İbrahim'in soyu

Allah İbrahim'in soyuna « peygamberlik ve Kitap » yerleştirmiştir. Hacer'den doğan büyük oğlu İsmail, doğru görüşe göre « boğazlanacak olandır »: annesiyle birlikte çocukken Mekke vadisine bırakıldı; Allah onları kendi korumasıyla kuşattı. İshak, babası yüz yaşındayken doğdu; oğlu Yakub, adı İsrail, on iki oğlu oldu; içlerinde Yusuf vardı: az bir fiyata satıldı, Mısır'a götürüldü, « yerin hazinelerini bana bırak » dedi ve adını taşıyan sure « kıssaların en güzeli »dir. İbrahim'in oğullarının bu kıssası, İsmail ve İdris ile birlikte « hep sabırlılar » arasında sayılan Zülkifl ile son bulur.

Onun kavmiyle birlikte kıssasını, işinin ne olduğunu ve nereye varığını daha önce sunmuştuk: selamlar ve övgüler ona olsun: onun zamanında Lut kavmi kıssasından olanların ne olduğunu zikretmiştik ve bunun ardından Şuayb kavmi olan Medyen kıssasını takip ettirmiştik: çünkü o, Allah'ın Kitabında bunun yanığıdır: Yüce Allah birçok yerde Lut kavminin kıssasından sonra Medyen kıssasını zikreder: ve onlar, doğru görüşe göre, Ayk (kesilmiş ağaçlar) halkıdır: nasıl sunmuşsak öylece onu ardından zikrettik: Azametli Kur'an'a uyarak: sonra şimdi İbrahim'in soyunun ayrıntısı üzerindeki sözü ele alıyoruz: çünkü Allah onun soyuna peygamberliği ve Kitabı yerleştirmiştir: ondan sonra gönderilen her peygamber onun oğullarındandır.

İsmail'in (s.a.v.) kıssası

Halil'in oğulları olmuştu; nasıl zikretmişsek öylece: ama en meşhurları iki kardeş, iki devasa peygamber, iki elçidir; ikisinden yaşça büyük ve daha şerefli olan, doğru görüşe göre, boğazlanandır: İsmail; İbrahim Halil'in, Hacer'in, Kıptî olan Mısırlı kadının büyük oğlu: Yüceler Yücesi'nden. Bir kısmı âlimlerden şöyle dedi: boğazlanan İshak'tır: bu ancak İsrail oğullarının aktarımından gelir; Tevrat'ı ve İncil'i değiştiren, bozan ve tevil eden, indirilmiş metne kendi elleriyle muhalefet edenlerin aktarımından: oysa İbrahim'e büyük oğlunu boğazlaması emredilmiştir: ve bir rivayette: tek oğlunu.

Ve o kim olursa olsun, hüccetin metnine göre İsmail'dir: çünkü onların kendi Kitabında bile İsmail, İbrahim'e seksen altı yaşında doğmuştur: İshak ise ancak Halil'in ömründen yüz yıl geçtikten sonra doğmuştur: öyleyse İsmail, şüphesiz büyük oğlandır: ve o, bütün durumlarda fiilen ve mânaca tektir: fiilen: çünkü yalnızdı, oğlu on üçü geçmiyordu: ve tek olmasının mânası: babasının kendisiyle hicret ettiği ve annesi Hacer'le birlikte olan odur: ve o küçüktü; söylendiğine göre henüz süt emiyordu: ve o, onları Fârân dağlarının vadisine bıraktı: bunlar Mekke çevresindeki dağlardır: ne güzel bir mekân: ve onları orada rızık ve su olmaksızın, az bir şey hariç, bıraktı: bu, Allah'a tevekkül ve O'na bağlanma içindi: Allah da onları kendi lütfu ve korumasıyla kuşattı: ne güzel bir kefil, koruyucu, veli ve kollayıcı.

İşte fiilen ve mânaca tek olan çocuk budur: ama bu sırrın derinliğine bakan nerededir? Ve bu mevkide yerini bilen nerededir? Ve mânaya ancak asil bir peygamber erişir, ona dair ilmi kuşanır.

Yüce Allah onu över ve sabır, sebat, vaadin sadakati ve namazın kılınmasıyla tasvir etmiştir; ailesine namazı kılmasını emretmiş, ta ki azaptan kurtulsunlar: « Ona sabırlı bir erkek çocuk müjdeledik. Çocuk koşacak yaşa geldiğinde: Oğlum, ben rüyamda seni boğazlıyorum, dedim. Bir bak, sen ne dersin. Baba, sana emrolunan şeyi yap, dedi. İman edersen beni sabredenler arasında bulacaksın. » Babasının çağırdığı şeye itaat etti: sabredeceğini ona vaat etti: o da bunu gerçekleştirdi ve sabretti. « Kitapta İsmail'i zikret. O, vaadinde sadıktı ve (Allah tarafından gönderilmiş) bir peygamberdi. Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbının katında (limni'rabbihî) razı edilmişti.

» « Ve Kitapta kullarımızdan İbrahim'i, İshak'ı ve Yakub'u da hatırla. Onlar hem elde ederlerdi hem de görürlerdi (limleri ve ebsar). Şüphesiz onları biz, dürüst kimseler olmakla seçip üstün kıldık. Onlar bizim katımızda seçkin kimselerdendendir. Ve İsmail'i, el-Yes'a'yı ve Zülkifl'i (hatırla). Hepsi seçkin kimselerdendir. » « Ve İsmail'i, İdris'i ve Zülkifl'i (hatırla). Hepsi sabreden kişilerdendir. Onları rahmetimize soktuk. Onlar hayırlı kimselerdendir. » « Sana Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi vahiy gönderdik. İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve oğullarına vahyettik. » Ayet.

« De ki: Biz Allah'a ve bize indirilene; İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına (esbât) indirilenlere iman ettik. » Ayet. Ve diğer surede onun benzeri: « Yoksa siz mi, İbrahim'in, İsmail'in, İshak'ın, Yakub'un ve torunlarının yahudi ya da hristiyan olduğunu söylüyorsunuz? De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?

» Ayet. Allah onun hakkında bütün güzel nitelikleri zikretmiş, onu kendi peygamberi ve elçisi kılmış, cahillerin ona isnat ettikleri her şeyden onu beri kılmış ve iman eden kullarına üzerine indirilene iman etmelerini emretmiştir.

O, atların üzerine ilk binendir: onlar önceden vahşi hayvanlardı: onları evcilleştirdi ve üzerine bindi. Kureyş'ten bir şeyh bize aktardı: Abdülmelik b. Abdülazîz bize Abdillâh b. Ömer'den aktardı; şöyle dedi: atlara binin ve onları güzelce bağlayın: çünkü onlar babanız İsmail'in mirasıdır. Ve Arapça vahşiydi: ona kendisine verilmiş olan duayı yaptı: arapça ona itaat etti: ve o, fasih ve zengin arapça konuşan ilk kişidir: ve onu Mekke'de kendisine ev sahipliği yapan arami Araplardan, Cürhüm'den ve Amalika'dan ve Yemen halkından öğrendi: Halil'den önceki Arap kavimlerinden.

Ali b. el-Muğîre bana aktardı: Ebû Ubeyde bize aktardı: Müsemî' b. Mâlik bize Muhammed b. Ali b. Hüseyin'den, babalarından aktardı; şöyle dedi: fasih arapça ilk konuşan İsmail'dir: ve onun yaşı on dört idi. Doğru söyledin, ey Ebû Yâsâr. Ebû Cürâ' böylece bana aktardı.

Daha önce sunmuştuk ki o, evlilik çağına erdiğinde Amalika'dan bir kadınla evlendi: ve babası onun onu boşamasını emretti: onu boşadı. O, Âmire bint Sa'd b. Üsâme b. Akîl el-Amalîkî'dir: sonra bir başkasıyla evlendi: babası onun onu alıkoymasını emretti: onu alıkoydu: o, Lahîfe bint Muâz b. Amr el-Cürhümî'dir. O, kendisine on iki erkek çocuk doğurdu: Muhammed b. İshak onların isimlerini saydı: Nâbet, Kaydâr, Edbe'l, Mişa', Müsemî', Meş, Dûme, Âdâr, Yatûr, Bâniş, Teymâ, Kaydümâ: ve Ehl-i kitap onları kendi Kitaplarında böylece zikreder: ve onlar yanında, hatırlatılan eskisinin müjdeleyicisi olan on iki büyüktür: ve tevilinde yalan söylediler. İsmail, bu memleket halkına ve civarına, Cürhüm ve Amalika ve Yemen halkı kabilelerine elçi gönderildi: onun üzerine Allah'ın duaları ve selamları olsun.

Ölümü yaklaşınca kardeşi İshak'a vasiyette bulundu ve kızı Nesâme'yi amcasının oğlu İys b. İshak ile evlendirdi: o, Rumları doğurdu; sarı tenli el-Asfar oğullarını, İys'te olan sarılık yüzünden: ve bir görüşe göre Yunanları doğurdu: ikisi de aynıdır: ve İbn Cerîr susmuştur.

Ve Allah'ın peygamberi İsmail, annesi Hacer'le birlikte Hicr'de defnedildi: ve öldüğü gün yaşı yüz otuz yedi idi. İsmail, Mekke sıcaklığını Rabbine şikayet etti: Allah da ona şöyle vahyetti: sana Cennet'ten bir kapı açacağım, defnedileceğin yerde: kıyamet gününe kadar serinliği senin üzerine akar.

Ve Hicaz'ın bütün Arapları, iki oğlu Nâbet ve Kaydâr'a dayanır: ve İsmail'den Allah'ın elçisinin zamanına kadar Arap yaşayanlarından, kabilelerinden ve oturdukları yerlerinden ve aşiretlerinden konuşacağız: bu, Ehl-i kitabın oğullarından olan peygamberlerinin haberlerini, onların peygamberlerinin mührü ve müjdelerinin gerçekleştiricisi olan Meryem oğlu İsa'nın zamanına kadar tamamladıktan sonra olur: sonra İsrail oğullarının zamanında olanları zikredeceğiz: sonra Câhiliye günlerinde olanlara: sonra söz, peygamberimiz, Allah'ın elçisinin (s.a.v.) Araplara, Acemlere ve Âdemoğlunun milletlerinin bütün türlerine ulaşacaktır: Yüce Allah dilerse: güven O'nadır: O'na dayanılır: kudret ve kuvvet ancak o Yüce, o Azîz, o Kavi, o Hakîm Allah ile vardır.

İbrahim'in oğlu İshak'ın kıssası

Daha önce sunmuştuk ki o, babası yüz yaşında iken doğdu; kardeşi İsmail'den on dört yıl sonra: « Ona İshak'ı, salihlerden bir peygamberi müjdeledik. Onu ve İshak'ı kutsadık. Soylarından da kimisi iyi kimseler, kimisi de apaçık zalimler oldu. » Yüce Allah onu güçlü Kitabının birçok ayetinde överek zikretmiştir: ve Ebû Hureyre hadisinde, Allah'ın elçisinden sunmuşuzdur: asil, asilin oğlu, asilin oğlu, asilin oğlu: Yusuf, Yakub'un oğlu, İshak'ın oğlu, İbrahim'in oğlu. Ehl-i kitap zikreder ki İshak, Refka bint Sabuayl'la babasının sağlığında evlendiğinde kırk yaşındaydı: ve o kısırdı: bu yüzden Allah'tan ona dua etti: o hamile kaldı ve iki erkek çocuk doğurdu: ilkine İys adı verildi: Arapların İys dediği odur: ve Rumların babasıdır: ve ikincisi, kardeşinin topuğunu tutarak çıktı: ona Yakub adını verdiler.

İshak, İys'i, o büyük oğlu olduğundan, Yakub'dan daha çok seviyordu: ve anneleri Refka ise, o küçük oğlu olduğundan, Yakub'u daha çok seviyordu. İshak yaşlanıp görme yetisi zayıfladığında, oğlu İys'ten bir yemek istedi: ve ona avlanıp yemeği hazırlamasını emretti; üzerine dua etsin ve duası kabul olsun diye: ve İys avcıydı: o da onu aramaya çıktı: Refka oğlu Yakub'a sürüsünün en iyilerinden iki oğlak kesmesini ve babasının istediği gibi bir yemek hazırlamasını emretti: ve kardeşinin karşısına çıkıp dua etsin diye getirmesini: onu kardeşinin elbiselerini giydirdi ve kollarına ve boynuna iki oğlağın derisini sardı: çünkü İys vücudunda kıllıydı: ve Yakub değildi. İshak sordu: sen kimsin? Oğlunum.

Onu boynuna sarıp yokladı: ses Yakub'un sesi: ama dokunuşlar ve elbiseler İys'inkiler. Yemeyi bitirdiğinde, ona kardeşlerinin en değerlisi olması, sözünün onlara ve kendisinden sonra gelen kavimlere galip olması, rızıklarının ve evlatlarının bol olması için dua etti. Evinden çıktığında, kardeşi İys, babasının kendine yaklaştırması için emrettiği yemekle geldi: bu nedir, oğlum? İstediğin yemek.

Sen bana bunu daha önce getirmedi miydin ve yemedin mi, üzerime dua etmedin miydin? Hayır, Allah'a yemin olsun. Kardeşinin kendisinden önce davrandığını anladı: bu yüzden onu büyük bir üzüntü sardı: ve zikrederler ki o, babalarının ölümünden sonra onu öldürmekle tehdit etti: ve babası onu sorguladı: bu yüzden ona başka bir dua yaptı: ve soyu için toprağı verimli kılmasını: ve rızıklarını ve meyvelerini çoğaltmasını. Annesi İys'in kardeşi Yakub'u neyle tehdit ettiğini duyduğunda, oğlu Yakub'a, kendisinin Harran toprağındaki kardeşi Laban'ın yanına gitmesini emretti: ve kardeşinin gazabı yatana kadar onun yanında kalmasını: ve kızlarıyla evlenmesini: ve kocasına, İshak'a, bunu ona emretmesini ve ona vasiyette bulunmasını ve dua etmesini söyledi: o da öyle yaptı: Yakub o günün akşamı evlerinden çıktı: gece bir yerde ona geldi: orada uyudu: bir taş alıp başının altına koydu.

Ve uyudu: ve uykusunda göğe uzanan bir merdiven gördü: ve melekler ona çıkıp iniyordu: ve Rab kendisiyle konuşuyordu: sana kutsayacağım: ve soyunu çoğaltacağım: ve sana bu yeryüzünü ve senden sonra soyunu vereceğim.

Uykusundan kalktığında, gördüğünden sevindi: ve Allah'a adakta bulundu: eğer salimen aileme dönersem, elbette bu yerde Allah için bir ibadethane inşa edeceğim: ve O'nun bana ihsan ettiği her şeyin onda biri Allah olsun: sonra o taşa ilgilendi: üzerine yağ döktü, onu bununla tanıdı: ve bu yeri Beytüil adlandırdı; yani Allah'ın evi: ve bugünkü Beytü'l-Makdis'in yeridir: ki Yakub sonra onu inşa etti: Yakub, amcasının yanına Harran toprağında geldiğinde, onun iki kızı vardı: büyüğünün adı Lea: küçüğü Rahel: o, Rahel'i istedi: ve o, ikisinin en güzeli ve en zarifçesiydi: amcası buna karşılık sürüsünü yedi yıl gözetmesini şart koştu: süre dolduğunda, amcası Laban bir ziyafet hazırladı: insanları onun için topladı: ve gece büyük kızı Lea'yı ona kortejle getirdi: ve o, gözleri zayıf, görünüşü çirkindi: Yakub uyandığında, Lea'ydı: beni neden kandırdın? Ben Rahel'i istemiştim?

Bizde küçük kız, büyükten önce verilmez: eğer kardeşini istersen, yedi yıl daha çalış, o zaman onu sana veririm. O yedi yılı çalıştı: ve onu kardeşiyle birlikte getirdi: ve bu, onların dininde caizdi: sonra Tevrat şeriatında neshedildi: ve tek başına bu, neshin gerçekleşmesinin hücceti olarak yeter: çünkü Yakub'un fiili, bunun caizliği ve izni üzerine hüccettir: çünkü o masumdur.

