)? Dediler ki: Biz, günâhkâr bir kavme gönderilmişiz: (Onların helâki için) ki onların üzerine, kudretin katımda (takdîr olunmuş) muhâllebâklar (tâğûtan ta'dîd olunmuş tâğûtler) fırlatılır (fırlatılmak üzereyiz) müsrifler (kavmine ta'âlâ takdîrde) için.» «Ve ne zaman ki resûllerimiz İbrahim'e müjdeyle vardılar: (ve muttali) dediler ki: biz, şu şehrin halkını helâk edeceğiz: halkı zâlim oldu. O dedi ki: orada Lût var.

Dediler ki: biz, orada olanı daha iyi biliriz: biz, onu ve ailesini kurtaracağız: karısı hariç: o, arkada kalanlardandı.» «Sonra İbrahimden korku kalktığında ve bize müjde gelince Lût kavmi hakkında bizimle mücâdele ediyordu.» Ve şu ki: o umuyordu ki onlar tevbe ederek dönsünler: teslim olsunlar: yüz çevirsinler: ve dönsünler: «İbrahim gerçekten çok hâlim, çok yumuşak, Allaha döner idi. Ey İbrahim! Bundan vazgeç: şüphe yok ki Rabbının emri geldi: ve onlara, geri çevrilemez bir azâb gelecektir.

» Yani: bundan vazgeç: ve başka bir şeyden konuş: çünkü onların emri hatimlenmiştir: azâbları: helâkleri: ve mutlaka olan helâkleri: «Rabbının emri geldi»: yani: emri geri çevrilmeyen emretmiştir: şiddeti geri çevrilmeyen: ve hükmünün arkası olmayan: «ve onlara, geri çevrilemez bir azâb gelecektir.»

Saîd bin Cübeyr: es-Südî: ve Katâde zikretmiştir ki o, şöyle demeyi bırakmadı: içinde 300 mü'min olan bir şehri mi helâk edeceksiniz? Hayır. 200 mü'min? Hayır. 40 mü'min? Onlar: hayır dediler. 14 mü'min? Hayır. İçinde tek bir mü'min olsaydı görmüyor musunuz? Hayır. O: «orada Lût var» dedi. Onlar: «biz, orada olanı daha iyi biliriz» dediler: âyet. «Rabb'im! Orada 50 sâlih adam var iken onları helâk edecek misin?» «İçlerinde 50 sâlih var iken onları helâk etmeyeceğim.» Sonra 10'a indirdi: «İçlerinde 10 sâlih var iken onları helâk etmeyeceğim.»

«Ve ne zaman ki resûllerimiz Lût'a vardılar: onların yüzünden ebter oldu: ve onların (mübâreze)ten darlık bir zihniyet içinde bulundu: (Lût) dedi ki: (korkunç) şu, çetin bir gündür.» Melekler, İbrahim'in yanından ayrıldığında: onlar, Cebrâîl: Mikâîl: ve İsrâfîl idiler: yürüdüler: ta ki Sâdum toprağına varıncaya kadar: güzel gençler sûretinde: Allah'ın (aleyhisselâm) Lût kavmi için bir imtihanı: ve onlara karşı delil kurma: Lût'tan (aleyhisselâm) misafirlik istediler: bu, güneş batarken: eğer onları barındırmazsa, kavmin fâsıklarından bir başkasının onları barındırmasından korktu: ve onları, insanlardan beşer olarak saydı: «onların yüzünden ebter oldu: ve onların darlık bir zihniyet içinde bulundu: (Lût) dedi ki: (korkunç) şu, çetin bir gündür.»

İbn Abbas: Mücâhid: ve Katâde şöyle dediler: imtihanı katıydı: ve bu, o gece onların men edilmesini bildiği için: tıpkı başkalarıyla yaptığı gibi: ona, bir kimseyi barındırmaması şart konulmuştu: fakat reddedilmesi mümkün olmayanı gördü. Katâde zikretmiştir ki onlar, kendisine ait bir toprakta: çalışmakta iken kendisine vardılar: misafirlik istediler: onların yanında hayâ etti: ve onların önünde çıktı: ve onlara sözde işâreler yapmaya koyuldu: ta ki onların şu şehirden yüz çevirmeleri umuldu: ve başka yerde karar kılmaları: «Allaha yemin olsun ki ben, yeryüzünün yüzünde, bunlardan daha fâsık bir şehir halkını bilmiyorum.» Sonra biraz yürüdü: ve onlara, peygamberleri kendilerine şâhidlik etmeden onları helâk etmemeleri emredilmişti.

Melekler, İbrahim'in yanından Lût kavmine doğru çıktılar: öğle vaktine vardılar: Sâdum nehrine eriştiklerinde: Lût'un kızı ile karşılaştılar: kendi halkı için su çekiyordu: iki kızı vardı: büyüğünün adı Âride idi: «ey kızcağız! (Bize) bir ikamet yeri var mı (var mıdır)?» «İşte yeriniz: ben size gelmedikçe girmeyin.» Kavmi için onlar hususunda korktu: «babacığım! Şehir kapısında sana gençler geliyorlar: onlardan daha güzel yüzler görmedim: kavmin onları ele geçirip hâretle (rezâleteyle) kastetmesin.» Kavmi, ona bir adamı barındırmayı men etmişti: o halde onları getirdi: ve ev halkından başkası hiçbir şey bilmedi: «Lûtun evinde benzer yüzlerini görmediğim adamlar var.

» Kavmi o halde ona geldi: ona doğru çârpışarak.

«Ve gerçekten onlar, bundan önce de fenâlıkları işliyorlardı.» Yani: bundan önce kendilerine ulaşmış olan âzîm günâhlardan: büyüklerden: ve çoklardan başka: «O dedi ki: ey kavmim! Bunlar (evlâtlığım) kızlarımdır: onlar sizin için (kadınlara nispeten) daha temizdirler.» Onları, kadınlarına yaklaşmaya yönlendirdi: ve onlar, şeriat anlamında onun kızlarıdır: çünkü peygamber, ümmet için velî gibidir: tıpkı hadiste ulaştığı gibi: «peygamberin, mü'minlerin kendi nefsleri üzerinde hakkı daha büyüktür: ve eşleri, onların anneleridir» (Ahzâb, 6). «Erkeklerin içlerine mi koşuyorsunuz: ve sizin için Rabbınızın yarattığı kadınlarınızı mı bırakıyorsunuz? Aksine siz, tecâvüzkâr bir kavmsiniz.» Ve bu, Mücâhid'in: Saîd bin Cübeyr'in: er-Rabî' bin Enes'in: Katâde'nin: es-Südî'nin: ve Muhammed bin İshak'ın sarih olarak hükmettiği şeydir: ve bu, doğru görüştür: diğer söz, Kitap ehlinin bir hata: ve onlar, onu tahrîf etmişlerdir: melekler iki idiler: ve onun katında yemek yiyorlardı: ve Kitap ehli, şu kıssayı çok karıştırmıştır.

«artık Allaha (azâbından) hazar edin (ve): beni (azâbımda) misafirlerim hususda hâretle (yalan hâretle) (kast ederek) hâretli kılmayın: (Ve) içinizde fırsatlı (akıl sahibi) bir adam yok mu?» Bu, onların, uygun olmayan şeye: çirkinliğe yaklaşmalarına bir men edici: ve içlerinde güvenilir bir adamın bulunmadığına karşı onlara bir şâhidlik: ve onlarda hiçbir hayır yok: fakat hepsi ahmaklar: fâsıklar: zorbalardan: kâfir zâlimler: ve bu, meleklerin, ondan daha önce duymak istedikleri şeylerdendi: «(Doğrusu) siz de bilirsiniz ki bizim, kızlarınızda bir hakkımız (ve murâdımız) yoktur: ve siz de bilirsiniz ki bizim ne murâdımız (ve arzumuz) var.» Üzerlerine Allah'ın la'anı olsun: onu biliyorsun ey Lût: kadınlarımız hususunda hiçbir tereddüdümüz yok: ve niyetimizi ve hedefimizi biliyorsun: mükerrem resûllerini şu çirkin sözle karşıladılar: ve çetin azâb sahibi âzîzin şiddetinden korkmadılar: «ve eğer sizin aleyhinizde bir kudretim olsaydı: ya da ben, sığınılacak sağlam bir dayanağa (yana) sığınameydim.