Ve Laban iki kızın her birine bir cariye verdi: Lea'ya Zilfa adında bir cariye verdi: ve Rahel'e Bilha adında bir cariye verdi: ve Yüce Allah, Lea'nın zaafını ona çocuk vererek tamamladı: Yakub'a ilk doğan Rüben oldu: sonra Simyon: sonra Levi: sonra Yahuda: Rahel onlara imrenen oldu: ve o kısırdı: bu yüzden Yakub'a cariyesi Bilha'yı verdi: onunla yaklaştı: o hamile kaldı ve ona bir erkek çocuk doğurdu, ona Dan adını verdi: ve hamile kaldı, bir erkek çocuk daha doğurdu, ona Naftali adını verdi: Lea da bunu yaptı: cariyesi Zilfa'yı Yakub'a verdi: ona Gad ve Aşer adında iki erkek çocuk doğurdu: sonra Lea da hamile kaldı: ondan bir beşinci oğlan doğurdu, ona İssakar adını verdi: sonra hamile kaldı ve altıncı bir erkek çocuk doğurdu, ona Zebulun adını verdi: sonra hamile kaldı ve bir kız çocuk doğurdu, ona Dina adını verdi: Yakub'dan böylece yedi çocuk sahibi oldu: sonra Rahel Yüce Allah'a dua etti ve Yakub'dan ona bir erkek çocuk vermesini istedi: Allah feryadını duydu ve duasını kabul etti: Allah'ın peygamberi Yakub'dan hamile kaldı: ve ona büyük, asil, güzel, zarif bir erkek çocuk doğurdu, ona Yusuf adını verdi.

Bunların hepsi Harran toprağında oturuyorlardı: ve o, iki kızın yanına girdikten sonra altı yıl daha amcasının sürüsünü gözetiyordu: kalışını yirmi yıla tamamladı.

Senin sayende mübareğim: istediğin malımdan benden iste. Bu yıl süründen doğacak her koyunu bana ver: beyaz ve siyah benekli: ve her parlak koyunu, siyahtan beyaz: ve her keçiyi, beyazdan kahverengi: ve her beyazdan siyahı, tekeden. Memnuniyetle. Öyle yaptı: ve babalarının sürüsünden bu niteliklerden olan tekeri ayırdılar; ta ki doğacak yavrularda bu niteliklerden bir şey doğmasın: Yakub badem ve kavak ağacından yeşil dallar aldı: onları beyaza doğru soymaya başladı: ve sürünün su teknelerine koydu: ta ki sürü onları görsün ve titresin: ve yavruları karınlarında kımıldasın: ve doğan yavrularının renkleri böyle olsun. Ve bu, âdetin dışına çıkan şeylerdendir: ve kerametlerin sırasına girer. Yakub böylece çok sayıda koyun, binekler ve köleler sahibi oldu: ve amcasının ve oğullarının yüzü ona karşı değişti: sanki ona karşı daralıyorlardı.

Yüce Allah Yakub'a, babasının ve kavminin toprağına dönmesini vahyetti: ve onunla birlikte olacağını vaat etti: o da ailesine sunuldu: hemen itaat ettiler: ailesini ve malını yüklendi: ve Rahel babasının putlarını çaldı: memleketlerini geçip uzaklaştıklarında, Laban ve kavmi onlara yetişti: Laban, Yakub'a yetiştiğinde, onu izinsiz ve haberisiz çıkması yüzünden azarladı: ve neden ona haber vermiyordu: ta ki onları şarkılar ve davullarla sevinçli bir şekilde çıkarsın: ve kızlarına ve çocuklarına veda etse: ve putlarını neden yanlarında aldılar: ve Yakub putların alınmasından hiçbir haberdar değildi: bunun üzerine putların alınmasını yalanladı: kızlarının ve cariyelerinin evlerini aradılar: hiçbir şey bulamadılar: ve Rahel onları deveyin yorgusuna koymuştu: ve o, altındaydı: kalkmadı: işte Galaat.

Ve şunu da sözleştiler: kızlarına yakınlık kurmayacaktır, onların üzerinde evlenmeyecektir: ve bu dereyi diğer tarafın ülkesine geçmeyecektir: ne Laban ne Yakub: ve bir yemek hazırladılar: ve insanlar onlarla yedi: ve her biri diğerine veda etti: ve ayrıldılar, memleketlerine dönüyorlardı.

Yakub, Seir toprağına yaklaştığında, melekler ona geldiğinden müjdeleyerek karşılık verdiler: ve Yakub kardeşi İys'e tövbe ve tevazu için elçiler gönderdi: elçiler döndüler: Yakub'a İys'ün dört yüz süvariyle sana doğru yola çıktığını bildirdiler: Yakub ondan korktu: Allah'a dua etti: ona yalvardı: Onun huzurunda kendini alçalttı: ve Ona yaklaştı: ve Onu ahdinin ve kendisine verdiği vaadin hürmetine yeminle bağladı: ve Ona, kardeşi İys'ün şerrini kendisinden uzaklaştırmasını istedi: ve kardeşi için büyük bir hediye hazırladı: iki yüz koyun: ve yirmi teke: ve iki yüz koyun: ve yirmi koç: ve otuz süt veren deve: ve kırk inek: ve on boğa: ve yirmi eşek: ve on eşek: ve kölelerine her türü ayrı ayrı götürmelerini emretti: sen kimsin? Bu seninle kimin içindir? Kulun Yakub'a: efendim İys'e bir hediyedir. Ve arkadan gelenin böyle söylemesini: ve böylece arkadan gelenin: ve arkadan gelenin dedi.

Ve Yakub, iki eşiyle ve iki cariyesiyle ve on bir oğluyla, hepsinden sonra iki gece geride kaldı: iki gece yolculuk etti ve gündüz gizlendi: ikinci gecenin seher saati geldiğinde, ona insan suretinde meleklerden biri göründü: onu halktan bir insan sandı: Yakub onunla güreşti ve onu yendi: onu görünüşte yendi: ama melek onun uyluğuna vurdu: Yakub topalladı. Adın nedir? Yakub. Bu günden sonra İsrail'den başka bir adla çağrılman yakışmaz.

Peki sen kimsin? Adın nedir? Böylece ondan ayrıldı: bunun meleklerden biri olduğunu anladı: ve Yakub bacağı topal olarak uyandı: İsrail oğullarının uyluk sinirini yememesinin sebebi budur. Yakub gözlerini kaldırdı: kardeşi İys, dört yüz süvariyle yaklaşan: ailesinin önüne çıktı: kardeşi İys onu gördüğünde, önünde yedi kez secde etti: ve o, o zamanda onların selamlarıydı: ve onlara şeriat kılınmıştı: tıpkı meleklerin Adem'e selam olarak secde etmesi gibi: ve tıpkı Yusuf'un kardeşlerinin ve ailesinin ona secde etmesi gibi; bu gelecektir: İys onu gördüğünde, ona doğru ilerledi: ve ona sarıldı: ve onu öptü: ve ağladı: ve İys gözlerini kaldırdı: ve kadınlara ve çocuklara baktı: bunlar sana nereden geldi?

Allah kuluna senin için ihsan ettiklere.

İki cariye ve oğulları yaklaştı ve ona secde etti: ve Lea ve oğulları yaklaştı: ve ona secde etti: ve Rahel ve oğlu Yusuf en son yaklaştı: ve ona secde etti: ve hediyenin kabul edilmesini önerdi: ve onun ısrarına rağmen kabul etti: ve İys döndü: ve önüne geçti: ve Yakub, ailesiyle ve malıyla ve sürüleriyle ve köleleriyle ona yetişti: Seir dağlarına doğru yönelerek: Sevîre'den geçtiğinde, kendisi için bir ev inşa etti: ve bineklerine gölgelikler: sonra Urşelim'e geçti, Şahim köyü: köyün öncesinde indi: ve Şahim'in babası Hammur'un oğullarının tarlasını yüz koyunla satın aldı: orada çadırını kurdu: ve orada bir mihrap inşa etti: ve ona İsrail'in ilahı olan İl adını verdi: ve Allah ona oraya yükselmesi için onu inşa etmesini emretti: ve bugünkü Beytü'l-Makdis'tir: sonra Davud'un oğlu Süleyman'ın yenilediği: ve daha önce üzerine yağ dökerek işaretlediği kayanın (Sâhra'nın) yeridir: bunu önce zikretmiştik.

Ehl-i kitap burada, Lea'dan olan Yakub kızı Dina'nın kıssasını zikreder: ve Şahim b. Hammur ile olan işinin ne olduğunu; onu namusa dokunarak evine getirdi: sonra babasından ve kardeşlerinden evlenmek istedi: biz ancak sünnet olursanız yaparız: sizi evlendiririz, siz bizi evlendirirsiniz; çünkü biz sünnetli bir kavimle evlenmeyiz. Onlar buna cevap verdiler: ve hepsi sünnet oldular: üçüncü gün geldiğinde ve sünnet acıları şiddetlendiğinde: Yakub'un oğulları onların üzerine baskın yaptılar: en sonuncusuna kadar öldürdüler: ve Şahim'i ve babası Hammur'u öldürdüler: onlara yaptıkları çirkinlik yüzünden: küfürlerine ek olarak: ve putlarına kullukları: Yakub'un oğulları bu yüzden onları öldürdüler: ve mallarını ganimet aldılar: ve Allah daha iyi bilir.

Sonra Rahel hamile kaldı: ve bir erkek çocuk doğurdu: o, Benyamin'dir: ama doğumunda şiddetli bir acı çekti: ve ondan sonra öldü: Yakub onu Efrata'ya gömdü: o, Beytlehem'dir: ve Yakub mezarının üzerinde bir taş yaptı: bugüne kadar Rahel'in mezarı olarak bilinen taştır.

Yakub'un erkek oğulları on iki adamdı: Lea'dan: Rüben: ve Simyon: ve Levi: ve Yahuda: ve İssakar: ve Zebulun: ve Rahel'den: Yusuf: ve Benyamin: ve Rahel'in cariyesinden: Dan: ve Naftali: ve Lea'nın cariyesinden: Gad: ve Aşer. Ve Yakub babası İshak'a geldi: ve Halilürrahman köyünde, Kenan toprağında, İbrahim'in oturduğu yerde, yanında kaldı: sonra İshak hastalandı ve yüz seksen yaşında öldü: ve iki oğlu İys ve Yakub, onu babası İbrahim Halil'le birlikte, satın aldığı mağarada gömdü; sunmuştuğumuz gibi: ve Allah, celali yücedir, bunu daha iyi bilir.

İsrail (Yakub) ve Yakub'un oğlu Yusuf'un kıssası

Allah, onun hakkında ve onun işinin ne olduğuna dair, Azametli Kur'an'dan bir sure indirdi; içindeki hikmetlerden, öğütlerden, adabdan ve hikmetli emirden ibret alınsın: « Elif, Lâm, Râ. Bunlar, apaçık Kitabın âyetleridir. Şüphesiz biz onu, Arapça bir Kur'an olarak indirdik; belki akıl edersiniz. Biz sana, vahiy ile bu Kurandan (bir kısım bilgiler) veregeldikçe en güzel kıssayı sana aktarıyoruz. Yine, sen bundan önce elbette gâfillerdendin. » Ayrı harfleri Bakara suresinin tefsirinin başında konuştuk: onların tahkikini isteyen oraya baksın: ve bu sureyi tefsirinde kısa olarak yerinde konuştuk: ve burada orada bulunanlardan en özlü ve en isabetli biçimde bir parça zikredeceğiz.

Buradaki sözün özeti şudur: Yüce Allah, soylu kulu ve elçisine arap diliyle, fasih, aydınlatıcı, açık, net olarak indirdiği Azametli Kitabını över: her sağlam ve saf akıl onu anlar: o, gökten indirilen kitapların en soylusudur: onu, mahlûkatın en soylusuna, en soylu melekler indirmiştir: en soylu zamanda ve yerde: en fasih dil ve en açık anlatımla: bağlam geçmiş kıssalarda olsun ya da gelecekte olsun, en güzelleri ve en açıklarıyla anlatır: ve insanların ihtilaf ettikleri şeyde hakkı beyan eder: ve bâtılı çarpar: onu inkâr eder: reddeder: ve emirler ve yasaklar işinde: en adil şeriatler ve en açık yollar: en açık hükümler: ve en adil fetvalar: « Rabbinin kelimesi, doğruluk ve adalet olarak tamamlanmıştır »: yani kıssalarda doğruluk olarak: emirler ve yasaklarda adalet olarak: « Biz sana en güzel kıssayı aktarıyoruz: sana bu Kurandan vahyettiğimizle: ve sen önceden gafil olanlardandın »: yani sana ondan vahyedilene göre: « Ve böylece sana kendi emrimizden bir ruh vahyettik: Kitabın ne olduğunu bilmiyordun: ne de iman: ama biz onu bir nur kıldık:

kendi kullarımızdan dilediğimizi onunla hidayete erdiririz: ve sen elbette dosdoğru bir yola hidayet verirsin: Allah'ın yoluna: ki göklerdeki ve yerdeki her şey O'nundur: bütün işler Allah'a döner. » « İşte sana geçmiş olayların haberlerini aktarıyoruz: sana katımızdan bir zikir verdik: ondan yüz çeviren kıyamet gününde bir yük taşır: sürekli kalır: ve kıyamet gününde onlar için bu ne kötü bir yüktür »: yani bu Kurandan yüz çeviren: ve başka kitaplara uyan: bu tehdit ona gelir: Musnedde ve Tirmizinin aktardığı, Emirü'l-müminin Ali hadisinde dediği gibi: ondan başka bir yolda hidayet arayanı Allah saptırır.

Sureyc b. en-Nu'mân bize aktardı: Huşeym bize aktardı: Mücelid bize eş-Şabîden haber verdi: Câbirden: Ömer b. Hattâb, Ehl-i kitaptan bazı kimselerden kendisine ulaşan bir kitapla Peygambere geldi: ve onu okudu: Peygamber gazaplandı: ve şöyle dedi: içine dalmak mı istiyorsun, ey Hattâb oğlu? Canım kudret elinde olan Ona yemin olsun: ben size onu beyaz, saf olarak getirdim: onlardan hiçbir şey sormayın: yoksa size inanmayacağınız bir hak ya da inanacağınız bir yalan haber verirler: ve canım kudret elinde olan Ona yemin olsun: Musa sağ olsaydı, bana uymaması mümkün olmazdı. Sened sahîhtir: Ahmed bunu başka bir yoldan aktardı: ve canım kudret elinde olan Ona yemin olsun: Musa aranızda zuhur etsa ve siz beni bırakıp ona uysaydınız, sapıtmış olurdunuz: siz milletlerden benim payımsınız: ve ben peygamberlerden sizin payınısınız.

Bu hadisin yollarını ve ifadelerini Yusuf suresinin başında aktardık: insanlara vaaz etti: ve hutbesinde şöyle dedi: ey insanlar: bana son sözler ve toplu lafızlar verildi: ve bana özlü bir beyan verildi: ve ben size onu beyaz, saf olarak getirdim: o hâlde onun içine girmeyin: ve sapanlar sizi yanıltmasın. Sonra o yaprağın harf harf silinmesini emretti.

« Yusuf babasına: "Babacığım! "Rüyamda onbir yıldız, güneş ve ayın bana secde ettiklerini gördüm" demişti. Babası şunları söyledi: "Oğulcuğum! Rüyanı kardeşlerine anlatma, yoksa sana tuzak kurarlar; zira şeytan insanın apaçık düşmanıdır". "Rabbin seni böylece rüyandaki gibi seçecek, sana rüyaları yorumlamayı öğretecek; daha önce, ataların İbrahim ve İshak'a nimetlerini tamamladığı gibi, sana ve Yakub soyuna da tamamlayacaktır. Doğrusu Rabbin bilir, hakimdir." » Sure 12, 4-6

Daha önce sunmuştuk ki Yakub'un on iki erkek oğlu vardı: onların isimlerini saymıştık: ve İsrail oğullarının bütün kabileleri onlara bağlanır: ve en asil, en şerefli ve en büyüğü Yusuf'tu. Bir grup âlim, onların arasında ondan başka peygamber bulunmadığını savundu: kardeşlerinin geri kalanına vahy gelmiyordu: bu kıssada onların fiillerinden ve sözlerinden aktarılanların görünüşü ona işaret eder: « De ki: Biz Allah'a ve bize indirilene; İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına (esbât) indirilenlere iman ettik. » Ve o, bunların esbât olduğunu iddia etti: bu yüzden delili sağlam değildir: çünkü esbât ile istenen, İsrail oğullarının kavimleridir: ve gökten vahyin indiği peygamberlerdir: ve Allah daha iyi bilir.

Ve Yusufun kardeşleri arasında elçilik ve peygamberlikle imtiyazlı olan o olduğuna destek olan şeylerden biri: güçlü Kitabının birçok ayetinde onun peygamberliğini ve kendisine vahyi tasdik etmiş olması: ve kardeşlerinden hiçbirini tasdik etmemiş olmasıdır: bu, zikrettiğimize işaret eder. Abdessemed bize aktardı: Abdurrahman b. Abdillâh b. Dînâr babasından bize aktardı; şöyle dedi: asil, asilin oğlu, asilin oğlu, asilin oğlu: Yusuf, Yakub'un oğlu, İshak'ın oğlu, İbrahim'in oğlu. Bunu tek başına Buhari aktardı: ve Abdillâh b. Muhammedden ve Abdeden: Abdessemed b. Abdülvârisle birlikte aktardı. Yollarını İbrahimin kıssasında zikretmiştik: burada tekrar etmeyi gerektirmez: ve Allah'a hamd ve lütuf olsun.

Müfessirler şöyle dedi: Yusuf, ergenlikten önce, küçük yaşta, birbirine yakın on bir yıldız gördü: kardeşlerinin geri kalanına işaret eden: ve güneş ve ay, iki ebeveynine işaret eder: hepsi ona secde ettiler: şaştı: uyandığında rüyasını babasına anlattı: babası, dünyada ve ahirette yüksek bir derece ve büyük bir yükselişe erişeceğini anladı; öyle ki ebeveyni ve kardeşleri ona itaat eder: bu yüzden onu gizlemesini emretti: ve kardeşlerine anlatmamasını: haset etmelerinden ve ona kötülük dokunmasından ve ona karşı her tür hile ve tuzak kurmalarından korkarak: ve bu, zikrettiğimize işaret eder: bu yüzden bazı eserlerde gelmiştir: ihtiyaçların yerine gelmesi için onları gizleyerek yardım dileyin: çünkü nimet sahibi hased edilir. Ve Ehl-i kitapta ise onu hem babasına hem kardeşlerine anlattı: bu konuda saptılar.

« Rabbin seni böyle seçecektir »: yani: sana bu büyük rüyayı böyle gördürdüyse, onu gizlersen Rabbin seni seçecektir: yani her tür iyilik ve rahmetle seni imtiyazlı kılacak: « sana rüyaların tabirini öğretecektir »: yani sözlerin mânalarını anlatacak: ve rüya tabirini, başkasının anlamadığı: « ve üzerine nimetini tamamlayacaktır »: yani sana vahiy ile: « ve Yakub ailesi üzerine »: yani senin hürmetine: ve sana onlara dünyanın ve ahiretin iyiliği gelecektir: « nasıl ki daha önce iki atan olan İbrahim ve İshak üzerine nimetini tamamlamıştır »: yani sana ihsanda bulunacak: ve peygamberlikle sana iyilik edecek: nasıl ki babana Yakuba verdi: ve dedene İshaka: ve dedenin babası İbrahim Halile: « Rabbin bilendir, hüküm sahibidir. » Allah, elçiliğini nereye koyacağını daha iyi bilir.

Bu yüzden Allah'ın elçisi, kendisine hangi insanlar en asil denildiğinde buyurdu: Allah'ın peygamberi Yusuf, Allah'ın peygamberinin oğlu, Allah'ın peygamberinin oğlu, Allah'ın Halilinin oğlu. Ve İbn Cerîr ile İbn Ebî Hâtim iki tefsirlerinde aktardı: ve Ebû Ya'lâ ile Bazzâr iki Musnedlerinde, el-Hakem b. Dahîr hadisinden; imamların zaaf verdiği: es-Suddîden, Abdurrahman b. Sâbit'ten: Yahûdîlerden bir adam Peygambere geldi: adı Bustân, Yahûdî: ey Muhammed, Yusufun ona secde ettiğini gördüğü yıldızlardan beni haberdar et: adları nelerdir? Peygamber sustu ve ona hiçbir cevap vermedi: Cebrail adlarıyla indi: Allah'ın elçisi ona gönderdi: adlarını sana haber verirsem iman eder misin?

Evet. Bunlar Cerâbândır: ve et-Târık: ve ez-Ziyâl: ve Zü'l-Kenâfât: ve Kâbis: ve Vesseb: ve Amûdân: ve el-Feylak: ve el-Müsbeh: ve es-Serûh: ve Zü'l-Fer': ve ez-Ziyâ: ve en-Nûr. Allah aşkına: bunlar gerçekten adlarıdır. Ve Ebû Ya'lâda: babasına anlattığında: bu, Allahın bir araya getireceği bir dağınık işi: ve güneş babasıdır: ve ay anasıdır.

« And olsun ki, Yusuf ve kardeşlerinin olayında, soranlara nice ibretler vardır. Kardeşleri demişlerdi ki: "Yusuf ve özkardeşi babamıza bizden daha sevgilidir. Oysa biz bir cemaatiz. Babamız açık bir yanlışlık içindedir." "Yusuf'u öldürün veya onu ıssız bir yere bırakıverin ki babanız size kalsın; ondan sonra da iyi kimseler olursunuz" İçlerinden biri: "Yusuf'u öldürmeyin, onu bir kuyunun derinliklerine bırakın. Böyle yaparsanız yolculardan onu bulup alan olur" dedi. » Sure 12, 7-10

Yüce Allah, bu kıssanın içerdiği işaretlere ve hikmetlere ve işaretlere ve öğütlere ve delillere dikkatleri çeker. Sonra Yusufun kardeşlerinin ona hasetini zikreder: babalarının ona ve kardeşine olan sevgisi yüzünden: kardeşten kastettikleri, aynı anneden olan Benyamindir: onlardan daha çok: ve onlar bir grup: yani bir topluluk: o hâlde bu ikisinden daha çok sevgiye layık biziz: « Babamız elbette apaçık bir sapkınlık içindedir »: yani bu ikisine olan sevgiyi bize tercih etmede. Sonra Yusufu öldürmek ya da geri dönülmeyen bir ülkeye sürmek için aralarında gizlice anlaştılar: ta ki babalarının yüzü yalnız onlara dönsün: yani sevgisi hepsine sarf edilsin: ve sonra tövbeyi yuttular: bununla tereddüt ettiklerinde ve üzerinde anlaştıklarında içlerinden bir nutuk sahibi dedi.

Bu Simyondur: bu Yahudadır: ve Katâde şöyle dedi: bu büyükleri Rübendir: « Yusufu öldürmeyin, hatta onu bir kuyunun derinliğine atın: eğer yapacaksanız, onu bir yolcu kervanı bulup alır »: yani geçen yolculardan: « yapacaksanız »: ne denirsen densin o olur: benim size söylediğim olsun: ve bu, öldürmek ya da sürgünden en yakındır: ve onu beldesinden çıkarıp göndermek: ve böylece bunun üzerinde anlaştılar: o zaman dediler ki: ey babamız, Yusufu bize emanet etmiyorsun: oysa biz ona samimi öğütçüleriz: yarın onu bizimle gönder: yesin, oynasın: ve biz ona muhafızız. Buyurdu: « Onu beraberinizde götürmeniz beni üzüyor: ve onu kurt yiyebilirim diye korkuyorum: ve siz ondan gafil olursunuz. » Dediler: « Eğer kurt onu yesa ve biz bir topluluk olsak, o zaman elbette kaybedenlerden oluruz.

» Babalarından kardeşleri Yusufu göndermelerini istediler: ve ona onlarla birlikte otlamasını: oynamasını ve eğlenmesini istediklerini gösterdiler: ve içlerinde Allahın daha iyi bildiği şeyleri gizliyorlardı: ey oğlum, benim bir günlük an bile ondan ayrı kalmam beni üzüyor: ve ayrıca sizin oyinize ve yaptıklarınıza dalıp da kurdun gelip onu yemesinden ve küçük yaşından dolayı onu ondan kollayamamaktan korkuyorum: ve ondan habersizliğiniz. Dediler: « Eğer kurt onu yesa ve biz bir topluluk olsak, o zaman elbette kaybedenlerden oluruz »: yani: eğer kurt onu bize rağmen yakalayıp yesa: ya da bu vuku bulana kadar biz ondan gafil olsak: ve biz bir topluluk: o zaman elbette aciz, mahvolmuş oluruz.

Ve Ehl-i kitapta: babası onu arkalarına doğru gönderdi: onları takip ederek: ve yoldan ayrıldı: ta ki bir adam onları gösterene: ve bu da aktarımdaki hatalarından: çünkü Yakub, onunla birlikte göndermekten onu daha çok gözetliyordu: o hâlde nasıl onu tek başına gönderir? Onu aldıklarında: ve onu kuyunun dibine atmaya karar verdiklerinde: « Ve ona vahyettik: elbette onları bu işleriyle haberdar edeceksin: ve onlar bir şey sezmiyecekler. » « Ve akşam olunca babalarına gelip ağlayarak dediler ki: Ey babamız, biz yarış yapmaya gittik; Yusufu eşyalarımızın yanında bıraktık; onu kurt yedi. Sen bize ne kadar doğru söylersenen asla inanmayacaksın. » « Ve kanla boyanmış yalan bir şile getirdiler.

Buyurdu ki: Hayır! Nefisleriniz size (yaptığınız) bir işi süslü gösterdi. Artık (bana düşen) güzel bir sabırdır. Anlattığınız şeye karşı (yardım için) Allahdan (kendisine) dua edilir. »

Babalarına ısrar ettiler, ta ki onu onlarla gönderesin diye: gözlerinden kaybolur kaybolmaz ona sövmeye ve fiilleriyle ve sözleriyle onu hakarete başladılar: ve onu kuyunun dibine atmaya karar verdiler: yani dibinde, ortasındaki taşa: bu, kuyunun ortasındaki taştır: inen ona ayak basar: su azaldığında kovaları doldurmak için inendir: ipiyle onları çıkarana da çeken denir: onu içine attıklarında, Allah ona bir çıkış gerektiğini vahyetti: ve içinde bulunduğun darlıktan bir çıkış: ve kardeşlerine bu işlerini elbette haber vereceksin: kudretli olduğun bir halde: onlar da sana muhtaçken: senden korkarken: « ve onlar bir şey sezmiyecekler. » Mücâhid, « ve onlar bir şey sezmiyecekler » hakkında şöyle dedi: Allahın ona bu yöndeki ilhamıyla: ve İbn Abbâsdan: « ve onlar bir şey sezmiyecekler »: yani: elbette onları bu işleriyle haberdar edeceksin: onların seni tanımayacağı bir halde: İbn Cerîr ondan onu aktardı.

Onu içine koyup uzaklaştıklarında: gömleğini aldılar: bir kanla lekeli: ve akşam olunca ağlayarak babalarına döndüler: yani kardeşleri için: ağlama yalanı seni yanıltmasın: çok zalim ağlar: ve Yusufun kardeşlerinin ağlamalarını zikrettiler: « Ve akşam olunca babalarına gelip ağlayarak dediler ki »: yani gecenin zilletsinde: ihanetlerinin daha iyi saklanması için: özürleri için değil: dediler: ey babamız, biz yarış yapmaya gittik: ve Yusufu eşyalarımızın, yani elbiselerimizin yanında bıraktık: « ve onu kurt yedi »: yani bizim yokluğumuzda: yarışımız sırasında: « ve sen bize ne kadar doğru söylersenen asla inanmayacaksın »: yani: kurdun yemesiyle ilgili haber verdiğimiz şeyde bize tasdik etmeyeceksin: gözünde şüpheli olmasak bile: o hâlde sen zaten onunla ilgili şüphe eden biri iken nasıl? Çünkü sen kurdun onu yemesinden korkmuştun: ve biz ona sayımızla kolladığımızı garanti etmiştik: işte sana inanmayan durumdayız: sen bize inanmaman için mazeretlisin: ve işte durum.

« Ve kanla boyanmış yalan bir şile getirdiler »: yani uydurma bir kandan: çünkü bir oğlak aldılar: onu kestiler: kanını aldılar: ve gömleğine koydular: ta ki kurdun onu yediği sanılsın: ve onu yırtmayı unuttular: aldatma işaretleri kendilerinde zuhur ettiğinde: işleri babalarına dönmüş olmadı: çünkü o, onun kardeşlerinin ona karşı düşmanlığını ve onun sevgisinde kendilerine tercih sevgisini anlıyordu: çocukluğundaki o azameti ve heybeti: çünkü Allah onu peygamberlikle imtiyazlı kılmak istiyordu: ve onu almaya çalıştıkları şeyden: onu aldıkları andan itibaren, gözünden kaybetti: ve feryat ederek geldiler: ve kurdukları tuzağın üzerinde anlaşarak: « Hayır! Nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi: artık güzel bir sabırdır: ve anlattığınız şeye karşı Allahdan yardım edilir.

» Ve Ehl-i kitapta: Rüben, onun kuyuya konulmasını önerdi: onları habersizken onu geri almak için: ve babasına iade etmek için: onu uyuttular: ve o kervana sattılar: Rüben, Yusufu çıkarmak için akşam geldiğinde, onu bulamadı: çığlık attı: elbiselerini yırttı: ve üzüldü: onlar bir oğlak aldılar: onu kestiler: ve kanıyla Yusufun gömleğini boyadılar: Yakub bunu öğrendiğinde, elbiselerini yırttı: ve siyah bir kemer kuşandı: ve oğulu için uzun günler üzüldü: ve bu zaaf, onların tevil ve aktarım hatasından geldi.

« Bir kervan geldi, sucularını gönderdiler; sucu kovasını kuyuya saldı, "Müjde! İşte bir oğlan" dedi. Yusuf'u alıp onu ticari bir mal olarak sakladılar. Oysa Allah yaptıklarını bilir. Onu yanlarında alıkoymak istemedikleri için ucuz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Mısır'da onu satın alan kimse karısına: "Ona güzel bak, belki bize faydası olur yahut ta onu evlat ediniriz" dedi. Biz işte böylece Yusuf'u o yere yerleştirdik; ona, rüyaların nasıl yorumlanacağını öğrettik. Allah, işinde hakimdir, fakat insanların çoğu bunu bilmezler.

Erginlik çağına erince ona hikmet ve bilgi verdik. İyi davrananları böyle mükafatlandırırız. » Sure 12, 19-22

Yusufun kuyuya koyulduğundaki kıssasını Yüce Allah haber verir: çıkışını ve kendisine merhametini bekleyerek oturdu: ve bir kervan geldi: yani yolcular: Ehl-i kitapta onların ticaret yükleri fıstık: çam fıstığı: ve yer fıstığıydı: Şamdan Mısıra doğru yöneliyorlardı: bu yüzden içlerinden bazılarını kuyudan su almakla görevlendirdiler: birisi kovasını bıraktığında, Yusuf ona sarıldı: « Müjde! »: yani: ey müjdem: « Bu bir oğlan »: « ve onu gizlice sattılar »: yani aralarında ticaret malları içinde bir oğlan olduğuna inandırdılar: « Allah, yapıp ettiklerini (tamamiyle) bilendir »: yani: kardeşlerinin ona kurduğu tuzağı ve onu kendileri için satın almak için gizlice içlerinde tuttuklarını bilendir: ve Yüce Allah bunu değiştirmez: ona bağlanan büyük hikmet yüzünden: ve önceden yazılmış kader yüzünden: ve Mısır toprağına rahmet yüzünden: bu oğlanın eliyle Allahın yapacağı şeylerle: esir şeklinde oraya giren: sonra bunun ardından işlerin efendisi kılan: ve dünya ve ahiretlerinde onunla faydalanacak olan, sayı ve vasıfla sınırlandırılamaz şekilde.

Yusufun kardeşleri, kervanın onu aldığını sezdiğinde: onlara yetiştiler: işte bizim kaçan kölemiz: bu yüzden onlardan az bir fiyata satın aldılar: yani az, nadir: o yalandır: « birkaç hesaplanmış paraya »: İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Nüf' el-Bikelî, es-Suddî ve Katâde şöyle dedi: on yirmi dirheme sattılar, ikiye bölündüler, kişi başına iki dirhem: yirmi iki dirhem: ve İkrime şöyle dedi: kırk dirhem: ve Allah daha iyi bilir. « Ve onu satın alan Mısırlı bir adam karısına: Onu güzel bir şekilde iyi barındır »: yani ona iyi davran: « belki bize yararı olur: ya da onu evlat ediniriz.