» Onlara karşı bir kudreti olması: ya da bir yardım: ve ona, onlara karşı destek olan bir taife: ta ki şu çağrı sebebiyle, hak ettikleri azâbın üzerlerine inmesi için. Saîd bin Müseyyeb'e ve Ebu Selema'ye göre: Ebu Hüreyre'den, mersel: «bizim, İbrahim'den şübâhâzimize hakkımız daha çok: Allah Lût'a rahmet etsin: o, sığınılacak sağlam bir dayanağa sığınıyordu: ve ben, Yûsuf kadar zindânda kalsaydım, çağırana cevap verirdim.» Ebu'z-Zinâd nakletmiştir: el-A'rec'den: Ebu Hüreyre'den. Muhammed bin Amr bin Alkame şöyle dedi, Ebu Selema'den: «Allahın Lût'a rahmeti olsun: o, sığınılacak sağlam bir dayanağa sığınıyordu»: yani (celâli yücedir) Allah: Allah, kendisinden sonra kavmine nispetle genişlikte olmayan hiçbir peygamber yaratmamıştır.

«Ve şehrin halkı geldi: (Hâfidâne) sevinç içinde. Lût: bunlar misafirlerim dedi: artık bana hâretli kılmayın: ve Allaha (azâbından) hazar edin: ve beni hâretli kılmayın. Dediler ki: Biz seni, âlemlere (ve kavimler)ne haram etmedik mi (kasabata)? O dedi ki: Bunlar, kızlarımdır: eğer muttasıf iseniz (bir şeyi yapacağınız vakit).

» Onları, kadınlarına yaklaşmaya emretti: ve onları, yollarında ve fenâ amellerinde israr etmeye karşı uyarmaktan: bunlar, onların bırakmayışındayken: ve sakınmayışındayken: fakat o, onları ondan her ne zaman yüz çevirtse: şu iki misafire erişmede acele ettiler: ve israr ettiler: kaderin kendileri için sakladığı şeyi bilmeden: gittikleri şeyden: ve gecenin sabahında taşınacaklardı: «Sana (ömrümlerle) yemin olsun ki: onlar, mahsâfiyet üzerelerinde (şubhâ özlerinde) âzîm vaziyette muhâl idi.» «Ve şüphe yok ki biz, onları azâbımızın (taşması gereken) vâkte (günde) iltimâsiyle iltimâ ettik: fakat onlar, azâbda şübâ edici idiler. Hattâki azâb, misafirlerini (elleriyle) çârpışarak üstüne çârpışarak getiriverdiler: artık biz de onların gözlerini kör ettik: artık (anlayıverin) azâbımı ve iltimâma (uyarmama) muhâlefetin (tâ'ibini) tadın. Ve sabahleyin sabah vaktinde sabit (kesin) bir azâb yakaladı.

» Müfessirler ve başkaları zikretmiştir ki Allah'ın peygamberi Lût (aleyhisselâm), kavminin girmesini men etmeyi bırakmadı: ve onları geri itiyordu: kapı kapalı: ve onlar, onu açmayı ve içeri girmeyi planlıyorlardı: o, onları kapının ardından nasihat ediyor ve ondan yüz çeviriyordu: iş darlık derecesine eriştiğinde: «ve eğer sizin aleyhinizde bir kudretim olsaydı: ya da ben, sığınılacak sağlam bir dayanağa sığınameydim.» «ey Lût! Biz, senin Rabbının resûlleriyiz: onlar sana kesinlikle erişemezler.» Onların üzerine çıktı: ve yüzlerine, kanadının ucuyla tek bir vuruşla vurdu: gözleri o halde kör oldu: ta ki «tamâmen onları vurdu» denilinceye kadar: onlardan ne bir yer kaldı: ne bir göz: ne bir iz: o halde duvarları yoklayarak döndüler: «yarın bizim ve onun için bir emir olacak»: Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Hattâki azâb, misafirlerini çârpışarak üstüne çârpışarak getiriverdiler: artık biz de onların gözlerini kör ettik: artık azâbımı ve iltimâma muhâlefetin tâ'ibini tadın. Ve sabahleyin sabah vaktinde sabit bir azâb yakaladı.

»

Melekler, Lût'a (aleyhisselâm) doğru yürüdüler: ona, kendisinin ve ailesinin gecenin sonunda yürümesini emrederek: «ve sizden hiçbir kimse arkasına bakmasın» : yani: azâbın sesinin, kavminin üzerine inince duyulduğu anda: ve ona, yürümesinin onların arkasında olmasını emrettiler: tıpkı onlar için su taşıyan kişi gibi. «karın hariç»: mansûb kıraate göre: onun, sözünün istisnası olması mümkündür: «o halde ailenle beraber çık»: sanki o şöyle diyordu: karın hariç: o halde onunla birlikte yürüme: «ve sizden hiçbir kimse arkasına bakmasın: karın hariç»: yani: o, arkasına bakacaktır: kendilerini vuracak olan onu vuracaktır: ve merfû kıraat bu anlamı takviye eder: fakat ilki anlamda daha zâhirdir: ve Allah daha iyi bilir.

Lût'un karısının adı Velîha'dır: ve Nuh'un karısının adı Velîge'dir. «onların birbirine kavuşmaları (kavuşacakları yer) sabah (vakti): sabah yakında değil mi?» Lût (aleyhisselâm), ailesiyle çıktığında: onlar, iki kızıydı: ve içlerinden hiçbir adam onu takip etmedi: karısı onunla çıktı: ve Allah daha iyi bilir. Memleketlerinden çıkarıldıklarında: ve güneş doğduğunda: doğuşunda Allah tarafından geri çevrilmeyen şey onlara geldi: ve çetin belâdan bertaraf edilemeyen şey: Kitap ehline göre: melekler, orada olan dağın zirvesine çıkmasını emrettiler: ondan uzaklaştı: ve onlardan, kendilerine yakın bir şehre gitmelerini istedi: «git: seni ona varıncaya kadar bekliyoruz: ve orada karar kilebilene kadar: sonra azâb ile vuruyoruz»: zikretmişlerdir ki Zuğar şehrine gitti: insanların onu Zuğar Gölü derler.

«Sonra emrimiz gelince (helâk etmeğe mahzûm olanın): biz de (o şehrin) âsîbını (uyuşuk, eyleyici, taşıcı) dâhilini (üstünü) getirdik: ve onların üzerine, katı (taşların) müsaddâk (takdîr olunmuş ve işâret olunmuş) tâğûten (taşçalar) yağdırdık. Ve o (taşlar), Rabının katında muhâllebâklardır: ve onlar, zâlimlerden uzak değildir.»

Cebrâil, kanadının ucuyla onları yerlerinden söktü: onlar 400 000 ruhtu: dört bin bin ruh: ve onlarla birlikte olan hayvanlar: ve şu şehirlerin takip ettiği topraklardan: yerlerden: ve işletmelerden: hepsini kaldırdı: ta ki onları göğün yüksekliklerine taşıyana kadar: ta ki melekler, horozlarının seslerini ve köpeklerinin havlamalarını duyan: sonra onu onların üstüne çevirdi: ve üstünü altı kıldı: ve ondan ilk düşen şey mazgallarıydı: «ve onların üzerine tâğût yağdırdık.» Ve siccîl, arapçalaşmış bir fârsi kelime: o, katı: sağlam: güçlü demektir: «muhâllebâk»: yani bir kısmın inmesinde diğer kısmı takip ediyor: gökten üzerlerine iniyor: «müseddâk»: yani işâret edilmiş: her taşın üstünde, üzerine indiği sahibinin adı yazılı: onu ezmek için: «Rabının katında muhâllebâklar: müsrifler için.» «ve onların üzerine bir yağmur yağdırdık: ve uyarılanların yağmuru ne fena bir yağmurdur.

» «ve çevrilmiş olan şehri, onu alçalttı: ve üstüne üstü geldiği şeyle örttü» (Necm, 53-54): yani: onu çevirdi: ve çevrilmiş: üstü altta olarak alçalttı: ve siccîlden tâğût taşlarından: ardışık: işâretli bir yağmurla örttü: her taşın üstünde üzerine düştüğü sahibinin adı yazılı: şehirlerinde olan hazır olanlarından: ve ondan gâib olanlardan: yolcularda: hicret edenlerde: ve onun dışında dağılanlarda.

Lût'un karısı kavmiyle kaldı: kesinlikle kocasıyla ve iki kızıyla çıktı: fakat homurdanma sesini duyduğunda: ve şehrin düşüşünde: kavmine döndü: ve Rabb'inin eski ve yeni emrine muhâlefet etti: «ve kavmi.

» Üzerine bir taş düştü: ve onu ezi: ve onu kavmine katladı: halbuki o, onların dinindeydi: ve o, onların için, Lût'un katında misafirlerden olan şeylere karşı bir casusdu: «Allah, küfredenlere Nuhun karısını ve Lûtun karısını misâl itti: onlar, (azâbından hazar edip) kıyâmetdemesinden iki salih kulumuzun (nikâhı) altında idiler: sonra onlara (gizli işlerinde) hâyenet ettiler: fakat (kocaları onların o hâyenetleri hâresinde Allaha karşı kendileri için bir şey vermediler ve:) «ikisini de ateşe (girenlerle beraber) girin denildi» (Tahrîm, 10): yani: onları, dinde hâyenet ettiler: ve onu içinde takip etmediler: çirkinlik üzerinde oldukları kasd edilmez: hâşâ: asla: Allah, bir peygamberin karısının zina etmesini takdir etmez: bir peygamberin karısı asla zina etmedi: aksini söyleyen kimse büyük bir hatâ ile sapmıştır.

Yüce Allah, iftira kıssasında şöyle buyurmuştur: mü'minlerin anası Sâdkın kızı Âişe'nin: Allah Resûlü'nün (s.a.v.) karısının masumiyetini indirdiğinde: iftira halkı söylediklerini söylediklerinde: Allah mü'minleri telîm etti: ve onları kınadı: onları reddetti: nasihat etti: ve uyardı: «Siz ona (hâretleyi) dillerinizle (hâretle ortaya atıp) yetişirdiniz: ve ağızlarınızla bilmediğiniz şeyi söylerdiniz ve bunu (insafîce az) (mesele ve az bir şey) sanırdınız: (hâlbuki Allah katında çok büyük (bir günâh) idi.

Ve ona (hâretleyi) işittiğiniz zaman: (o hâretleye) ne diye: Bizim, böyle bir sözü söylememiz (yalan) uydurmamız yokdur: sen paksın (her şeyden münezzehsin): bu, çok büyük (bir iftirâ)di demediniz?» (Nûr, 15-16): yani: sen paksın: peygamberinin karısı şu dereceye inmiş olsun: «ve onlar, zâlimlerden uzak değildir»: yani: şu azâb, amellerinde onlara benzeyenlerden uzak değildir: bu yüzden bazı bilginler, lûtînin recmedilmesi görüşüne gitti: nikâhlı olsun ya da olmasın: eş-Şâfiî sarih olarak hükmetti: ve Ahmed bin Hanbel: ve imamların büyük bir kısmı: ayrıca, imam Ahmed'in ve Sünen halkının naklettiğiyle delil getirdiler: Amr bin Ebî Amr'den: İkrime'den, o şöyle dediği: Lût kavminin amelini işlerken bulduğunuz kimseyi: yapanı da yapılanda öldürün. Ebu Hanîfe, lûtînin yüksek bir yerden atılması görüşüne gitti: ve arkasından recm: «ve onlar, zâlimlerden uzak değildir.»

Allah, şu toprağın yerini fena bir deniz kıldı: suyu hiçbir şeye fayda vermez: ne çevresindeki topraklara: kokusundan ve aşağılığından dolayı: o, bir ibret oldu: ve bir misâl: ve bir uyarı: ve Yüce Allah'ın kudreti üzerine bir işâret: azameti: heybeti: emrine isyan edene intikamında: resûllerini tekzîb edene: hevâsına tabi olana: ve Mevlâsına isyan edene: ve iman eden kullarına rahmetine bir delil: helâklerden kurtuluşlarında: ve karanlıklardan nûra çıkmalarında: «bunda bir âyet vardır: fakat onların çoğu mü'min değillerdir: ve şüphe yok ki Rabbin, azîzdir, rahîmdir» (Şuarâ, 174-175). «Şimdi bu azâb da sabah kalktıkları bir vaktde yakaladı: biz de (o şehrin) âsîbını dâhilini (üstünü) getirdik: ve onların üzerine, katı (taşların) müsaddâk tâğûten (taşçalar) yağdırdık. Bunda, şübâhâzlara (tâlim edici) âyetler (ibretler) vardır.»

» Yani: basiret gözüyle bakan: ve işâretleri okuyan: Allah'ın şu toprağı nasıl tebdil ettiğini: ve halkını: ve nasıl onu, meskûn ve çiçek açan olduktan sonra: harabeye çevirdiğini: ve boğduğunu: tıpkı Tirmizî'nin ve başkalarının naklettiği gibi: mersel: «mü'minin basiretinden hazar edin: çünkü o, Allah'ın nûruyla bakar.» «Bunda, şübâhâzlara âyetler vardır.»

«ve o, kaim kılınan bir yol üzeredir»: yani: döşenmiş: şu ana kadar gelip geçilen bir yolun üzerinde: «ve siz sabah vaktlerinde elbette onların üzerinden geçersiniz: ve gecelerle de: hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?» «Ve biz, onun için, aklını kullanan bir kavim için apaçık bir işâret bıraktık.» «Biz, orada bulunan mü'minleri çıkardık: orada müslüman olan tek bir ev bulduk: ve biz, onda, can yakan azâbdan hazar edenler için bir işâret bıraktık.» Yani: biz onu ibret bıraktık: ve bir uyarı: ahiret azâbından hazar edene: ve gizlide Rahmân'dan korkana: ve Rabb'inin önünde durmaktan korkana: ve nefsinini hevâdan alıkoyana: o halde Allah'ın haramlarından yüz çevirir: isyanlarını bırakır: ve Lût kavmine benzemekten korkar: bir kavme benzeyen kimse onlardandır: her yönüyle olmasa bile: bir yönüyle öyledir: tıpkı bazılarının dediği gibi:

su siz, Lût kavmi tam benzeri olmayanlarsınız bile: Lût kavmi, sizden uzak değildir:

Âkil: mütefikkir: Rabb'inden hazar eden: anlayan: Allah'ın kendisine emrettiğine muvâfık olana: ve Allah Resûlü'nün (s.a.v.) kendisini hidâyet ettiği şeye razı olana: kendisi için yaratılmış helâl eşlere yaklaşmaya: ve onların güzellerinden cariyelere: ve her âsyî şeytana tabi olmaktan yüz çevirmeye: ta ki uyarı onun üzerine ifa olsun: «ve onlar, zâlimlerden uzak değildir.»

Medyen kıssası, Şu'ayb kavmi

« Medyen halkına da kardeşleri Şuayb'ı gönderdik, onlara şöyle dedi: "Ey milletim! Allah'a kulluk edin, O'ndan başka tanrınız yoktur. Rabbinizden size bir belge geldi. Ölçü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyasını eksik vermeyin, düzelttikten sonra yeryüzünde bozgunculuk etmeyin; inanıyorsanız bilin ki, bunlar sizin için hayırlıdır." "Allah'a inananları yolundan alıkoyup ve o yolun eğriliğini dileyerek tehdit edip her yolda pusu kurup oturmayın. Azken, Allah'ın sizi çoğalttığını hatırlayın; bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bakın."