» Bu, Allahın ona olan lütfudur: ve merhameti: ve ona olan ihsanı: ona vereceği şeylere hazırlamak istemesiyle: dünyanın ve ahiretin en iyilerinden: ve satın alan, Mısır önde gelenlerindendi, azîziydi: adı Atfîr b. Ruhîbti: ve o zamanki Mısır kralı er-Reyyân b. el-Velîd idi, Amalikadan bir adamdı: ve azîzin karısının adı Râil bint Râil idi: adı Züleyha idi: görünüşe göre bu onun lakabıydı: başkaları bint Yunus demiştir: es-Sa'lebî, Ebû Hişâm er-Rifâîden aktardı: ve Muhammed b. İshak şöyle demiştir, Muhammed b. es-Sâibden, Ebû Sâlihe dayanarak: Mısırda satan adamın, yani oraya getiren adamın adı Mâlik b. Dağr b. Sevev b. Afka b. Medyen b. İbrahimdi: ve Allah daha iyi bilir.

Ve İbn İshak şöyle demiştir, Ebû Ubeydeden: insanların en isabetli görüşlüleri üçtür: « güzel bir şekilde iyi barındır » diyen azîz: ve Musa hakkında babasına « ey babam, onu hizmetine al: şüphesiz güzelce ödeyen güçlüdür, güvenilir » diyen kadın: ve Ömer b. Hattâbı yerine geçici olarak tayin eden Ebû Bekr es-Sıddîk. Azîz onu yirmi dinara satın aldı: misk ağırlığında: ve ipek: ve deri: ve Allah daha iyi bilir.

« Ve böylece Yusufu o ülkede yerleşik kıldık »: yani: bu azîzi ve karısını ona iyi davranmaya ve ona bakmaya nasıl kaza kıldıysak, onu Mısır toprağında yerleşik kıldık: « ve kendisine rüyaların tabirini öğretmek için »: yani onları anlayışı: ve rüya tabiri de ondan bir parçadır: « Allah, emrinde hâkimdir »: yani: bir şey dilediğinde: kulların bulamayacağı vesileleri ve işleri ona kaza kılar: ama insanların çoğu bilmez. « Ve eriştiği zaman onun ergenlik çağına ulaştığında ona hüküm ve ilim verdik: işte biz, güzel amellerde bulunanları böyle ödüllendiririz. » Bunun hepsinin olmasıyla ilgili: ve ergenlikten önceydi: ki kırk yaşın sınırıdır; Allah peygamber kullarına Âlemlerin Rabbından onda vahyeder (duaları ve selamları üzerlerine olsun).

Ergenliğe erişim olan ömrün süresi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Rabîa ve Zeyd b. Eslem şöyle dedi: o, gençlik çağıdır: on sekiz yıl: yirmi yıl: yirmi beş yıl: otuz yıl: ve İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle dedi: otuz üç yıl: kırk yıl: « ta ki onun ergenlik çağına ulaştığı ve kırk yaşına eriştiği zaman: »

« Evinde misafir eden kadın onu kendine istemeye çalıştı: ve kapıları kapattı: ve dedi ki: yanına gel. O da: Allah'a sığınırım, dedi: beni güzelce barındıran efendim beni hoş tuttu: zalimler asla kurtuluşa ermez. Ve gerçekten kadın onu istemişti: ve o da istemişti; Rabbının delilini görmemiş olsaydı: böyleydi: kötülüğü ve hayasızlığı ondan saptırmak için: o, kendimizi seçtiğimiz kullarımızdandır. İkisi kapıya doğru koştular: ve kadın onun gömleğini arkadan yırttı: ve ikisi efendisini kapı önünde buldular: dedi ki: aile sana fenalık istemeye çalışanın cezası zindandan başka ne olabilir: ya da elem verici bir azab? Dedi ki: beni istemeye çalışan kadın oldu: ve ailesinden bir şahit şehâdet etti: eğer gömleği önden yırtılmışsa, kadın doğruyu söylemiştir: ve o yalancılardandır: ve eğer gömleği arkadan yırtılmışsa, kadın yalan söylemiştir: ve o sadıklardandır. Gömleğinin arkadan yırtıldığını gördüğünde, dedi ki: gerçekten bu sizin tuzağınızdan: sizin tuzağınız azîm: Yusuf, sen bundan yüz çevir: ve günahın için bağışlanma dile: sen gerçekten hatâ edenlerdendin. »

Yüce Allah, azîzin karısının Yusufu istemesini: ve kendisinden makamına ve konumuna yakışmayan şeyi istemesini zikreder: o, güzellikte: servette: makamda: gençlikte nihaiyetti: kapıları kendi üzerine ve onun üzerine nasıl kapattığını: ve onun için süslendiğini: ve kendini hazırladığını: ve en güzel elbiselerini giydiğini: ve en ihtişamlı kıyafetlerini: ve bütün bunlarla o, vezirin karısıydı: ve Mısır efendisi er-Reyyân b. el-Velîd kralın yeğeniydi: ve Yusuf, muhteşem güzellikte ve parlaklıkta bir genç iken bütün bunlar: ama o, peygamberler silsilesinden bir peygamberdir: Rabbı onu hayasızlıktan korudu: ve kadınların tuzağından kolladı: o, iki Sahihde peygamberlerin mührünün sözünde zikredilen yedi asil, erdemli, hayâ sahibi kişinin efendisidir: göğün ve yerin: Allahın gölgesinde gölgelendiği, başka gölge bulunmayan günde: adil imam: ve tek başına Allahı anan adam: ve gözleri dolan: ve mescide bağlı kalbi olan, oradan çıktığında ta ki oraya geri dönene kadar adam: ve Allah yolunda birbirlerini seven, bir araya gelen ve ayrılan iki adam: ve bir sadaka veren ve onu gizleyen adam; sol eli sağının harcadığını bilmeyecek derecede:

ve Allah'a kullukta büyüyen genç bir delikanlı: ve makam ve güzellik sahibi bir kadın kendisini çağıran adam: ve o, Allahdan korktum der. Ve kastedilen, o, kendisini çağırdı: ve bunu şiddetli bir gayretle istedi: « Allah'a sığınırım: beni güzelce barındıran efendim »: yani onun kocası, evin efendisi: « beni hoş tuttu »: yani bana iyi davrandı: ve kalışımı kendisinde onurlandırdı: « zalimler asla kurtuluşa ermez. » « Ve gerçekten kadın onu istemişti: ve o da istemişti; Rabbının delilini görmemiş olsaydı »: tefsirde doygunluk ve yetişkinlik olan şey: ve müfessirlerin buradaki sözlerinin çoğu Ehl-i kitabın kitaplarından alınmıştır: bizim için en iyisi ondan yüz çevirmektir: ve iman edilmesi gereken şey, Yüce Allahın onu koruduğudur: onu beri kılmıştır: onu hayasızlıktan aziz kılmıştır: ondan kollamıştır: ve ondan onu savunmuştur: « böyleydi: kötülüğü ve hayasızlığı ondan saptırmak için: o, kendimizi seçtiğimiz kullarımızdandır.

» « İkisi kapıya doğru koştular »: ikisi buldular: yani efendisini, yani kocasını kapı önünde: kadın onu sözde geçti: ve onu ona karşı kışkırttı: « dedi ki: aile sana fenalık istemeye çalışanın cezası zindandan başka ne olabilir: ya da elem verici bir azab. » O, suçlu olduğu hâlde suçladı: ve onurunu korudu: ve kendi mevkini aziz kıldı: Dedi: « beni istemeye çalışan kadın oldu. » İhtiyaç halinde hakikat söylenmeliydi. Beşikte küçüktü, dedi İbn Abbâs: ve Ebû Hureyreden aktarıldı: ve Hilâl b. Yâsâfdan: ve el-Hasan el-Basrîden: ve Saîd b. Cübeyrden: ve ed-Dahhâktan: ve İbn Cerîr onu tercih etti: ve ona İbn Abbâsla ilgili müteşâbih bir hadis aktardı: ve başkaları ondan onu katı (muttasıl) olarak aktardı: o, Atfîre, kocasına yakın bir adamdı: kendisine yakın: ve bunun bir adam olduğunu söyleyenlerden: İbn Abbâs: ve İkrime: ve Mücâhid: ve el-Hasan: ve Katâde: ve es-Suddî: ve Muhammed b. İshak: ve Zeyd b. Eslem.

« Eğer gömleği önden yırtılmışsa: kadın doğrudur: ve o yalancılardandır: ve eğer gömleği arkadan yırtılmışsa: kadın yalan söylemiştir: ve o sadıklardandır »: yani: çünkü o, ondan kaçardı: ve o, ona takip ederdi: ve ona sarılırdı: gömleği böyle yırtılırdı: ve böyle oldu: gömleğinin arkadan yırtıldığını gördüğünde, dedi: « gerçekten bu sizin tuzağınızdan: sizin tuzağınız azîm.

» Yani: sizin hilelerinizden meydana gelen: sen onu istedin: sonra ona iftira ettin: ve kocası bunun üzerinden geçti: « Yusuf, sen bundan yüz çevir »: yani bunu kimseye anlatma: çünkü bu tür işlerde susmak en adil ve en güzeldir: ve ona işlediği günahın bağışlanmasını dilemesini: ve Rabbine yönelmesini emretti: çünkü kul Allah'a yönelince: Allah ona yönelir: ve Mısırlılar, putlara kulluk etmelerine rağmen: günahları affedenin: ve onları cezalandıranın: ancak Allah olduğunu, bununla ortaksız olarak bilirlerdi: bu yüzden kocası ona bunu söyledi: ve ona bir şekilde mazeret gösterdi: « ve günahın için bağışlanma dile: sen gerçekten hatâ edenlerdendin. »

« Şehirdeki kadınlardan bir kısmı dediler ki: Azîzin karısı, yâverini kendinden istemeye çalışıyormuş. O, yâverine kapılmış. Biz de kadını apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz. Kadın, onların hilelerini işitince onlara kimi gönderdi ve onlar için bir sofra hazırladı. Ve her birine bir bıçak verdi. Sonra dedi ki: Onlara karşı çık. Kadınlar onu görünce onu yücelttiler ve ellerini kopardılar ve şöyle dediler: Allah aşkına bu bir insan değil: bu, ancak değerli bir melek! Kadın dedi ki: İşte beni bu yüzden kınadığınız şey budur: ve andolsun, ben onu kendime istemiştim: fakat o nefsini korudu: ve andolsun, eğer kendisine emrettiğim şeyi yapmazsa mutlaka hapse atılacaktır ve mutlaka aşağılananlardan olacaktır. Yusuf dedi ki: Rabbim! Zindan bana, beni çağırıp durdukları şeyden daha sevimlidir. Eğer sen, onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan onlara meylederim ve cahillerden olurum. Rabbi onun duasını kabul etti ve onların hilesini ondan uzaklaştırdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. »

Yüce Allah şehir kadınlarından, yani Mısırdan: prenseslerden: ve büyüklerin kızlarından, azîzin karısını eleştirmeyi: ve kınama: ve onu, yâverini istemesinde aşağılamayı: ve ona olan şiddetli sevgisini zikreder: ve bu uygun değildir çünkü o bir mavidir: ve benzerleri bu işin insanları değildir: « Biz de kadını apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz »: yani şeyi yerinden çıkararak.

Kadın onların hilesini, yani kendisini aşağılamalarını: ve onların küçümsemelerini: ve kınama imasını: ve yâverinin sevgisinin yerildiğini duyduğunda: ve yâverine olan tutkusunu: onlar bir kınama görüntüsü ortaya çıkardılar: ve o, bu işte kendi içinde mazeretliydi: bu yüzden mazeretini onların önünde açmaktan hoşlandı: ve bu genç delikanlının sandıkları gibi olmadığını göstermek istedi: ve onlarınkine benzerlik: bu yüzden onlara gönderdi: ve onları kendi evinde topladı: ve benzerlerine uygun bir ikram hazırladı: ve bıçakla kesilen bir şey getirdi, portakal gibi ve benzerleri: ve her birine bir bıçak verdi: ve Yusufu hazırlamıştı: ve en güzel elbiselerle kuşanmıştı: ve o, gençliğin tazeliğinin nihaiyindeydi: ve bu halde onların üzerine çıkmasını emretti: o da çıktı: ve şüphesiz dolunaydan daha güzeldi: onu gördüklerinde onu yüceltttiler: yani büyüttüler: ve ona hürmet ettiler: ve onu azamladılar: ve Âdemoğulları arasında benzerinin var olduğunu sanmıyorlardı: ve güzelliği onları gözlerini kamaştırdı: ta ki kendilerinden gafil oldular: ve o bıçaklarla ellerine vurmaya başladılar: ve yaraları hissetmediler: ve dediler: « Allah aşkına bu bir insan değil:

bu, ancak değerli bir melek! »

İsrâ hadisinde gelmiştir: Yusufun yanından geçtim: ona güzelliğin yarısı verilmişti: es-Sühaylî şöyle dedi: manası, Âdemin güzelliğinin yarısı üzerindedir: çünkü Yüce Allah Âdemi kendi eliyle yaratmış: ve içine kendi ruhundan üflemiştir: o, insan güzelliğinin nihailerinin nihaiyindeydi: bu yüzden Cennet ehli, Cennete Âdemin endamıyla ve güzelliğiyle girer: ve Yusuf Âdemin güzelliğinin yarısı üzerindeydi: ve onların ikisinden daha güzel bir şey olmamıştır: tıpkı Eve'den sonra onun benzeri bir kadının olmaması gibi; Halilin karısı Sara.

Ve Yusufun yüzü şimşek gibiydi: ve bir kadın bir ihtiyaçla ona geldiğinde, yüzünü örtüyordu: çoğu zaman örtülüydü: ta ki insanlar onu görmesin: bu yüzden azîzin karısının zikredilen o mânaya olan sevgide mazereti sabit olduğunda: ve bıçakların yaralarıyla ellerinin kesilmesi: ve azamet: ve onu görmeye şaşkınlık onların üzerine geldiğinde: « İşte beni bu yüzden kınadığınız şey budur »: sonra onu tam iffetiyle övdü: ve dedi: « Andolsun, ben onu kendime istemiştim: fakat o nefsini korudu »: yani ictinâb etti: « ve eğer kendisine emrettiğim şeyi yapmazsa: mutlaka hapse atılacaktır: ve mutlaka aşağılananlardan olacaktır.

» Ve kadınların geri kalanı ona efendisini dinlemesini ve itaat etmesini telkin etti: o da en katı reddle reddetti: ve yüz çevirdi: çünkü o, peygamberler silsilesindendir: « Rabbim! Zindan bana, beni çağırıp durdukları şeyden daha sevimlidir: ve eğer sen, onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan: onlara meylederim: ve cahillerden olurum »: sen beni nefsime bırakırsan: benim nefsimden kudret ve zaaf başka bir şey yok: ve nefsim için hiçbir faydaya: ya da zarara muktedir değilim: ancak Allahın dilediği kadar: ben zayıfım: senin beni güçlendirdiğin: ve koruduğun: ve kolladığın: ve kudretinle: ve kuvvetinle beni gölgelendirdiğin şey hariç. « Rabbi onun duasını kabul etti: ve onların hilesini ondan uzaklaştırdı: şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. »

« Sonra, kadının ailesi delilleri Yusuf'un lehinde gördüğü halde, onu bir süre için hapsetmeyi uygun buldu. Hapse, onunla beraber, iki genç daha girdi. Biri, "Rüyamda şaraplık üzüm sıktığımı gördüm" dedi; diğeri "Başımın üzerinde, kuşların yediği bir ekmek taşıdığımı gördüm" dedi. "Bize bunu yorumla; senin iyi bir kimse olduğunu görüyoruz" Yusuf: "Rabbimin bana öğrettiği bilgi ile, daha yiyeceğiniz yemek gelmeden size onu yorumlarım. Doğrusu ben, Allah'a inanmayan ve ahireti inkar eden, bir milletin dinini bırakmışımdır.

Atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum. Allah'a herhangi bir ortak koşmak bize yaraşmaz; bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfudur; fakat insanların çoğu şükretmez" dedi. "Ey mahpus arkadaşlarım! Ayrı ayrı bir sürü uydurma rabler mi daha iyidir, yoksa her şeyden üstün tek Allah mı?" "Allah'ı bırakıp taptığınız, sizin ve babalarınızın adlandırdığı putlardan başka bir şey değildir. Allah onların doğru olduğuna dair bir delil indirmemiştir. Hüküm vermek ancak Allah'a aittir; kendisinden başkasına değil, O'na tapmanızı emretmiştir. Bu, dosdoğru dindir, fakat insanların çoğu bilmezler".

"Ey mahpus arkadaşlarım! Biriniz efendinize şarap sunacak, diğeri asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Sorduğunuz iş işte böylece kesinleşmiştir." » Sure 12, 35-41

Yüce Allah, azîzden ve karısından zikreder ki onlara zuhur etti: yani görüşü onlara açıklandı: Yusufun berâetini bildikten sonra: bir süre zindana konulması için: ta ki bu işte insanların sözlerinde daha hafif olsun: ve işi yatıştırsın: ve onun onu istediğinin görünmesine: ve onun yüzünden zindana konulmasına: onu haksız olarak: ve saldırarak zindana koydular: ve bu, Allahın onun için kaza kıldığı şeydendi: ve onu onunla koruduğu şeyin hesabındandır: çünkü onunla onların görüşmelerini daha çok uzaklaştırır: ve karışmalarını: ve buradan bazı sûfîler, Şâfiînin onlardan aktardığı şeyi çıkardılar: korunmanın bir türü, bulamamaktır.

« Ve beraberinde iki genç zindana girdi »: onlardan biri kralın testisuyuuydu: ve diğeri ekmekçisiydi: yani yemeğinden sorumlu olan: kahya: onlar krala bazı işlerde şüpheli oldular: bu yüzden onları zindana koydu: iki kişi zindanda Yusufu gördüğünde: onun hâli kendilerini vurdu: ve hidayeti: ve davranışı: ve yolu: ve sözleri: ve fiilleri: ve Rabbine olan kulluğunun bolluğu: ve Onun mahlûkatına olan ihsanı: iki kişi aynı gecede rüya gördü: testisuyu, bir asma dalının üç yaprak saldığını gördü: ve üzüm salkımları olgunlaşıyordu: onları aldı: ve kralın kabına bastı: ve ona içirdi: ve ekmekçi, başının üzerinde üç sepet ekmek gördü: ve en yüksek sepetten yiyen kuşlar: bu yüzden ona anlattı: ve ikisi onlardan tabir istedi: « Biz sizin iyi kimseler olduğunuzu görüyoruz »: onlara tabirlerini bildiğini ve işlerinin haberdarı olduğunu haber verdi: ve dedi: « rızık olarak yendiğiniz taamdan bir taam gelmedikçe, gelmezden önce tabirini size bildirmiş olmayacağım »: manası: hangi rüyayı görürseniz görin, onun vuku bulmasından önce tabir ederim: ve benim dediğim gibi olur: manası:

sizinle gelen taamı, tatlı ya da ekşi, vuku bulmadan önce size haber veririm: « ve size yediğiniz taamı: ve evlerinizde yığıp sakladığınızı da haber veririm. » Ve onlara dedi: « bu, Rabbimin bana öğrettiğinden bir parçadır »: çünkü ona iman ediyor: tevhid sahibi: asil babalarının dinine uyuyor: İbrahim Halil: ve İshak: ve Yakub: « Biz, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmakla emir kılınmış değiliz: bu, Allahın bize olan lütfundandır »: yani bizi buna hidayet ettiği için: « ve insanların üzerine »: yani onları buna çağırmayı: ve onları ona yöneltmeyi: ve onları oraya iletmeyi emrettiği için: ve bu, fitralarına kazınmış: ve tabiatlarına dikilmiştir: « ama insanların çoğu şükretmez. »

Sonra onları tevhide çağırdı: Allahdan olmayan şeyin kulluğunu kötüledi: putların işini alçalttı: küçülttü: ve derecesini zayıflattı: « Ey benim zindan arkadaşlarım! (Size soruyorum:) (İbadette) ayrılık halinde birbirinden farklı bir çok efendiler mi hayırlı, yoksa her şeye kâdir olan bir olan Allah mı?

Sizin Allahı bırakıp kulluk ettiğiniz şeyler, ancak sizin ve babalarınızın önceden taktığınız (boş) isimlerdir. Allah onlar için hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allahındır »: yani: O, kendi mahlûkatında faildir: dilediği gibi davranır: dilediğini hidayete erdiren: ve dilediğini saptıran: « O, ancak kendisine kulluk etmenizi emretti »: yani yalnız ona: ortaksız: « bu, dosdoğru dindir »: yani düz: ve dosdoğru yol: « ama insanların çoğu bilmez »: yani onlar, açıklığına rağmen: ve apaçıklığına rağmen ona hidayete ermiyorlar: ve bu haldeki çağrısı onların için kemalin nihaiyindeydi: çünkü iki nefsleri ona hürmet ediyordu: söylediğini kabulle karşılamaya hazır idiler: bu yüzden onları istediklerinden ve kendisinden istediklerinden daha faydalı olan şeye çağırmak uygundu: « Ey zindan arkadaşlarım! Sizden biri, efendisine şarap içmeye devamedecektir »: bu testisuyudur: « diğeri de asılacak ve kuşlar başından yiyecektir »: bu ekmekçidir: « benden sorduğunuz iş tamamlandı »: yani: bu, şüphesiz vuku bulacaktır: ve her halde gerekli olacaktır: bu yüzden hadiste gelmiştir: rüya, tabir edilmedikçe kuş ayağı üzerindedir: tabir edilince vuku bulur.

Ve İbn Mes'ûddan ve Mücâhiddan aktarıldı: biz hiçbir şey görmedik: « benden sorduğunuz iş tamamlandı. »

Ve kurtuluşunu sandığı ikiden birine: « Beni efendinin katında anıver » dedi: « şeytan, onu efendisinin anmasını unutturdu: ve zindanda birkaç yıl kaldı. » Yüce Allah, Yusufun kurtuluşunu sandığı ikiden birine, yani testisuyuya, şöyle dediğini haber verir: « Beni efendinin katında anıver »: yani: işimi: ve suçsuzken zindana konulmamı: kral katında an: ve bunun, vesile aramanın caizliği üzerine delil olması: ve bu, efendilerin efendisine bağlanmayla çelişmez.

« şeytan onu efendisinin anmasını unutturdu »: yani: şeytan, kurtulanı, Yusufun ona tavsiye ettiği şeyi anmayı unutturdu: Mücâhid böyle dedi: ve Muhammed b. İshak: ve başkalarından fazlası: ve doğru olan budur: ve Ehl-i kitabın metni budur: « ve zindanda birkaç yıl kaldı »: üç ile dokuz arasında: yediye: beşe: ondan aza: es-Sa'lebî aktardı: birkaç kadın: ve birkaç adam: ve el-Ferrâ, onun altında ondan az olanlarda kullanımını yasakladı: daha çok az sayıda denir: « ve zindanda birkaç yıl kaldı: birkaç yılda »: ve on bir denildi: ve yirmi bir: ve doksanaya kadar: birkaç yüz: ve birkaç bin: ve el-Cevherî on birden fazlasında ihtilaf etti: yirmi bir: doksanaya kadar: ve Sahihde: iman altmış küsur şubedir: « Allahdan başka ilah yoktur »: ve en azı: yoldan zarar gidermektir.

« şeytan onu efendisinin anmasını unutturdu » sözündeki zamir Yusufa döner: bu yüzden söylenen o söz zayıftır: İbn Abbâsdan ve İkrimeden aktarılmış olsa bile: ve İbn Cerîrin bu yerde aktardığı hadis her yönüyle zayıftır: onun senedini yalnız İbrahim b. Yezîd el-Huzâî el-Mekkî aktardı: ve o bırakılan (metrûk)dur: ve el-Hasanın: ve Katâdenin mürselleri kabul edilmez: özellikle burada: en temkinli ve en emin yolla: ve Allah daha iyi bilir.

Yusufun zindanda kaldığı sürenin sebebini zikretme: el-Fadl b. el-Hübâb el-Cumahî bize haber verdi: Müsedded b. Müşerhed bize haber verdi: Hâlid b. Abdillâh bize haber verdi: Muhammed b. Amr bize Ebû Selemeden haber verdi; şöyle dedi: Allahın elçisi şöyle dedi: Allah Yusufa rahmet etsin: söylediği söz olmasaydı, zindanda kaldığı süre kadar kalmazdı: ve Allah Luta rahmet etsin: o, sağlam bir sütuna sığınacak idi: ve şöyle dedi: Allah ondan sonra hiçbir peygamber göndermedi: ancak kavminin refahı içinde. Ve bu hadis bu yönüyle reddedilir: ve Muhammed b. Amr b. Alkamenin tek başına aktardığı şeyler vardır: ve onlarda reddedilen vardır: ve bu ifade en çok reddedilenlerden: ve en şiddetlisidir: ve iki Sahihte olan şey onun hatasına şehâdet eder: ve Allah daha iyi bilir.

« Hükümdar: "Ben, yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yediğini; yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya yormasını biliyorsanız rüyamı söyleyiniz." dedi. Etrafındakiler: "Bir takım karışık rüyalar; biz böyle rüyaların yorumunu bilmeyiz" dediler. Hapisteki iki kişiden kurtulmuş olanı, nice zaman sonra Yusuf'u hatırladı ve: "Ben size bunu yorumlayacağım, hele beni gönderin" dedi.

Hapishaneye varıp: "Ey doğru sözlü Yusuf! Rüyada görülen yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yemesi; yedi yeşil başak ve bir o kadar kuru başak nedir? Bize yorumla, ben de insanlara ulaştırayım da bilsinler" dedi. Yusuf: "Devamlı yedi sene ekin ekip, biçtiğiniz ekinin yediğinizden artanını başağında bırakın." "Sonra bunun ardından yedi kurak yıl gelir, bütün biriktirdiğinizi yer, yalnız az bir miktar saklarsınız." "Sonra, halkın yağmur göreceği bir yıl gelir, o zaman sıkıp sağarlar" dedi. » Sure 12, 43-49

Bütün bunlar, Yusufun zindandan en şerefli ve en şereflendirilmiş şekilde çıkmasının sebeplerindendir: ve bunun sebebi, Mısır kralı, ki o er-Reyyân b. el-Velîd b. Servân b. Erâşe b. Fârân b. Amr b. İmlâk b. Levz b. Sem b. Nuhtur: bu rüyayı gördü: sanki bir nehri kenarındaydı: ve oradan yedi topak inek çıktı: oradaki bir çayırda otluyorlardı: sonra bu nehrden yedi zayıf: gâvız inek çıktı: onlarla birlikte otladılar: sonra onlara döndüler: ve onları yuttular: korkuyla uyandı: sonra uyudu: ve bir sap üzerinde yedi yeşil başak gördü: ve işte diğer yedi kuru: müsâd: onları yiyor: korkuyla uyandı: önde gelenlerine ve kavmine anlattığında: içlerinde onun tabirini güzelce yapacak biri yoktu: ama dediler ki: rüyaların karışıklıklarından bir takım rüyalar: yani gecenin rüyalarının karışımı: belki onun bir tabiri olmaz: ve bununla birlikte: bizde bunun tecrübesi yok: « ve biz rüya tabirinde bilgi sahibi değiliz.

» Kurtulan ikiden: ki Yusuf ona efendisi katında anılmasını tavsiye etmişti: ve unutmuştu: o anına kadar: bunu: ve bu, Allahın kaderiyle: ve bununla hikmet Onadır: kralın rüyasını duyduğunda: ve insanların onun tabirinden âciz kaldığını gördüğünde: Yusufun işini hatırladı: ve ona tavsiye ettiği şeyi: zikirden: ve dedi: « ve ikisinden kurtulan bir süre sonra hatırladı »: yani bir süre zamanın ardından hatırladı: ki o birkaç yıldır: ve bazıları okudu, aktarıldığı gibi: İbn Abbâsdan ve İkrimeden: yani bir unutuşun ardından: mîmin sekenesiyle: ve bu da unutuştur: « zaman insanın yükünü anasının yükü gibi boşaltır »: bir sözü unuttum: ve unutmaz gibi olurdum: işte zaman akılları düşürür.

« Onun tabirini size haber veririm: beni gönderin »: yani: beni Yusufa gönderin: « Yusuf, ey sadık, bize açıklasın: yedi topak inek: ki yedi zayıf onları yuttu: ve yedi yeşil başak: ve diğerleri kuru: belki insanlara dönerim: belki bilirler. » Ve Ehl-i kitapta: kurtulan ona kralı zikrettiğinde, onu huzuruna çağırdı: ve gördüğünü ona anlattı: ve o ona tabir etti: bu hata: ve doğru olan, Allahın kendi Kitabı Kuranda anlattığıdır: bu cahillerin aktardığı değil: papazlar ve rahipler.

Yusuf bu yüzden elindeki ilmini gecikmesiz sundu: ne bir şart: ne hızlı çıkış talebi: ama istediklerine cevap verdi: ve kralın gördüğünü onlar için tabir etti: refahın yedi yılının vukuunu işaret ederek: ardından kıtlığın yedi yılının: sonra bundan sonra insanların yardım gördüğü bir yılın: yani onlara yağmur: ve refah: ve afiyet: « ve onda insanlar sıkar »: yani sıktıkları salkımları: ve üzümleri: ve zeytinleri: ve susamı: ve benzerleri: bu yüzden onlara tabir etti: ve onları iyiliğe yöneltti: ve refah halinde: ve kıtlıkta saydıkları şeye hidayet verdi: ve refah yıllarının ilk yedi yılında tanelerin, tüketim için saklanan hariç, başaklarda saklanması: ve kıtlık yıllarında ikinci yedi yılın tohumun azaltılması: çünkü görünüşte tohum tarladan geri dönmezdi: ve bu, ilmin kemale: ve görüşün ve anlayışın kemale işaret eder.

« Hükümdar: "Onu bana getirin" dedi. Yusuf'a elçi gelince, "Efendine dön, kadınlar niçin ellerini kesmişlerdi bir sor; doğrusu Rabbim onların hilesini bilir" dedi. Hükümdar kadınlara: "Yusuf'un olmak istediğiniz zaman durumunuz neydi?" dedi. Kadınlar, "Haşa! Onun bir fenalığını görmedik" dediler. Vezirin karısı: "Şimdi gerçek ortaya çıktı; onun olmak isteyen bendim; doğrusu Yusuf doğrulardandır" dedi. Yusuf, "Maksadım, vezire, gıyabında ihanet etmediğimi, hainlerin tuzaklarını Allah'ın başarıya erdirmediğini bilmesini sağlamaktı" dedi.

"Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefs, Rabbimin merhameti olmadıkça, kötülüğü emreder. Doğrusu Rabbim bağışlayandır, merhamet edendir." » Sure 12, 50-53

Kral, Yusufun ilminin kemalini öğrendiğinde: ve aklının dolgunluğunu: ve görüşünün doğru: ve anlayışının: onu huzuruna getirmesini emretti: ta ki yakınından olsun: elçi bu amaçla geldiğinde: çıkmayı sevmedi: ta ki herkese haksız olarak: ve saldırarak zindana konulduğu: ve ona isnat edilen şeye: bâtıl olarak berâetli olduğu belli olsun: dedi: « Rabbinin katına dön »: yani kral: « ve ona sor: ellerini kesen kadınların aslı niyetti: Rabbim, onların tuzağını mutlaka bilir »: manası: efendim azîz, bana isnat edilen şeyde berâetimi bilir: krala kadınları sorgulamasını emret: onların beni istediklerinde şiddetli reddim neydi: ve bana makul olmayan: ve doğru olmayan şeye kışkırtmaları: kadınlar sorgulandıklarında: işte olan hatâyı itiraf ettiler: ve olan övülen işi: ve dediler: « Allahın yüceliği şundur: biz onun aleyhinde hiçbir fena şey bilmedik.

» O zaman azîzin karısı dedi: o, Züleyhadır: « İşte hakikat zuhur etti »: yani ortaya çıktı: ve açık oldu: ve aydınlandı: ve hakikat, uygulanmaya en layık olandır: « Ben, onu kendime istemiştim: ve o, sadıklardandır »: yani söylediğinde: berâetinden: ve beni istemediğinden: ve haksız olarak: ve saldırarak zindana konulduğundan: bâtıldan: ve yanlıştan.