"İçinizde mademki benimle gönderilene inanan bir topluluk ve inanmayan bir topluluk var, o halde Allah'ın aramızda hükmünü bildirmesine kadar sabredin. Allah hükmedenlerin en iyisidir."

Milletinin büyüklük taslayan ileri gelenleri, "Ey Şuayb! Ya dinimize dönersiniz ya da, and olsun ki seni ve inananları seninle beraber kentimizden çıkarırız" dediler. Şuayb, onlara: "İstemezsek de mi? Allah bizi dininizden kurtardıktan sonra ona dönecek olursak, doğrusu Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimizin dilemesi bir yana, dininize dönmek bize yakışmaz. Rabbimizin ilmi her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a güvendik. Rabbimiz! Bizimle milletimiz arasında hak ile Sen hüküm ver, Sen hükmedenlerin en hayırlısısın" dedi.

Milletinin büyüklük taslayan ileri gelenleri, "Ey Şuayb! Ya dinimize dönersiniz ya da, and olsun ki seni ve inananları seninle beraber kentimizden çıkarırız" dediler. Şuayb, onlara: "İstemezsek de mi? Allah bizi dininizden kurtardıktan sonra ona dönecek olursak, doğrusu Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimizin dilemesi bir yana, dininize dönmek bize yakışmaz. Rabbimizin ilmi her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a güvendik. Rabbimiz! Bizimle milletimiz arasında hak ile Sen hüküm ver, Sen hükmedenlerin en hayırlısısın" dedi.

Milletinin inkar eden ileri gelenleri, "Şuayb'a uyarsanız, and olsun ki siz kaybedersiniz" dediler. Bu yüzden onları bir sarsıntı tuttu ve oldukları yerde diz üstü çöküverdiler. Şuayb'ı yalanlayanlar, yurtlarında sanki hiç yaşamamışlar gibi oldular, izleri bile kalmadı. Mahvolanlar, Şuayb'ı yalanlayanlar oldu. Şuayb onlardan döndü de, "Ey milletim! And olsun ki, Rabbimin sözlerini size bildirdim, öğüt verdim; inkarcı millet için niçin üzüleyim?" dedi. » Sure 7, 85-93

« Medyen halkına kardeşleri Şuayb'ı gönderdik. Şöyle dedi: "Ey milletim! Allah'a kulluk edin; O'ndan başka tanrınız yoktur. Ölçüyü tartıyı eksik tutmayın. Doğrusu ben sizi bolluk içinde görüyorum ve hakkınızda kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum." "Ey milletim! Ölçüyü ve tartıyı tamamı tamamına yapın; insanlara eşyalarını eksik vermeyin; yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın." "İnanıyorsanız, Allah'ın geri bıraktığı helal kar sizin için daha hayırlıdır. Ben size bekçi değilim."

"Ey Şuayb! Babalarımızın taptığını bırakmamızı emreden veya mallarımızı istediğimiz gibi kullanmamızı meneden senin namazın mıdır? Sen doğrusu aklı başında, yumuşak huylu birisin" dediler. "Ey Milletim! Rabbimden benim bir belgem olduğu ve bana güzel bir rızık da verdiği halde, O'na karşı gelebilir miyim? Söylesenize! Size yasak ettiğim şeylerde, aykırı hareket etmek istemem; gücümün yettiği kadar ıslah etmekten başka bir dileğim yoktur. Başarım ancak Allah'tandır, O'na güvendim; O'na yöneliyorum" dedi.

"Ey Milletim! Bana karşı gelmeniz, Nuh milletine veya Hud milletine yahut da Salih milletine gelen felaketin bir benzerini, sakın başınıza getirmesin. Lut milleti sizden uzak değildir." "Rabbinizden mağfiret dileyin; O'na tevbe edin; doğrusu Rabbim merhamet eder ve çok sever." "Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyor ve doğrusu seni aramızda güçsüz görüyoruz. Eğer taraftarların olmasaydı seni taşlardık. Esasen bizim gözümüzde pek itibarın da yoktur" dediler.

"Ey Milletim! Benim taraftarlarım size göre Allah'tan daha mı değerlidir ki Allah'a sırt çevirdiniz? Doğrusu Rabbim yaptıklarınızı bilgisiyle kuşatmıştır" dedi. "Ey Milletim! Durumunuzun gerektirdiğini yapın, doğrusu ben de yapacağım. Kime rezil edici bir azabın geleceğini, kimin yalancı olduğunu bileceksiniz. Gözleyin, doğrusu ben de sizinle beraber gözlüyorum." Buyruğumuz gelince, Şuayb'ı ve beraberindeki inananları katımızdan bir rahmet olarak kurtardık. Haksızlık yapanları bir çığlık yakaladı, oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.

Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Bilin ki Semud milleti Allah'ın rahmetinden uzaklaştığı gibi Medyen halkı da uzaklaştı. » Sure 11, 84-95

«Eyke halkı gerçekten zâlim oldular: biz de onların hususlarında intikâm aldık: ve ikisi, zâhir bir yol üzeredir» (Sâd, 13 ve Hicr, 79).

« Ormanlık yerde oturanlar, Eykeliler de peygamberleri yalanladı. Şuayb onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşı sizden bir ücret istemiyorum, benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakkını azaltmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve daha önceki nesilleri yaratandan korkun" dedi.

Şuayb onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşı sizden bir ücret istemiyorum, benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakkını azaltmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve daha önceki nesilleri yaratandan korkun" dedi.

Şuayb onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşı sizden bir ücret istemiyorum, benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakkını azaltmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve daha önceki nesilleri yaratandan korkun" dedi.

Şuayb onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşı sizden bir ücret istemiyorum, benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakkını azaltmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve daha önceki nesilleri yaratandan korkun" dedi.

Şuayb onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşı sizden bir ücret istemiyorum, benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakkını azaltmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve daha önceki nesilleri yaratandan korkun" dedi.

Şuayb onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşı sizden bir ücret istemiyorum, benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakkını azaltmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve daha önceki nesilleri yaratandan korkun" dedi.

Şuayb onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşı sizden bir ücret istemiyorum, benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakkını azaltmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve daha önceki nesilleri yaratandan korkun" dedi.

Şuayb onlara: "Allah'a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşı sizden bir ücret istemiyorum, benim ecrim ancak Alemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakkını azaltmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve daha önceki nesilleri yaratandan korkun" dedi.

"Sen ancak büyülenmişin birisin. Bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin. Doğrusu seni yalancılardan sanıyoruz. Eğer doğru sözlü isen göğün bir parçasını üstümüze düşür" dediler. "Sen ancak büyülenmişin birisin. Bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin. Doğrusu seni yalancılardan sanıyoruz. Eğer doğru sözlü isen göğün bir parçasını üstümüze düşür" dediler. "Sen ancak büyülenmişin birisin. Bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin. Doğrusu seni yalancılardan sanıyoruz. Eğer doğru sözlü isen göğün bir parçasını üstümüze düşür" dediler. Şuayb: "Rabbim yaptıklarınızı çok iyi bilir" dedi.