« Bu, benim onun gıybinde ona mutlaka hainlik etmediğimi bilsin diye: ve Allah, hainlerin hilesini muvaffak etmez »: bu, Yusufun sözündendir: yani: ben sadece bunun tahkikini istedim: ta ki azîz gıybetimde ona hainlik etmediğimi bilsin: « Ve ben nefsimi temize çekmem: çünkü nefis insanı kötülüğe çeker: Rabbimin merhamet ettiği hariç: Rabbim bağışlayandır, merhametlidir »: bu, Züleyhanın tam sözündendir: yani: bunu sadece kocamın, işte gıybetinde ona hainlik etmediğimi bilmesi için itiraf ettim: ve o sadece bir teşebbüştü: onunla hayâsız bir fiil vuku bulmamıştı: ve bu sözü, geçlerin imamlarından büyük bir grup savunmuştur: ve başkalarından: ve İbn Cerîr ile İbn Ebî Hâtim yalnız ilkini aktardı: « Ve ben nefsimi temize çekmem: çünkü nefis insanı kötülüğe çeker: Rabbimin merhamet ettiği hariç: Rabbim bağışlayandır, merhametlidir »: bu, Yusufun sözünden: Züleyhanın sözünden: ve o, ilk iki görüşe dallıdır: ve Züleyhanın tam sözüne ait olması daha görünüşte: ve daha uygun: ve daha güçlü: ve Allah daha iyi bilir.

« Hükümdar: "Onu bana getirin, yanıma alayım" dedi. Onunla konuşunca: "Bugün senin yanımızda önemli bir yerin ve güvenilir bir durumun vardır." dedi. Yusuf: "Beni memleketin hazinelerine memur et, çünkü ben korumasını ve yönetmesini bilirim" dedi. Yusuf'u böylece o memlekete yerleştirdik; istediği yerlerde oturabilirdi. Rahmetimizi tıpkı bu misalde olduğu gibi istediğimize veririz; iyi davrananların ecrini zayi etmeyiz. Ama ahiret ecri, inananlar ve Allah'a karşı gelmekten sakınanlar için daha iyidir. » Sure 12, 54-57

Onurunun berâeti krala zuhur ettiğinde: « Onu bana getirin: kendime özel kılayım »: yani: onu yakınıma: ve devletimin büyüğüne: ve maiyetimin önde gelenlerine koyun: kendisiyle konuştuğunda: ve sözünü duyduğunda: ve hâlini incelediğinde dedi: « Bugün sen, bizim katımızda makbul ve emin bir kimsesin »: yani: makam sahibi: ve emanet sahibi: dedi: « Beni ülkenin hazinelerine getir: ben koruyan bir bilenim.

» Anbarlara dair işin gözetiminin kendisine emanet edilmesini istedi: refahın yedi yılının geçişinden sonra gelecek noksanlara önceden alımlı olarak: Allahın mahlûkatına olan onlara temkin: ve yumuşaklık: ve krala, o, koruyan denir: yani elinde olanı kollamakta güçlü: ve ona emin: ve işlerin tertibinin: ve anbarların maslahatlarının bilen: ve bunun, kendisinde emanet ve yeterlilik bilen kimseye makam istemenin caizliği üzerine delil olması: ve Ehl-i kitapta: Firavun Yusufu büyük şekilde ikramladı: ve onu bütün Mısır toprağının idaresine verdi: ve yüzüğünü geçirdi: ve onu ipeklerle giydirdi: ve altınla imzalar yaptı: ve ikinci arabasına bindirdi: ve önünde nida edildi: sen efendisin: yani sahibisin: ve tasarruflusun. Ve şöyle dedi: « Ben senden ancak tahtla daha büyüğüm.

» Ve Yusuf o zamanda otuz yaşındaydı: ve eşi, büyük çaplı bir kadın: ve es-Sa'lebî aktarır ki Kitfîri makamından azletti: ve oraya Yusufu tayin etti: kocası öldüğünde, karısı Züleyhayla evlendirdi: ve onu bakire buldu: çünkü kocası kadınlara yakınlık kurmuyordu: Yusufa iki erkek çocuk doğurdu: Efrayim: ve Manasse: ve Mısır melikliği Yusufa bağlandı: ve orada adil davrandı: erkekler ve kadınlar onu sevdi: aktarılır ki Yusuf, kralın huzuruna girdiği günde otuz yaşındaydı: ve kral ona yetmiş dille konuştu: ve o, her biriyle cevap verdi: kral şaştı: yaşının gençliğine rağmen: ve Allah daha iyi bilir.

« Ve böylece Yusufu o ülkede yerleşik kıldık: orada dilediği yerde oturur »: yani: zindandan: ve darlıktan: ve tahripten sonra: Mısır konutlarında bineğinde hür oldu: « orada dilediği yerde oturur »: yani dilediği yerde konutlanır: onurlandırılmış: hased edilmiş: ikramlanmış: « Biz, rahmetimizi dilediğimize dokunuruz: ve biz, iyi kimselerin mükâfatını zayi etmeyiz »: yani: bütün bunlar Allahın mükâfatındandır: ve iman edene onun mükâfatıdır: onun ahiretinde sakladığıyla: büyük bir iyilikten: ve güzel bir mükâfattan: « ve ahiretin kazancı, iman edip takva sahibi olanlar için daha hayırlıdır. » Atfîr, Züleyhanın kocası ölmüştü: kral ona yerine onu tayin etti: ve karısı Züleyhayla evlendirdi: bu yüzden sadık vezir oldu: ve Muhammed b. İshak, Mısır efendisi el-Velîd b. er-Reyyânın Yusufun elleriyle İslama döndüğünü zikretmiştir: ve Allah daha iyi bilir.

Ve şöyle demiştir: « korkunun darlığının ardından emniyet genişler: ve sevindirilen ilk şey, hüznün bitmesidir: öyleyse ümit kaybetme: çünkü Allah Yusufu zindanın çıkışından sonra hazinelerin efendisi kılmıştır. »

« Yusuf'un kardeşleri gelip yanına girdiler. Kendisini tanımadıkları halde o onları tanıdı. Onların yüklerini hazırlatınca şöyle dedi: "Baba bir kardeşinizi bana getirin. Sizlere ölçüyü bol tuttuğumu ve benim misafir konuklayanların en iyisi olduğumu görmüyor musunuz?" "Eğer onu bana getirmezseniz bundan böyle benden bir ölçek bile alamazsınız ve bana artık yaklaşmayın da." Kardeşleri: "Babasını ikna etmeye çalışacağız ve her halde bunu yaparız" dediler. Yusuf adamlarına: "Karşılık olarak getirdiklerini de yüklerine koyun. Belki ailelerine varınca, onu anlarlar da bir daha dönerler" dedi. » Sure 12, 58-62

Yüce Allah, Yusufun kardeşlerinin Mısır konutlarına, yiyeceğe yardım için gelmelerini haber verir: ve bunun, kıtlık yıllarının gelmesinden: ve onların geri kalan ülkelerin: ve kulların üzerine yayılmasından sonra: ve Yusuf o zamanda Mısır konutlarının işlerinin valisiydi: dinde: ve dünyada: onun huzuruna girdiklerinde onları tanıdı: ve onlar onu tanımıyordu: çünkü Yusufun ulaştığı derece: ve büyüklük akıllarına gelmiyordu: bu yüzden onları tanıdı: ve onlar onu tanımadılar: ve Ehl-i kitapta: ona vardıklarında ona secde ettiler: bu yüzden onları tanıdı: ve onların onu tanımamalarını istedi: bu yüzden sözde sertleşti: siz hainlersiniz: benim memleketimi öğrenmeye geldiniz: Allahın yüceliği şundur: biz yalnızca kavmimize kıtlıktan: ve bizi yakalayan açlıktan yardım istemek için geldik: ve biz bir babanın oğullarıyız, Kenanlıyız: ve biz on iki adamız: birimiz gitti: ve küçüklerimiz babamızın yanında: sizin işinizi bilmem gerekir: ve onlarda: onları üç gün zindana koydu: sonra çıkardı: ve Simyonu yanında alıkoydu: ta ki öbür kardeşle gelsinler: ve bunda bir kısmında bir incelik vardır:

« onları yiyecek ve yükleriyle donattığı zaman »: yani: onlara âdetince azık verdi: her adama bir deve yükü: artırmaksızın: dedi: « Bir kardeşinizi babanızdan bana getirin: biz on iki adamdık: birimiz gitti: ve öz kardeşi babamızın yanında kaldı: seneye dönüşünüzde: onu benimle getirin: Benim ölçüyü tam vermekle beraber olmama ve benim iyi yolcu edenlerden olmamı görmüyor musunuz?

» Yani: kalışınızı ve ikramınızı iyi yaptım: bu yüzden onu getirmelerini güvence altına aldı: « Eğer beni o kardeşinizle göndermezseniz, artık bende size bir ölçü yok: ve bana da yaklaşmayın »: yani: size azık vermeyeceğim: ve artık hiçbir şekilde yaklaşmayacaksınız: onlara baştan yaptığı şeye karşı: bu yüzden onun onlarla birlikte gelmesini gayret etti: ona olan hasretini yatıştırmak için: telkinle: ve korkutma ile: « Onun babasını göreceğiz »: yani: onun bizimle gelmesine: ve sana gelmesine bütün mümkün yollarla gayret edeceğiz: « ve elbette yapabileceğiz »: yani: onu elde etmeye kâdiriz: sonra hizmetkârlarına, ticaret mallarını: ki azıkla karşılıklı gelmekle gelirlerdi: yüklerine koymalarını emretti: onların habersizliğinde: « belki de onu tanırlar ailelerine döndüklerinde: belki dönerler.

» Onu memleketlerine vardıklarında iade etmelerini istedi: ikinci kez dönüşecek bir şeylerinin olmasından korktu: azık için fazladan almaktan hoşlanmadı: müfessirler ticaret malları hakkında gelecek olan birkaç görüşte ihtilaf etti: ve Ehl-i kitapta: onlar gümüş torbacıklarıydı: ve bu en yakın olan: ve Allah daha iyi bilir.

Babalarına döndüklerinde dediler ki: ey babamız, ölçü bize kısıldı: o hâlde kardeşimizi bizimle gönder: biz ölçü veririz: ve biz ona muhafızız. Dedi: « Onun hususunda size, bundan önce kardeşi hususunda size garanti ettiğimden başka bir şey garanti edebilirim mi? Allah, hayırlı koruyandır: ve O, merhamet edenlerin en merhametlisidir: ve yüklerini açtıkları zaman, ticaret malları kendilerine iade edilmiş olarak buldular: dediler ki: ey babamız! Ne isteyebiliriz ki: işte ticaret mallarımız bize iade edilmiş: ve ailemize yiyecek getiririz: ve kardeşimizi koruruz: ve bir deveyük kazandırırız: bu ise kolay ölçülerdir. Dedi ki: Ben, onu kesinlikle sizinle göndermem, ta ki bana Allah'a bir söz verinceye kadar: ki onu bana getireceksiniz: kuşatma altına girerlerse hariç. Böylece ona söz verdiklerinde, dedi ki: Allah, söyleyeceğimiz şeyin üstünde. »

« Ölçü bize kısıldı »: yani: senemizden sonra: bana kardeşimizi göndermezsen: onu bizimle gönderirsen: bize kısılmaz: « ve yüklerini açtıkları zaman: ticaret malları kendilerine iade edilmiş olarak buldular: dediler ki: ey babamız, ne isteyebiliriz ki »: yani: ne isteriz: ticaret malı bize iade edildi: « ve ailemize yiyecek getiririz »: yani: onlar için yardım isteriz: ve senelerinde onlara iyi getiren şeyi getiririz: ve hâllerinde: « ve kardeşimizi koruruz »: « ve bir deveyük kazandırırız »: « bu ise kolay ölçülerdir »: yani öbür oğullarının ayrılışına karşılık: ve Yakub, oğulu Benyamini her şeyden az tutardı: çünkü kardeşinin kokusunu onda solurdu: ve onunla avunurdu: ve onunla onun yerine geçerdi: « ben, onu kesinlikle sizinle göndermem: ta ki bana Allah'a bir söz verinceye kadar: ki onu bana getireceksiniz: kuşatma altına girerlerse hariç »: yani: onunla gelmekte hepiniz mağlup olursanız hariç: ona söz verdiklerinde, dedi: « Allah, söyleyeceğimiz şeyin üstünde.

» Sözleri güçlendirdi: ve ahitleri sağlamlaştırdı: ve oğulu için temkin aldı: ve temkin, kadere asla yeterlik sağlamaz: ve o olmasaydı: ve kavminin azıka olan ihtiyacı: kıymetli çocuğu göndermezdi: ama kadere şeriatleri vardır: ve Yüce Rab dilediğini belirler: ve dilediğini seçer: ve dilediğini hükmeder: ve O, Hakîmdir, bilendir: sonra onlara, şehre tek bir kapıdan girmemelerini: ama ayrı kapılardan girmelerini emretti: nazarların onlara çarpmamasını istedi: çünkü onlar güzel şekiller: ve muhteşem yüzlerdi: İbn Abbâs böyle dedi: ve Mücâhid: ve Muhammed b. Kâ'b: ve Katâde: ve es-Suddî: ve ed-Dahhâk: onların dağılmasını istedi: belki Yusuftan bir haber bulurlardı: ya da onunla haberdar olmaları daha kolay olurdu: İbrahim en-Nahâî böyle dedi: ve ilki daha görünüşte: « Ve ben, Allahdan (başkasından da) bir işim olmamıştır: Hüküm ancak Allahındır: Ben yalnız Ona tevekkül ettim: ve tevekkül edenler de ancak Ona tevekkül etsinler.

»

« Ve onlar, babalarının emrettiği yerden girince, bu onlar için Allahdan bir işi engellemez; fakat yalnız Yakubun nefsi ile ilgili bir ihtiyaç duydu: o da onu giderdi: şüphesiz o, bizim kendisine öğrettiğimiz şeylerin sahibi idi; fakat insanların çoğu bilmezler. »

Ve Ehl-i kitapta: onlarla birlikte azîze bir hediye gönderdi: fıstıktan: bademden: çam fıstığından: yer fıstığından: baldan: ve ilk dirhemleri aldılar: ve başka bir hediye: Yusufun huzuruna girdiklerinde, kardeşi kendisine sığındı: dedi: ben kardeşinim: bu yüzden yaptıkları için üzülme: onları azıklarıyla donattığında, kâseyi kardeşinin çuvaluna koydu: sonra bir nida eden seslendi: ey kervan: siz elbette hırsızlarsınız: bu yüzden onlara döndüler: ve dediler: ne arıyorsunuz? Dediler: kralın kâsesini arıyoruz: ve onu getirene bir deve yükü: ve ben onu kefil olacağım. Dediler: Allah aşkına: elbette biliyorsunuz ki biz, yeryüzünde fesat çıkarmak için gelmedik: ve biz hırsızlar değiliz: dediler: o hâlde onun mükâfatı nedir: eğer yalan söylüyorsanız?

Dediler: onun mükâfatı, kimin çuvalında bulunursa: o onun mükâfatıdır: biz zalimleri böyle mükâfatlandırırız: bunun üzerine kardeşinin çuvalından önce onların çuvallarından başladı: sonra kardeşinin çuvalından çıkardı: böylece Yusufa bu planı kurduk: kralın dinince kardeşini alamazdı: Allah dilemeyince: Biz, dilediğimizi derecelerle yükseltiriz: ve her bilgiden daha bilen bir var: dediler: eğer o çalarsa: öz kardeşi de önceden elbette çalmıştı: Yusuf bunu kendi içinde sakladı: ve onlara göstermedi: dedi: siz, şan itibarıyla daha fenasınız: ve Allah, sizin anlattığınız şeyleri daha iyi bilir: dediler: ey azîz: onun çok yaşlı bir babası var: o hâlde onun yerine birimizi al: biz seni ihsan sahibi kimselerden görüyoruz. Dedi: Allahın yüceliği şundur: biz, ticaret malını kimin yükünde bulmuşsak, o kimseyi almayayım: o zaman elbette zalimlerden olmuş oluruz.

Yüce Allah, kardeşleri Benyaminle birlikte kardeşleri Yusufun huzuruna girdiklerindeki işlerini: ve ona olan ikramını: ve ona dair onlara gizli bilgisini: onun kardeşi olduğunu: ve bunun onlardan gizlenmesini emrettiğini: ve onların ona karşı işledikleri hakaretten onu rahatlattığını zikreder: sonra onu onlardan almak için hile yaptı: ve onu kendi yanında onlardan ayrı bıraktı: bu yüzden hizmetkârlarına kâsesini: içtiği kâseyi: ve insanlara yemeği ölçtüğü: onurlu derecesinden: Benyaminin işleri içinde koymalarını emretti: sonra kralın kâsesini çaldıklarını onlara haber verdi: ve onu iade etmeye bir fiyat vaat etti: bir deve yükü: ve nida eden ona garanti verdi: bu yüzden onları buyla suçlayan o kimseye döndüler: ve ona haber verdiler: ve ona söylediği şeyi azarladılar: « Allah aşkına: elbette biliyorsunuz ki biz, yeryüzünde fesat çıkarmak için gelmedik: ve biz hırsızlar değiliz »: siz bize isnat ettiğiniz şeyin aksini bizden bilirsiniz: hırsızlıktan: dediler: « o hâlde onun mükâfatı nedir: eğer yalan söylüyorsanız?