Ama onu yalanladılar. Bunun üzerine onları bulutlu bir günün azabı yakaladı. Gerçekten o gün, azabı büyük bir gündü. Doğrusu bunda bir ders vardır. Fakat çoğu inanmamıştır. Rabbin şüphesiz güçlüdür, merhametlidir. » Sure 26, 176-191

Medyen halkı, Medyen şehrinde ikâmet eden Arab bir kavimdi: Mu'an memleketinden bir köy: Şam'ın sınırından: Hicâz'a komşu tarafından: Lût kavminin gölüne yakın: ve onlardan sonra kısa bir süre sonra geldiler: Medyen, şehrin kendisine nisbet edildiği bir aşirettir: onlar, Benû Medyen'den: Medyen bin İbrahim Halîl'in oğlu Medyen'den (aleyhisselâm): süryanicede ona şöyle denilir: Bâsûn (Bâsrûn). Şu'ayb bin Yeşcen bin Lâvî bin Yakub: Şu'ayb bin Sevâb bin Abâka bin Medyen bin İbrahim: Şu'ayb bin Seyfûr bin Abâka bin Sâbit bin Medyen bin İbrahim: nesebi hakkında başka nesebler de vardır: ve dedesinin kim olduğu söylenir: ve annesinin Lût'un kızı olduğu söylenir: ve o, İbrahim'e iman edenlerden: ve onunla birlikte hicret edenlerdendi: ve onunla birlikte Şam'a girdi. Şu'ayb ile Bâlâm, İbrahim'in ateşle yandığı günde iman edenlerdendi: ve onunla birlikte Şam'a hicret ettiler: ve onlara Lût'un iki kızını nikâhladı.

İbn Kutaybe zikretmiştir: ve bütün bunda tefekkür zemini de vardır: ve Allah daha iyi bilir.

Ebu Ömer İbn Abdülber, Seleme bin Saîd el-Enbârî'nin tercemesinde zikretmiştir: Allah Resûlü'ne (s.a.v.) geldi: ve İslâm'a girdi: «ne güzel bir aşiret o Enbeze: onların hususunda hased edilmektedir: yardım edilmektedir: Şu'ayb kavmi ve Musa'nın iki baldızı.» Eğer bu sahih olsaydı: Şu'ayb'un Musa'nın kayınbabası olduğuna işaret ederdi: Enbeze: onların, Esad bin Rebîa bin Nizâr bin Maadd bin Adnân oğullarından Enbeze olmaları yüzünden: fakat bunlar, ondan uzun bir devir sonra gelmektedir: ve Allah daha iyi bilir.

Arablardan dört kişi: Hûd: Sâlih: Şu'ayb: ve senin peygamberin ey Ebu Zerr. Ve öncülerden bazıları, Şu'ayb'ı «peygamberlerin hatîbi» derdi: yani fasâhetinden: lafzının yüksekliğinden: ve kavmini risâletine iman etmeye davetindeki icmâlı kudretinden: İshak bin Bişr nakletmiştir: Cüveybir'den: ve Mukâtil'den: Dahhâk'den: Allah Resûlü (s.a.v.), Şu'ayb'ı zikrettiğinde şöyle derdi: o, peygamberlerin hatîbidir.

Medyen halkı kâfirdi: yolları kesiyordu: yolcuları korkutuyorlardı: ve Eyke'yi tapıyorlardı: o, bir koru ağacıdır: etrafını saran kalın bir gölgenin yayıldığı: ve onlar, hâlleriyle insanların en kötülerindendendi: ölçüyü ve teraziyi eksik yapıyorlardı: ikisinde noksanlık yapıyorlardı: fazlasını alıyorlardı: eksik olanı veriyorlardı: o halde Allah içlerinden bir adam gönderdi: ve o, Allah'ın resûlüdür Şu'ayb (aleyhisselâm): onları Allah'a has kulluğa davet etti: hiçbir ortağın olmadığı şekilde: ve onları, şu çirkin amellere yaklaşmaktan men etti: insanların şeylerinden eksik almaktan: ve onları yollarında ve atlarında korkutmaktan: içlerinden bir kısmı ona iman etti: çoğunluk kâfir oldu: ta ki Allah, üzerlerine çetin belâyı indirene kadar: «ve (Kardeşleri olan) Medyene de Şu'aybı (gönderdik ki o kendilerine:) ey kavmim! Allaha ibâdet edin (dedi): sizin için Allaha başka bir tanrınız yokdur: size (bulûğun delilleri olarak) Rabınızdan açık (mu'cîze)ler gelmedi mi?»

» Yani: bir işâret ve apaçık bir delil: ve size geldiğim şeyin sıhhatinin kesin bir beyânı: ve O'nun beni göndermiş olduğuna: ve bu, Allah'ın onun eliyle işlediği mu'cizelerdir: bize tafsîliyle nakledilmemiştir: halbuki şu lafız, onun işâretini toplu olarak vermiştir.

«Ölçüyü ve tartıyı (tamâmen) verin: insanların (bâtılca) şeylerinden (bir eksik vermek sûretiyle) eksiltmeyin: ve yeryüzünde ıslâhtan sonra orada fesâd çıkarmayın.» Onlara adaleti emretti: ve zulmü men etti: «bu, sizin için daha hayırlıdır: eğer mü'minseniz (haricinde). Ve yollarda (yollar üzerinde) oturma (yol keserek).» Yani: her yol: «korkutucu olarak»: yani: gümrükler ve başkalarıyla insanların mallarını almalarını korkutarak: «ve yollarda oturma, korkutucu olarak.

» Onlar gerçekten, yolcuların mallarından zekât alıyorlardı: ve İshak bin Bişr şöyle dedi: Cüveybir'den: Dahhâk'den: onlar, zâlim ve tecâvüzkâr insanlardı: yol üzerinde oturuyorlardı: insanları eksiltiyorlardı: yani onları soymak: ve onlar, bunu ilk kuranlardır: «ve onu meşrûzütdelim isteyen olarak.» O halde onlara, hissî dünyevî yol kesmeyi: ve mânevî dînî yol kesmeyi men etti: «ve sizin az sayıda olduğunuzu hatırlayın: sonra sizi çoğalttı: ve fesâd yapanların âkıbetinin nasıl olduğuna bakın.» Yüce Allah'ın, sayılarının azlığından sonra onları çoğaltmasındaki lutufnu kendilerine hatırlattı: ve onları, ona hidâyet ettiği şeye muhâlefet etmeleri halinde: ve onları yönlendirdiği şeye: Allah'ın azâbıyla uyarmak: «ve ölçüyü ve teraziyi eksiltmeyin: ben, sizi hayır içinde görüyorum: ve ben, sizin için kuşatan bir günün azâbından korkuyorum.

» Yani: bulunduğunuz şeyin üstüne çıkmayın: ve onda israr etmeyin: Allah, ellerinizde bulunan nimetleri helâk edebilir: ve sizi fakirleştirebilir: ve sizi zenginleştirdiği şeyi uzaklaştırabilir: ve bu, ahiret azâbına ilavedir: ve kendisine bu iki azâb birleştirilen kimse, zarar eden işlemi almıştır: o halde onlara önce, uygun olmayan şeye: ölçüde noksanlığa yaklaşmayı men etti: ve onları, dünyalarında Allah'ın üzerlerindeki lutufnun geri alınmasından: ve ahiretlerinde çetin azâbından uyardı: ve onları en şiddetli telîm ile telîm etti:

«ve ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adâlet ile verin: insanların bâtılca şeylerinden eksiltmeyin: ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak fesâd çıkarmayın. Allahın koydurduğu (bâtılca takdîr ettiği) kalan maldan (helâl kazanç) bize tâlim değildir: eğer mü'minseniz (haricinde). Ve ben, sizin üzerine bir bekçi değilim.

» İbn Abbas şöyle dedi: «Allahın koydurduğu kalan malı»: yani: Allah'ın rızkı, insanların mallarını noksanla almaktan sizin için daha hayırlıdır: ölçünün ifasından ve teraziden sonra kalan kâr, insanların mallarını noksanla almaktan sizin için daha hayırlıdır: ve bu, İbn Abbas'tan nakledilmiştir: ve onun söylediği ve naklettiği şey güzeldir: «De ki: (Görmedin mi:) Habîs ve tayyib (eş) olmaz: habîsin (mubâhil tâğûtan) ta'dâdının çokluğu hoşuna gitse bile: (fekat şübâ yok ki Allah katında kıymet itibâriyle tayyib, habîsten fazîletli ve sevimlidir)» (Mâide, 100): helâlin azı, haramın çokluğundan sizin için daha hayırlıdır demek istiyor: çünkü helâl, az olsa bile mübarek: haram, çok olsa bile helâktır: «Allah, ribâyı gıdâ eder: ve sadakâları ıslâh eder» (Rûm, 39): «ribâ, ziyâdesi (eklenmesi) ile az olucudur»: Ahmed nakletmiştir: yani: azlıkla: «satışta asablar seçmedikçe (birbirlerinden ayrılmadıkça): Eğer yalan söyleyip ve gizlenirlerse, satışlarında mübareklik olur: ve eğer gizlerlerse ve yalan söylerlerse, satışlarının mübarekliği helâk olur.