» Dediler: « Onun mükâfatı şudur: kese kimin yükünde bulunursa, o kimse cezadır: Biz zalimlere böyle mükâfatlandırırız »: ve bu onların şeriatiydi: hırsızın, çalınan şeye teslim edilmesi: « biz zalimlere böyle mükâfatlandırırız.

» Bunun üzerine kardeşinin çuvalından önce onların çuvallarından başladı: sonra kardeşinin çuvalından çıkardı: ta ki suçtan daha uzak olsun: ve hile daha tam olsun: « İşte biz, böylece Yusufa (bir plan kurduk ki;) o, kralın dinince kardeşini alabilmesi mümkün olmaktan başka çare göremezdi: eğer Allah dilemeydi: Biz, dilediğimizi derecelerle yükseltiriz: ve her bilgiden daha bilen bir var »: yani ilimde: « ve her bilgiden daha bilen bir var »: ve bunun sebebi, Yusufun onlardan daha âlim olması: görüşte daha tam: ve kararlılıkta ve kesinlikte daha sağlamdır: ve o, onun hakkında Allahın emriyle olanı yapmaktan başka bir şey yapmadı: çünkü bu emre sonradan büyük bir menfaat bağlanır: babasının ve kavminin ona gelmesi: ve ona ulaşması: Benyaminin çuvalından kâsenin çıkarıldığını gördüklerinde: dediler: « Eğer o çalarsa: öz kardeşi de önceden elbette çalmıştı »: Yusufu kastediyorlar: anne dedesinin putunu çalmıştı: ve kırmıştı: teyzesi onu elbiseleri arasına bağlamıştı: ve o küçüktü: İshakın üzerinde olan bir kemerle: sonra onlar onu elbiseleri arasından çıkardılar: ve o, yaptığını hissetmiyordu: ve o sadece onun kendi yanında olmasını ve gözetiminde olmasını istiyordu: ona olan sevgisi yüzünden: evin yiyeceğini alıyordu: ve fakirlere veriyordu: ve başka bir şey denildi: « Eğer o çalarsa:

öz kardeşi de önceden elbette çalmıştı »: « Yusuf bunu kendi içinde sakladı: ve o, sonra ki sözüdür: siz, şan itibarıyla daha fenasınız: ve Allah, sizin anlattığınız şeyleri daha iyi bilir: dediler: ey azîz: onun çok yaşlı bir babası var: o hâlde onun yerine birimizi al: biz seni ihsan sahibi kimselerden görüyoruz. Dedi: Allahın yüceliği şundur: biz, ticaret malını kimin yükünde bulmuşsak, o kimseyi almayayım: o zaman elbette zalimlerden olmuş oluruz »: yani: suçluyu bırakıp: masumu alsaydık: biz bunu yapmayız: ve caiz görmeyiz: ve yalnızca ticaret malını bulduğumuz adamı alırız. Ve Ehl-i kitapta: Yusuf, bu anda kendini onlara tanıttı: ve bu, onların saptıkları şeydendir: ve iyi anlamadıkları şeydendir.

Onunla ümitlerini kestiklerinde: istişareye çekildiler: büyükleri dedi: « Babanızın sizden Allah'a bir söz aldığınızı ve Yusuf hususunda öncekilerin eksiklik gösterdiğinizi bilmiyor musunuz: ben bu toprağı terk etmeyeceğim: ta ki babam bana izin verene kadar: ya da Allah benim için hüküm verene kadar: ve O, hüküm vericilerin en hayırlısıdır: babanızın katına dönün: ve deyin: ey babamız, oğlun çaldı: ve biz, bildiğimizden başka bir şeye şehâdet etmeyiz: ve biz gaybı gözetmeyiz: ve içinde bulunduğunuz köyü sor: ve içinde geldiğiniz kervanı sor: ve biz elbette sadıklardız. Dedi: hayır: nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi: artık güzel bir sabırdır: umulur ki Allah onları hepsini ona geri getirecektir: O bilendir, hüküm sahibidir: ve onlardan yüz çevirdi: ve dedi: vah Yusufa: ve iki gözü kederden beyazlaştı: ve o, içinden geldiği halde sessiz idi. Dediler: Allah'a yemin olsun: sen Yusufu anlatıp duracaksın: ta ki sen sen oluncaya kadar: ya da fena gidenlerden oluncaya kadar.

Dedi: « Ben, sadece sıkıntımı ve kederimi ancak Allah'a arz ederim: ve ben, Allahdan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim: ey oğullarım, hemen gidin: Yusufu ve kardeşini araştırın: ve Allahın lütfundan ümit kesmeyin: şüphe yok ki Allahın lütfundan ancak kâfir kavmi ümit keser. »

« Babanızın sizden Allah'a bir söz aldığınızı bilmiyor musunuz: siz elbette onun ahdinden döndünüz: ve ona karşı eksiklik gösterdiniz: tıpkı onun kardeşi Yusufa karşı eksiklik gösterdiğiniz gibi önce: o hâlde bende, kendimi sunduğum bir yüz kalmadı: ben bu toprağı terk etmeyeceğim »: yani: hep burada kalıyorum: ta ki babam bana izin verene kadar: « ya da Allah benim için hüküm verene kadar »: kardeşimi babama iade etmemi bana kaza kılınca: « ve O, hüküm vericilerin en hayırlısıdır: babanızın katına dönün: ve deyin: ey babamız, oğlun çaldı »: yani: gördüğünüz işi ona haber verin: şahit görünüşünde: « ve biz, bildiğimizden başka bir şeye şehâdet etmeyiz: ve biz gaybı gözetmeyiz: ve içinde bulunduğunuz köyü sor: ve içinde geldiğiniz kervanı sor »: yani: çünkü sana haber verdiğimiz şey: kardeşimizi çaldığı için almaları: Mısırda meşhur olan bir iştir: ve kervan bilmiştir: bizim bulunduğumuz yer: ve onlar orada: « ve biz elbette sadıklardız.

Buyurdu: hayır: nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi: artık güzel bir sabırdır »: yani: iş, zikrettiğiniz gibi değildir: o çalmadı: çünkü bu onun hâline: ve ahlakına uymaz: ve nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi: artık güzel bir sabırdır.

İbn İshak şöyle dedi: Benyamine karşı eksiklik, Yusufa karşı fiillerinin sonucu olduğundan: ona söylediğini söyledi: kötülüğün mükâfatı, ondan sonra kötülüktür: « umulur ki Allah onları hepsini ona geri getirecektir »: Yusufu kastediyor: ve Benyamini: ve Rübni: « O bilendir »: yani benim hâlimden: ve benim ne olduğumdan: sevdalıların ayrılığından: « hüküm sahibidir » belirlediğinde: ve yaptığında: ve mükemmel hikmet Onadır: ve keskin delil: « ve onlardan yüz çevirdi »: yani oğullarından yüz çevirdi: ve dedi: « vah Yusufa »: onun yeni kederi, eski kederi ona hatırlattı: ve saklananı uyandırdı: kalbini aşklardan dilediğine götür: aşk ancak ilk sevilene duyulur: mezarlar yanında ağlamakla beni kınamışsın: dostum, sel gibi akan bol gözyaşları için: görüp geçtiğin her mezar için mi ağlıyorsun: Leh ile Dedeked arasında gömülü bir mezar için mi? Dedim ona: gerçekten keder kederi uyandırır: bırak beni: çünkü bu, Mâlikin mezarıdır.

« ve iki gözü beyazlaştı »: yani ağlamaktan: « ve artık o, içinden geldiği halde sessiz idi »: yani sıkıştırılmış: kederden: ve gamdan: ve Yusuf özleminden: oğulları çektiği şeyi gördüklerinde: yalnızlıktan: ve ayrılık acısından: ona merhametle dediler: « Allah'a yemin olsun: sen Yusufu anlatıp duracaksın: ta ki sen sen oluncaya kadar: ya da fena gidenlerden oluncaya kadar »: onu anlatmaktan vazgeçmeyeceksin: ta ki bedenin eriyene kadar: « Ben, sadece sıkıntımı ve kederimi ancak Allah'a arz ederim: ve ben, Allahdan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim »: size arz etmem: ne insanlardan kimseye: geçtiğim şeyden: ben yalnız Allah'a arz ederim: ve bilirim ki Allah, geçtiğim şeyden bir çıkış: ve bir yol yapacak: ve bilirim ki Yusufun rüyası mutlaka gerçekleşecek: ve ki ben mutlaka ona secde edeceğim: ben ve siz: gördüğü gibi: « ve ben, Allahdan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim »: sonra onlara, Yusufu ve kardeşini aramaya telkin etti: ve onların işini aramaya: « ey oğullarım, hemen gidin: Yusufu ve kardeşini araştırın: ve Allahın lütfundan ümit kesmeyin: şüphe yok ki Allahın lütfundan ancak kâfir kavmi ümit keser »: yani: darlıktan sonra çıkıştan ümit kesmeyin:

çünkü Allahın lütfundan: ve Onun çıkışından: ve darlıklarda yol belirlediği şeyden ancak kâfir kavmi ümit keser.

« Kardeşleri vezirin yanına vardıklarında: "Ey Vezir! Biz ve çoluk çocuğumuz darlığa uğradık; pek değersiz bir malla geldik; ölçeği bize tam yap ve sadaka ver; Allah sadaka verenleri şüphesiz mükafatlandırır" dediler. "Siz, Yusuf ve kardeşine bilmeden neler yaptığınızın farkında mısınız?" dedi. "Yoksa sen Yusuf musun?" dediler. "Ben Yusuf'um, bu da kardeşim. Allah bize iyilikte bulundu; doğrusu kim kötülükten sakınır ve sabrederse bilsin ki Allah iyi davrananların ecrini katiyen zayi etmez" dedi.. "Allah'a yemin ederiz ki, Allah seni bizden üstün tutmuştur; doğrusu biz suç işlemiştik" dediler.

Yusuf: "Bugün azarlanacak değilsiniz, Allah sizi bağışlar. O, merhametlilerin merhametlisidir. Bu gömleğimi götürün, babamın yüzüne sürün, görmeğe başlar; bütün çoluk çocuğunuzla bana gelin" dedi. Yusuf: "Bugün azarlanacak değilsiniz, Allah sizi bağışlar. O, merhametlilerin merhametlisidir. Bu gömleğimi götürün, babamın yüzüne sürün, görmeğe başlar; bütün çoluk çocuğunuzla bana gelin" dedi. » Sure 12, 88-93

Yüce Allah, Yusufun kardeşlerinin ona dönüşünü: ve ona varışını: ve onun azıklarına olan isteklerini: ve onlar üzerine sadakasını haber verir: kardeşleri Benyamini onlara iade etmede: onun huzuruna girdiklerinde dediler: « Ey Vezir! Biz ve ailemiz bir musibete uğradık: ve az bir ticaret malı ile geldik: bize tam ölçü ver: ve bize hibe de bulun: şüphe yok ki Allah, hibe edenleri mükâfatlandırır »: yani: kıtlıktan: ve hâlin darlığından: ve büyük aileden: « ve az bir ticaret malı ile geldik »: yani zayıf: onlara aynıyla kabul edilmiyen: ancak geçiştirilen: bunlar bozuk: az dirhemlerdi: çam fıstığı taneleri: ve yer fıstığı: ve benzerleri: onlar çuval malzemesi: ve ipler: ve benzerleriydiler: « bize tam ölçü ver: ve bize hibe de bulun: Allah, hibe edenleri mükâfatlandırır »: kabulüyle: es-Suddî böyle dedi: kardeşimizin bize dönüşüyle: İbn Cüreyc böyle dedi: sadaka, peygamberimiz Muhammede yasaklanmadı: ve bu ayetle kaldırdı: İbn Cerîr aktardı.

Onların hâlini gördüğünde: ve artık onlarında başka bir şey kalmayan zayıf malları getirdiklerini: onlara kendini tanıttı: ve onlara şefkatlendi: Rabbının işlerinden: ve Rablerinin onlara söylerek: ve asil alnından, tanıyacakları gizliyi açtı: « Yusuf ile kardeşinin başınızdan geçirdiğiniz şeyin ne olduğunu biliyor musunuz: siz cahillerken? » Dediler: ve bütün şaşkınlıkla şaştılar: ve ona birçok kez dönmüşlerdi: onun olduğunu bilmeden: « gerçekten sen Yusuf musun?

»

« Dedi: Ben Yusufum: bu da kardeşim »: ben Yusufum, kendisiyle yaptığınız şeyi yaptığınız: ve onunla ilgili işinizden geçmiş olan: eksiklik gösterdiğiniz: « ve bu da kardeşim »: söylediğinin tasdiki: ve ikisi için içlerinde tuttuklarına karşı bir uyarı: hasetten: ve işlerinde yaptıkları şeyden: hileden: « Allah bize lutuf etmiştir »: yani bize olan ihsanıyla: ve bize olan sadakatiyle: ve bizi kabul etmesiyle: ve onur düğümlerimizi güçlendirmesiyle: ve bu, önceden yaptığımız şeyledir: Onun itaatinden: ve sizin bize karşı olduğunuz şey üzerinde sabrımızdan: ve itaatimizden: ve babamıza olan iyiliğimizden: ve bizim için olan şiddetli sevgisinden: ve bizim için olan korkusundan: « Kim takva sahibi olursa ve sabrederse, Allah, muhsinlerin mükâfatını zayi etmez.

» Dediler: « Allah'a yemin olsun: Allah, elbette seni bize tercih etmiştir: ve biz elbette hatâ edenler idik »: yani: sana tercih edildi: ve biz, sana yaptığımız şeyde hatâ edenler idik: ve işte sana geldik: dedi: « Bugün size kınama yok »: yani: gününüzden sonra yaptığınız şey için size kınamam: sonra onlara ekledi: « Allah sizi mağfiret etsin: ve O, merhamet edenlerin en merhametlisidir. » Kelime zayıftır: ve doğru olan ilkidir: sonra onlara gömleğiyle gitmelerini emretti: vücuduna değen gömlek: ve babasının iki gözünün üzerine koymalarını: çünkü görme yetisi ona geri gelecektir: kaybolmasından sonra: Allahın izniyle: ve bu, âdetin dışına çıkan şeylerdendir: ve peygamberliklerin delillerinden: ve en büyük kerametlerden: sonra bütün ailelerini Mısır konutlarına yüklenmelerini emretti: iyiliğe: ve bolluğa: ve cemaatin toplanmasına: ayrılıktan sonra: en tam şekilde: ve en yüksek işlerle.

« Ve kervan (Mısır'dan hareket ettiği) zaman babaları: Gerçekten ben, Yusufun kokusunu buluyorum, dedi: Öyle ise beni, bunaklanmış sanmayın: Dediler ki: Allah'a yemin olsun, sen elbette eski sapkınlığın içindesin: Derken müjdeci gelince o gömleği Yakubun yüzüne attı: ve gözleri açıldı: dedi: Ben size dememiş miydim, ben Allahdan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim: Dediler ki: Ey babamız, bizim günahlarımızın bağışlanmasını dile: biz elbette hatâ edenler idik: Dedi ki: Ben, sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim: şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. »

İsrail bize haber verdi: Ebû Sinândan: « Ve kervan hareket ettiği zaman »: kervan çıktığında bir rüzgâr esti: ve Yusufun gömleğinin kokusunu Yakuba getirdi: dedi: « Gerçekten ben, Yusufun kokusunu buluyorum: beni bunaklanmış sanmayın »: kokusunu aldı: sekiz günlük mesafeden: ve es-Sevrî: ve Şu'be: ve onlardan başkaları, Ebû Sinândan böyle aktardı: ve el-Hasan el-Basrî şöyle dedi: ikisinin arasında seksen ferse mesafe vardı: ve onu bırakmasından itibaren seksen yıl geçmişti: « beni bunaklanmış sanmayın »: sen bunu ancak bunaklıktan söyledin: ki o, dil çabukluğudur: ve yaşlılıktır: İbn Abbâs böyle dedi: ve Attâ: ve Mücâhid: ve Saîd b. Cübeyr: ve Katâde: « beni bunaklanmış sanmayın »: beni aptal sanıyorsunuz: ve Mücâhid de: beni yaşlı sanıyorsunuz: dediler: « Allah'a yemin olsun: sen elbette eski sapkınlığın içindesin »: Katâde şöyle dedi: ona kaba bir söz söylediler: « ve derken müjdeci gelince: o gömleği yüzüne attı: gözleri açıldı »: yani: müjdeci gelince: Yakubun yüzüne gömleği attı: ve görme yetisi bir anda geri geldi: kör olduktan sonra: « Ben size dememiş miydim: ben Allahdan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim?