»

İstenilen şu ki: helâl kâr mübarektir: az olsa bile: ve haram fayda vermez: çok olsa bile: «Allahın koydurduğu kalan malı bize tâlim değildir: eğer mü'minseniz. Ve ben, sizin üzerine bir bekçi değilim.» Yani: Allah'ın yüzü için yapın: emrettiğimi: ve mükâfâtını umarak: ve beni ya da başkasını görmeniz için değil: onlar şöyle dediler: «ey Şu'ayb! Sana babanızdan (öncekilerinizden) kaldırılanlar (kalıp gelen ve babalarınızın tapıyordukleri tanrılar)tapınmamız namazım emr ediyor: ya da mallarımız hususunda dilediğimizi yapmaktan men etmemizi mi? Şüphe yok ki sen, çok hâlimsin, râşîdsin.

» «Senin kıldığın namaz, senin bizim, yalnızca senin ilâhını tapınmamızı: ve en eski ceddlerimizin tapıdığı şeyi bırakmamızı: ve bizim senin razı olduğun kâide ile muâmele yapmamızı: ve razı olduğumuz muameleleri bırakmamızı emrediyor mu? Sen, kesin olarak çok hâlimsin: râşîdsin.» İbn Abbas: Meymûn bin Mihrân: İbn Cüreyc: ve Zeyd bin Aslam şöyle dediler: onlar, şu sözleri, Allah'ın düşmanları olarak istihzâ kâidesi ile söylüyorlardı.

«O dedi ki: ey kavmim! Görün bakalım: eğer ben, Rabbimden bir burhân üzerinde isem ve O, beni kendi katından güzel bir rızıkla rızıklandırmışsa? Ve ben, sizin men ettiğim şeylerde size karşı bir yasağınız girmek istemiyorum: ben yalnızca ıslâh istiyorum: gücümün yettiği kadar: ve benim tevfîkim ancak Allah iledir: ben O'na tevekkül ettim: ve O'na döndüm: tevbekâr olarak.» Bu, onlarla lafızda bir inceliktir: «bakın bakalım ey yalancılar: eğer ben, Rabbimden bir burhân üzerinde isem»: yani: Yüce Allah tarafından bana, size gönderilmiş olduğuma dair apaçık bir emir üzerinde: «ve O, beni kendi katından güzel bir rızıkla rızıklandırmışsa»: peygamberliği ve risâleti demek istiyor: demek istiyor ki: O'nun, sizin onu bilmekten ibret kılan ganîliği: benim sizinle nasıl bir hilem olabilir? Ve bu, tıpkı Nuh'un (aleyhisselâm) kavmine söylediği gibi önce geçmiştir: müsâvidir.

«ve ben, sizin men ettiğim şeylerde size karşı bir yasağınız girmek istemiyorum.» Yani: kendim önce ifa edici olduğum bir emir vermiyorum: ve size bir şey men ettiğimde: onu bırakan ilk kişi oluyorum: ve şu, övülen âzîm sıfattır: ve onun muhâlefeti, reddedilen: kınanan sıfattır: tıpkı Benü İsrâîl bilginlerinin devirlerinin sonunda kendilerine yakıştırdıkları gibi: «İnsanlara takvâyı emredip kendinizi unutuyorsunuz: halbuki siz Kitâbı okuyorsunuz: hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?» (Bakara, 44).

«Bir adam getirdi: ateşe atıldı: ve karninin bağırsakları boşaltıldı»: yani: bağırsakları karninden çıktı: ve onlarla döndü: ey filanca! Sende ne var? İyiliği emrediyor değil miydi: ve kınananı men etmiyor muydu? Evet: iyiliği emrediyordu: ona yönelmeden: ve kınananı men ediyordu: ona yönelirken. Ve bu, peygamberlerin muhâleflerinin sıfatıdır: fâsıklardan ve bedbahtlardan: «ve ben, sizin men ettiğim şeylerde size karşı bir yasağınız girmek istemiyorum: ben yalnızca ıslâh istiyorum: gücümün yettiği kadar.

» Yani: bütün işimde fiillerden ve sözlerden: say ve kudretimden ıslâhtan başka bir şey istemiyorum: «ve benim tevfîkim»: yani: bütün hallerimde: «ancak Allah iledir: ben O'na tevekkül ettim: ve O'na döndüm: tevbekâr olarak.» Yani: işlerin geri kalanında O'na tevekkül ediyorum: ve dönüşüm ve kaderim bütün işimde O'nadır: ve bu, cezbedici bir davet yeridir: «ve ey kavmim! Sakın kibirli (azâbım iltimâna saldıraydı) haşyetiniz sizi, Nuh kavmine isabet eden gibi size isabet eden bir şeyden (muhâfız kılmaktan) man etmesin: ya da Hûd kavminin: ya da Sâlih kavminin: ve Lût kavmi, sizden uzak değildir.

» Yani: bana muhâlefetiniz: ve size getirdiğim şeye olan nefretiniz: sizi, dalâletinizde israr etmeye sevk etmesin: câhililiğinizde: ve muhâlefetinizde: Allah, sizin üzerinize, kendisiyle benzerlerinize indirdiği azâbı ve belâyı indirmesin: ve sizin benzerlerinize: Nuh kavminden: Hûd kavminden: ve Sâlih kavminden: tecâvüzkâr tekzîbçilerden.

«ve Lût kavmi, sizden uzak değildir.» Zamanda anlamı: yani: eski devir değil: çünkü sizin için zaten ulaşmıştır: Allah'ın, küfrlerinden: ve zâlımlıklarından dolayı üzerlerine indirdiği şey: anlamı: ve onlar, sizin memleketten ve mekândan uzak değillerdir: hâlllerde ve çirkin amellerde: yol kesmeden: ve insanların mallarını, açıkta: ve gizli almaktan: her çeşit hile ve bahâneyle. Ve şu sözlerin arasında uzlaşma mümkündür: çünkü onlar onlardan uzak değillerdi: ne zamanda: ne mekânda: ne hâlllerde.

«Ve Rabbınızdan mağfiret isteyin: sonra O'na tevbekârlar olarak dönün: benim Rabb'im, Rahîm'dir, Vedûd'dur.» Yani: içinde bulunduğunuz şerden kurtulun: ve tevbekârlar olarak Rabb'inize, Rahîm'e: ve Vedûd'a dönün: çünkü kim O'na tevbekâr olarak dönerse O, tevbesini kabul eder: çünkü kullarına Rahîm'dir: onlara, annenin çocuğuna olanından daha merhametli: ve Vedûd: yani: sevilen: ve seven: kulunun günâhından sonra bile: günâhları âzîm öldürücü olsa bile.

«Dediler ki: ey Şu'ayb! Senin söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz: ve biz seni, gerçekten içimizde âciz görüyoruz.» İbn Abbas'tan nakledilmiştir: ve Saîd bin Cübeyr'den: onun görüşü kör olduğu nakledilmiştir: ve mersel bir hadiste nakledilmiştir ki o, Allah sevgisiyle o kadar ağladı ki kör oldu: ve Allah ona görüşünü iade etti: «ey Şu'ayb! Ateş korkusundan mı ağlıyorsun: ya da cennete olan umudundan?» «Hayır: sana olan sevgimden: sana baktığımda, benimle ne yapılacağını görmüyorum.» «Benim seninle buluşmam ne mübarektir ey Şu'ayb: ben, bu için, sana kelîm konuşan İmrân'ın oğlu Musa'nın bacağını deldirdim.

» el-Vâhidî nakletmiştir: Ebu'l-Feth Muhammed bin Ali el-Kûfî'den: Ali bin el-Hasen bin Bünder'den: Ebu Abdullah Muhammed bin İshak er-Ramlî'den: Hişâm bin Ammâr'den: İsmâîl bin Ayyeş'den: Bahr bin Sa'd'den: Şeddâd bin Evs'den: Peygamber'den (s.a.v.), benzer lafızlarla: ve bu, çok garibtir: el-Hâtıb el-Bağdâdî onu zayıflattı: «aşiren olmasaydı, seni taşlardık: ve senin, bizim üzerimizde bir kudretin yok.»

«biz, senin söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz»: yani: onu kavramıyoruz: ne anlıyoruz: çünkü onu sevmiyoruz: ve istemiyoruz: ve ona hiçbir arzumuz yok: ne onun için bir ilgi: ve bu, tıpkı Kureyş kâfirlerinin Allah Resûlü'ne (s.a.v.) dediği gibi: «Ve dediler ki: Kalblerimiz (seninle) Allahdan başka tanrılara (kulluğa man eden) (kâfîfe) kılıflarda: ve bizim kulaklarımızda bir sağırlık (var): ve bizimle senin aranda bir hicâb (içindeki peçânu görmezden gelmek): (Fekat sen malımla fâ) (muâyemelerini) çalış (hazırlanmakta) (ilâhını ve ta'âlânı) çalış: biz da mutlaka çalışıyoruz» (Fussilet, 5). «ve biz seni, gerçekten içimizde âciz görüyoruz.» «Aşiren: ve aşiren bizim aramızdadır: onlar olmasaydı, seni taşlardık: ve senin, bizim üzerimizde bir kudretin yok.» O: «ey kavmim! Aşiretim mi sizin için Allah'tan daha kuvvetli?

» Yani: aşiretimden: ve aşiretimden korkuyorsunuz: ve onlar yüzünden bana müsamaha ediyorsunuz: ve Allah'ın ayıplasından korkmuyorsunuz: ve benim Allah'ın resûlü olmama rağmen bana müsamaha etmiyorsunuz: o halde aşiret, sizin için Allah'tan daha kuvvetli oldu: «ve ona arkalarınızı mı döndünüz.» Yani: Allah'ın tarafını sırtlarınızın arkasına koydunuz: «benim Rabb'im, yaptığınız şeyi ihtiva etmektedir.» Yani: yaptığınız şeyi bilir: ve işlediklerinizi: O, bunların hepsini ihtiva ediyor: ve kıyâmet günü sizi mükâfâtlandıracak: kendisine döndürüldüğünüz gün: «ve ey kavmim! Makamınıza göre çalışın: ben çalışıyorum: yakında kime müfel edici bir azâb geleceğini: ve kimin yalancı olduğunu bileceksiniz: ve gözetleyin: ben, sizinle birlikte bir gözetleyiciyim.

» Ve bu, çetin bir tehdittir: ve kesin bir uyarıdır: onların yollarında: usullerinde: ve tarzlarında israr edeceklerdir: «yakında bileceksiniz» konaklığın sonu kime olacak: ve helâk: ve yıkım kime inecek: «kime müfel edici bir azâb inecek»: yani: bu dünyada: «ve üstüne kaim bir azâb iner»: yani: ahirette: «ve kim yalancı»: yani: ben mi: yoksa siz mi: haber verdiği: müjdelediği: ve uyurduğu hususda: «ve gözetleyin: ben, sizinle birlikte bir gözetleyiciyim.»

«ve eğer içinizden bir kısmı, benimle gönderilmiş olan şeye iman ettiyse: ve bir kısmı iman etmediyse: o halde Allah, bizimle hükmettikten sonra sabredin: o, hâkîmlerin en hayırlısıdır. Kavminin kibirlenen ileri gelenleri: seni ve beraberinde iman edenleri memleketimizden çıkaracağız, dediler: ey Şu'ayb! ya da dinimize dönersiniz. O: biz istemese de mi o? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra dininize dönersek Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz: Rabbimiz Allah istemezse artık ona dönmemiz bize yakışmaz: Rabbimiz, ilmiyle her şeyi ihtiva etmiştir: Allah'a tevekkül ettik.

Rabb'im! Bizim ile kavmimizin arasını hak ile aç: sen, hâkîmlerin en hayırlısısın.» Onlar, iddialarına göre, içlerinden iman edenleri dinlerine döndürmeye çalıştılar: Şu'ayb, kavmi adına mücâdele için kalktı: «biz istemese de mi o?» Yani: bunlar size seçerek dönmeyeceklerdir: ve dönerlerse yalnızca zorla dönerler: mecbur: ve bu şu yüzden: imanın çiçeklenmesi kalplerine işlediğinde: kimse bundan darılmaz: ve kimse ondan ayrılmak istemez: ve ondan kimse itilemez.

«Allah bizi ondan kurtardıktan sonra dininize dönersek Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz: Rabbimiz Allah istemezse artık ona dönmemiz bize yakışmaz: Rabbimiz, ilmiyle her şeyi ihtiva etmiştir: Allah'a tevekkül ettik.» Yani: O bize yeter: ve O bizim velîmizdir: ve bütün işimizde sığınak O'nadır: «Rabb'im! Bizim ile kavmimizin arasını hak ile aç: sen, hâkîmlerin en hayırlısısın.» Yani: hâkîmlerin en hayırlısı: o halde onlara karşı dua etti: ve Allah, resûllerinin, onları tekzîb edenlere karşı zafer istediklerinde duasını geri çevirmez: ve onlara küfretmiş: ve resûllerine muhâlefet etmiş: ve bununla birlikte: bürünmüş oldukları şeyde israr ettiler: ve ona tutundular: «ve kavminin küfreden ileri gelenleri dediler ki: eğer Şu'ayb'ı takip ederseniz, kesin olarak hüsran edenlersiniz.»

«Sonra zelzele onları yakaladı: ve bir de baktılar ki konaklarında (toprakları ve medyeleri üzerinde) (üzerlerine) diz çökmüşler.» A'râf sûresinde zikretmiştir ki onlar bir zelzele ile yakalandılar: yani: yerleri onlarla birlikte sarsıldı: ve şiddetli bir zelzele ile sarsıldı: ki ruhlarını bedenlerinden çıkardı: ve memleketinin hayvanlarını, madenleri gibi azalttı: ve cesetleri, secde eden yığınlara dönüştü: ruhlar yok: ne hareket: ne hisler: Allah, onların karşı azâbları birleştirdi: örneklerin çeşitleri: ve helâklerin türleri: ve bu, büründükleri hâl çirkinlikleri yüzündendir: Allah üzerlerine sert bir zelzele bıraktı: ki hareketleri yatıştırdı: ve büyük bir çığlık: ki sesleri söndürdü: ve bir karanlık: onların üzerine, ateşin kıvılcımlarını, bütün taraflarından ve yönlerinden gönderdi: fakat Âlâ, her sûrede onların hususunda, bağlamına uygun olanı: ve karşılığına ittifak eden: A'râf kıssasının bağlamında: Allah'ın peygamberini ve arkadaşlarını istihzâ ettiler: «zelzele onları yakaladı: ve bir de baktılar ki konaklarında diz çökmüşler.

» O halde istihzâyı zelzeleyle karşılaştırdı: ve korkutmayı korkuyla: ve bu, şu bağlama uyar: ve ondan önceki bağlama bağlıdır: Hûd sûresine gelince: zikretmiştir ki «çığlık onları yakaladı: ve bir de baktılar ki konaklarında diz çökmüşler»: ve bu şu yüzden: onlar Allah'ın peygamberine istihzâ kâidesi ile şöyle dediler: «sana babalarından (öncekilerinden) kaldırılanlar (kalıp gelen ve babalarının tapıyordukleri tanrılar) tapınmamı namazım emr ediyor: ya da mallarımız hususunda dilediğimizi yapmaktan men etmemizi mi? Sen, kesin olarak çok hâlimsin: râşîdsin.» O halde çığlığın zikri uygundur: o, emre davet eden bir sese benzer: şu çirkin söyleme yaklaşmaktan: mükerrem: emin: ve fasîh resûle karşı câhilik gösterdikleri: onlara bir çığlık geldi: ki onları susturdu: ve bir zelzele ile: ki onları hareketsiz kıldı: Şuarâ sûresine gelince: «gün mündericinin azâbı onları yakaladı» zikretmiştir: ve bu, istediklerine bir cevaptı:

«sen gerçekten büyülenmişlersin: ve sen, bizim gibi beşerden başka bir şey değilsin: ve biz seni gerçekten yalancılardan sanıyoruz: o halde eğer sâdıklarsan, bize gökten parçalar düşür. O dedi ki: benim Rabb'im, sizin yaptığınız şeyi daha iyi bilir. Onlar onu tekzîb ettiler: gün mündericinin azâbı onları yakaladı: o, âzîm bir günün azâbı oldu.»

Müfessirlerden kim: tıpkı Katâde ve başkaları gibi: Eyke halkının, Medyen halkından başka bir kavim olduğunu iddia ettiyse: sözü zayıftır: delilleri ikidir: «Eyke halkı, Şu'ayb onlara şöyle dediğinde resûlleri tekzîb ettiler»: «kardeşleri»: tıpkı O'nun dediği gibi: «ve Medyen'e kardeşleri Şu'ayb (gönderdik).» Ve gün mündericinin azâbıyla azâblarını zikretmiştir: ve bunların için zelzeleyi: ya da çığlığı zikretmiştir.

«Eyke halkı resûlleri tekzîb ettiler»: çünkü onları, Eyke'nin tapınması ile tavsif etmiştir: o halde kardeşliğin zikri burada uygun değildir: ve onları aşirete nisbet ettiğinde: Şu'ayb'ın kardeşleri olarak zikri saptı: ve bu tebdil, ince: kıymetli: ve şerif incilerdendir: gün mündericisi ile delillerine gelince: eğer bu, tek başına, bunların başka bir kavim olmasına delil olsaydı: zelzeleyle: ve çığlıkla intikam sayımı: bunların iki başka kavim olmasına delil olurdu: ve bu işten bir şey anlayan kimse bunu söylemez: hâfız İbn Asâkir'in, Şu'ayb peygamberin (aleyhisselâm) tercemesinde zikrettiği hadise gelince: Muhammed bin Osman bin Ebî Şeybe yoluyla: babasından: Muâviye bin Hişâm'den: Hişâm bin Sa'd'den: Şakîk bin Ebî Hilâl'den: Rebîa bin Seyf'den: Abdullah bin Amr'dan, mersel: «Medyen: ve Eyke halkı, iki kavimdir: Allah, onlara Şu'ayb peygamberi gönderdi (aleyhisselâm).

» Bu, garip bir hadistir: ve ravilerinden, üzerinde konuşulan bir kimse vardır: ve en muhtemel olan, onun, Abdullah bin Amr'ın sözlerinden olmasıdır: kendisine Yermûk gününde, Benü İsrâîl rivayetlerinden şu iki beklenmedik sorunun isabet ettiği: ve Allah daha iyi bilir.

Sonra Allah, Eyke halkı hususunda kınama hususundan: Medyen halkı hususunda zikrettiği şeyi zikretmiştir: ölçüde ve terazide noksanlık: bu, tek kavim olduklarına işaret eder: azâb türleriyle helâk edilen: ve her yerde, o hâle uygun olanı zikretmiştir.

«gün mündericinin azâbı onları yakaladı: o, âzîm bir günün azâbı oldu.

» Zikretmişlerdir ki kendilerine şiddetli bir sıcaklık isabet etti: ve Allah, rüzgârın nefesini onların hususunda 7 gün yatıştırdı: ve bununla birlikte kendilerine hiçbir şey fayda vermedi: ne su: ne gölge: ne bulutlara girmeleri: o halde memleketlerinden çöle çıktılar: onlara gölge veren bir bulut: onun altında toplandılar: gölgesinden istifade etmek için: onun altında tamamlanınca: Allah onu üzerlerine gönderdi: kıvılcımlarla vurarak: ve ateş meteorlarıyla: ve yer, onlarla birlikte sarsıldı: ve gökten bir çığlık onlara geldi: ki ruhları çıkardı: ve bedenleri helâk etti: onlar o halde konaklarında diz çöküş oldular: Şu'ayb'ı tekzîb edenler: sanki orada çiçek açmamışlar gibi: Şu'ayb'ı tekzîb edenler: zâyen onlar hüsran edenlerdir: ve Allah, Şu'ayb'ı: ve beraberinde iman edenleri kurtardı: «Sonra emrimiz gelince: Şu'ayb'ı ve beraberinde iman edenleri katımızdan bir rahmetle kurtardık: ve zâlimleri çığlık yakaladı: ve bir de baktılar ki konaklarında diz çökmüşler: sanki orada çiçek açmamışlar gibi: Medyen yıkılsın: tıpkı Semûd'un yıkıldığı gibi.

» «ve kavminin küfreden ileri gelenleri dediler ki: eğer Şu'ayb'ı takip ederseniz, kesin olarak hüsran edenlersiniz. Sonra zelzele onları yakaladı: ve bir de baktılar ki konaklarında diz çökmüşler: Şu'ayb'ı tekzîb edenler: sanki orada çiçek açmamışlar gibi: Şu'ayb'ı tekzîb edenler: zâyen onlar hüsran edenlerdir.» «eğer Şu'ayb'ı takip ederseniz, kesin olarak hüsran edenlersiniz.» Sonra Âlâ, peygamberleri hususunda zikretmiştir ki o, kendilerini kendileri hususunda telîm etti: onları kınayarak: onları uyarak: ve onları çarparak: Âlâ şöyle buyurmuştur: «ey kavmim! Gerçekten ben, size Rabbimin risâletlerini tebliğ ettim: ve size nasihat ettim: küfreden (azâbda gâfralara) kavme karşı nasıl ebter olabilirim?

» «ey kavmim! Gerçekten ben, size Rabbimin risâletlerini tebliğ ettim: ve size nasihat ettim.» Yani: tamâme tebliğ olunması bana düşen şeyi ifa ettim: ve kâri nasihati: ve hidâyetinizi, gücümün yettiği her şeyde gözetledim: ve ulaştım: ve bu size fayda vermedi: çünkü Allah, saptırdığı kimseyi hidâyet etmez: ve onların hiçbir yardımcısı yoktur: o halde bundan sonra sizin için ebter olmam: çünkü nasihati kabul etmiyordunuz: ve hâret gününden korkmuyordunuz: «nasıl ebter olabilirim»: yani: küfreden bir kavme karşı ebter olur muydum?

Yani: hakki kabul etmiyorsunuz: ona dönmüyorsunuz: ve onu önemsemiyorsunuz: onlara o halde, geri çevrilmeyen Allah şiddetinden: müdâfaâ edilemeyenden: ve kendisine isabet eden kimsenin kaçamayacağından geldi: ve ondan kurtulamayacağı: hâfız İbn Asâkir tarihinde zikretmiştir: İbn Abbas'tan: Şu'ayb'ın (aleyhisselâm), Yûsuf'tan (aleyhisselâm) sonra olduğuna dair: ve Vehb bin Münebbih'ten: Şu'ayb'ın (aleyhisselâm) Mekke'de öldüğüne dair: ve beraberinde iman edenler: ve kabirleri, Kâbe'nin batısındadır: Dâru'n-Nedve ile: Benü Sahm evi arasında.