» Yani: bilirim ki Allah, kaderimi Yusufla birleştirecek: ve sürümü onunla yatışacak: ve bana onda: ve ondan beni sevindireceği şeyi gösterecek: o zaman dediler: « Ey babamız: günahlarımızın bağışlanmasını dile: biz elbette hatâ edenler idik »: ona Allah katında kendileri için mağfiret dilemesini istediler: yaptıkları şeyden: ve ona ulaştırdıkları şeyden: ve onun oğlundan: ve ona karşı karar verdikleri şeyden: ve niyetlerinde tövbe olduğu için: fiilden önce: « Ben, sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim: şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.

» İbn Mes'ûd: ve İbrahim et-Teymî: ve Amr b. Kays: ve İbn Cüreyc şöyle dedi: Ebû's-Sâib bana aktardı: İbn İdrîs bize aktardı: Abdurrahman b. İshakın anlattığını duydum: o benim amcamdı: mescide gelir: ve bir adamın şöyle dediğini duydu: Allahım, beni çağırdın: ve ben cevap verdim: ve bana emrettin: ve ben itaat ettim: ve işte seher: bu yüzden beni bağışla: sesi dinledi: ve o, Abdillâh b. Mes'ûdun evindendi: Abdillâha onunla ilgili sordu: Yakub, sözüyle oğullarını sehere kadar geciktirdi: « Ben, sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim »: ve seherlerde mağfiret dilenmeler: ve bu, Allahın elçisinin Sahihinde sabittir: dedi: Rabbimiz her gece göğün en alçağına iner: ve şöyle der: yönelen var mı, ona yönelen mi olayım? İsteyen var mı, ona vermiş olayım? Mağfiret isteyen var mı, ona bağışlamış olayım?

Ve bir hadiste gelmiştir ki Yakub geciktirdi: Müsenna bana aktardı: Süleyman b. Abdurrahman b. Eyyûb eş-Şâmî bize aktardı: el-Velîd bize aktardı: İbn Cüreyc bize haber verdi: Attâdan: ve İkrimeden: İbn Abbâsa dayanarak: « Ben, sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim »: cuma gecesinin gelmesine kadar: ve bu, kardeşi Yakubun oğullarına olan sözüdür: ve bu, bu yönüyle garîptir: ve rivayetinde incelenme vardır: ve en yakın olan, İbn Abbâsta katile (muttasıl) olmasıdır.

Yusufun huzuruna girdiklerinde, iki ebeveynini kendilerine sığındırdı: ve dedi: « Siz eğer Allah dilerse Mısıra güven içinde girin: ve iki ebeveynini tahtın üzerine çıkardı: ve onlar kendisine secde ederek düştüler: ve dedi: Ey babacığım! İşte benim önceki rüyamın tevili: Rabbim onu hakikat çıkardı: ve beni zindandan çıkardığında, O benimle elbette iyilik etmiştir: ve şeytan benimle kardeşlerimin arasına (düşmanlık) koyduktan sonra sizi çölden getirdi: Şüphesiz Rabbim, dilediğine lütufkardır: O, bilendir, hüküm sahibidir: Rabbim! Bana makam verdin: ve bana rüyaların tevillerini öğrettin: Gökyüzünün ve yerin yaratıcısıdır: sen benim dünyada da ahirette de velimsin: Beni müslüman olarak öldürt: ve beni salihlere kat.

» Bu, seksen yıldır: seksen üç yıl: ve bu, el-Hasandan iki rivayettir: otuz beş yıl: Katâde böyle dedi: ve Muhammed b. İshak şöyle dedi: ondan on sekiz yıl uzak olduğunu zikrederler: ve Ehl-i kitap, onun ondan kırk yıl uzak olduğunu iddia eder: ve kıssanın bağlamının görünüşü süreyi tahmin olarak belirlemeye yönelir: kadın onu istedi: ve o gençti, birden fazlasının dediğine göre on yedi yaşında: ictinâb etti: bu yüzden zindanda birkaç yıl oldu: İkrimenin görüşüne göre ve başkalarına göre yedi: sonra çıktı: ve refahın yedi yıl geçti: sonra insanlar kalan yedi yılın içinde eridiğinde: kardeşleri yardım için geldi: ilk yıl yalnızca: ve ikinci yıl: yanlarında kardeşleri Benyaminle: ve üçüncü yıl kendini onlara tanıttı: ve bütün ailelerini getirmelerini emretti: hepsi geldi: Yusufun huzuruna girdiklerinde, iki ebeveynini kendilerine sığındırdı: ikisini topladı: yalnız: kardeşlerinden ayrı: ve dedi: « Siz eğer Allah dilerse Mısıra güven içinde girin.

» Bu, öncekinden: Mısıra girin: ve iki ebeveynini kendilerine sığındırdı: ve İbn Cerîr onu zayıfladı: ve o mazurdur: ikisini karşıladı: ve çadır konutlarına yerleştirdi: sonra Mısır kapısına yaklaştıklarında, dedi: « Siz eğer Allah dilerse Mısıra güven içinde girin.

» es-Suddî böyle dedi: iş buna da ihtiyaç duymaz: ve sözü « girin » içindedir: Mısıra yerleşin: ya da orada oturun: « eğer Allah dilerse güven içinde »: bu da doğru ve güzel olurdu: ve Ehl-i kitapta: Yakub, Zaçîr toprağına vardığında: ki o, Bilbeys toprağıdır: Yusuf onu karşılamak için çıktı: ve Yakub önüne oğlu Yahudayı varışını müjdelemesi için göndermişti: ve onlarda: kral onlara, Zaçîr toprağını verdi: orada oturmak için: ve hayvanlarıyla: ve sürüleriyle: ve bir grup müfessirden zikredildi ki, Allahın peygamberi Yakubun: ki o İsraildir: varışı yaklaştığında: Yusuf onu karşılamak için çıkmak istedi: kral da onunla birlikte çıktı: ve askerleri: Yusufun hizmetinde: ve Allahın peygamberi İsrail'e hürmet olarak: ve kral için dua ettiği: ve Allahın Mısır halkı üzerinden kıtlık yıllarının kalanını kaldırdığı: ona olan varışının bereketiyle: ve Allah daha iyi bilir.

Ve Yakubla birlikte gelenlerin, oğullarından: ve çocuklarından toplamı, Ebû İshak es-Sâbiînin dediğine göre: Ebû Ubeydeden: İbn Mes'ûda dayanarak: altmış üç kişi: Muhammed b. Kâbdan: Abdillâh b. Şeddâddan: seksen üç kişi idiler: Mesrûktan: üç yüz doksan kişi olarak girdiler: ve altı yüz binin üzerinde savaşçıyla Musayla çıktılar: ve Ehl-i kitabın metninde: yetmiş nefis idiler: ve onları isimlendirdiler.

« Ve iki ebeveynini tahtın üzerine çıkardı »: annesi ölmüştü: Tevrat âlimlerinde olduğu gibi: ve bazı müfessirler şöyle dedi: Allah onu diriltti: değil, o, teyzesi Leaydı: ve teyze anne derecesindedir: ve İbn Cerîr şöyle dedi: değil, Kur'anın görünüşü annesinin o güne kadar sağ kalmasını gerektirir: bu yüzden onu çürüten Ehl-i kitabın aktarımına dayanmak gerekmez: ve bu sağlamdır: ve Allah daha iyi bilir: ve onları tahtın üzerine çıkardı: yani onu kendisiyle tahtının kanevinde oturttu: « ve onlar kendisine secde ederek düştüler »: yani: iki ebeveyn ona secde etti: ve on bir kardeş: hürmet olarak: ve ikram olarak: ve bu onlara şeriat kılınmıştı: ve bu, diğer şeriatlerde uygulanmaya devam etti: ta ki bizim dinimizde yasaklanana kadar: ve dedi: « Ey babacığım! İşte benim önceki rüyamın tevili »: yani: sana anlattığım rüyamın, on bir yıldızın: ve güneşin: ve ayın tevili, onları bana secde ederken gördüğümde: ve sen bana onu gizlememi emretmiştin: ve bana müjdeledin: « Rabbim onu hakikat çıkardı: ve beni zindandan çıkardığında O benimle elbette iyilik etmiştir »: yani: kederden: ve darlıktan: beni vali kıldı: Mısır konutlarında yürüten söz sahibi:

dilediğim yerde: « ve sizi çölden getirdi »: yani badiyadan: ve onlar Halilin ülkesi olan arap topraklarında oturuyorlardı: « şeytan benimle kardeşlerimin arasına (düşmanlık) koyduktan sonra »: yani onların bana karşı olan işinde: ki zikri önce geçti: « Şüphesiz Rabbim, dilediğine lütufkardır »: yani: bir şey dilediğinde: vesilelerini hazırlar: ve onları kolaylaştırır: ve düzleştirir: kulların bulmadığı yollardan: ama O onları belirler: ve düzleştirir: kendi yumuşak sanatıyla: ve büyük kudretiyle: « O bilendir »: yani bütün işlerden: « hüküm sahibidir » kendi sanatında: ve şeriatında: ve kaderinde.

Ve Ehl-i kitapta: Yusuf, Mısır halkına: ve başkalarına, elinin altındaki yiyeceği bütün servetleriyle sattı: altından: ve gümüşten: ve ilaçlardan: ve eşyalardan: ve sahip oldukları her şeyden: ta ki kendilerini satarak: köleler oldular: sonra onlara topraklarını verdi: ve boyunlarını hür kıldı: çalışmaları şartıyla: ve elde ettiklerinin beşincisi: mahsulleri: ve meyveleri: kral için: bu yüzden bu, ondan sonra Mısır halkının âdeti oldu: ve es-Sa'lebî aktarır ki o, o yıllarda doymuyordu: açları unutmak korkusundan: ve tek bir lokma yiyordu: öğle vaktinde: ve buradan iyi krallar, bu işte onun örneğine uydu: ve Emirü'l-müminin Ömer b. Hattâb, Hırre yılında karnını doldurmadı: ta ki kıtlık gidene: ve refah gelene kadar.

Bedevilerden bir adam, Hırre yılının çıkışından sonra Ömere dedi: o elbette senden uzaklaştı: ve sen elbette hür bir kadının oğlusun. Sonra Yusuf, ihsanının tamamlandığını: ve kaderinin birleştiğini gördüğünde: bu konutun yerleşik olarak yerleşmediğini anladı: ve içindeki her şeyin: ve üzerindekilerin fani olduğunu: ve dolgunluktan sonra eksiklikten başka bir şey olmadığını: o zaman Rabbini kendisine düşen şeyle övdü: ve Onun büyük ihsanını: ve lütfunu kabul etti: ve Ondan istedi: ve O, istenenlerin en iyisidir: onu öldürmesini: yani onu öldürdüğünde: İslamla: ve ona kullarından salihlere katılmasını: Allahım, bizi müslümanlar olarak yaşat: ve müslümanlar olarak öldürt: yani bizi öldürdüğünde: ve onun bunu ölüm sarhoşluğunda istemesi mümkündür: tıpkı Peygamberin ölüm sarhoşluğunda istediği gibi: ruhunun en yüksek dereceye yükseltilmesi: ve salih dostlara: peygamberlerden: ve elçilerden: « Allahım, en yüksek derecede.

» Üç kez: sonra vefat etti: ve Yusufun ölümü İslamla istemesi mümkündür: önceden: sıhhatta: ve sağlamda: ve bunun onların dininde: ve şeriatlerinde caiz olması: Yusufdan önce hiçbir peygamber ölüm dilememiştir: bizim şeriatimize gelince: ölüm duası yasaklanmıştır: ancak belâlarda: Muâz hadisindeki gibi: Ahmedin aktardığı duada: ve bir kavim üzerine belâ diler buna eğer: bizi sana müslümanlar olarak öldürt: ve diğer hadiste: ey Âdemoğlu: ölüm, sana belâdan daha hayırlıdır: « ey ben ne kadar ona önceden ölümü istedim: ve unutulanlardan biri olmak.

» Ve Ali b. Ebî Tâlib işler bozulduğunda ölümü diledi: ve belâlar büyüdüğünde: ve mücâdele şiddetlendiğinde: ve sözler ve lafızlar çoğaldığında: ve Buhari Ebu Abdillâh, Peygamberin sahâbesi, onu diledi: hâli kendine şiddetlendiğinde: ve hilâfı olanlardan mehâhiklerle karşılaştığında: afiyet hâline gelince: Buhari aktardı: Allahın elçisi şöyle dedi: sizden hiçbir kimse kendisine dokunan bir zarardan dolayı ölümü dilemesin: iyilik edicilerdense artar: ve sapıtanlarsa belki tövbe eder: « Allahım, beni, hayat bana hayırlı oldukça yaşat: ve ölüm bana hayırlı olduğunda öldürt.

» Ve buradaki zararla kastedilen, kulun bedeninde ona dokunan şeydir: hastalıktan ve benzerlerinden: dininde değil: ve görünüşte, Allahın peygamberi Yusuf bunu istedi: ya da ölüm sarhoşluğunda: ya da o iken: öyle olsun: ve İbn İshak zikretmiştir: Ehl-i kitaptan: Yakub, Yusufun yanındaki Mısır konutlarında on yedi yıl kaldı: sonra öldü: iki babası İbrahim ve İshakın yanına defnedilmeyi isteyerek: es-Suddî şöyle dedi: o onu taşıdı: ve onu Şama seyah ettirdi: ve mağarada gömdü: babası İshakın yanına: ve dedesi Halilin. Ve Ehl-i kitapta: Yakubun Mısıra girdiği gün yaşı yüz otuzdu: ve onlarda: Mısır toprağında on yedi yıl kaldı: ömrü bu yüzden yüz kırk yıl oldu: o, kitaplarının metnidir: ve bu hata: ya da kopyada: ya da onlardan: ya da kırığı düşürdüler: ve bu, onların bunu aşanlarda âdeti değil: o hâlde burada bu metodu nasıl kullanacaklar?

« Yakub ölüm (anında kendisine) akrabalarını getirdiği zaman siz mi orada bulunuyordunuz: o, oğullarına: Bundan sonra kime kulluk edeceksiniz, dedi: onlar da: İlahına, İbrahimin, İsmailin, İshakın da ilahı olan tek bir Tanrıya kulluk edeceğiz: Bizler, Ona teslim olanlarız, dediler. » Oğullarına tevhidi vasiyet etti: ki o, İslam dinidir: Allah peygamberleri onunla göndermiştir. Ehl-i kitap, oğullarına birer birer vasiyette bulunduğunu zikretti: ve onlara işlerinin ne olacağını haber verdi: ve Yahudayı, soyundan kavimlerin itaat edeceği büyük bir peygamber çıkmasıyla müjdeledi: ve o, Meryem oğlu İsadır: ve Allah daha iyi bilir.

Zikrettiler ki Yakub öldüğünde: Mısır halkı onun için yetmiş gün ağladı: ve Yusuf doktorlara mumyalatmasını emretti: ve orada kırk gün kaldı: sonra Yusuf, Mısır kralından çıkışına izin istedi: babasıyla: onu defnetmek için kendi yakınlarının yanına: ona izin verdi: ve Mısır büyüğüyle çıktı: ve yaşlıları: Halilürrahmana vardıklarında, onu İbrahim Halilin el-Hittî Efron b. Sahrden satın aldığı mağaraya gömdüler: ve ona yedi günlük bir ağıt yaptılar: sonra memleketlerine döndüler: ve Yusufun kardeşleri, Yusufu babalarına karşı avundular: ve onunla yumuşak davrandılar: o da onları ikramladı: ve dönüşlerini iyi yaptı: Mısır toprağında yerleştiler: sonra Yusufa ölüm geldi: onlarla birlikte Mısırdan çıkacaklarında kendisinin taşınmasını vasiyet etti: babalarının yanına defnedilmek için: onu mumyaladılar: ve tabutuna koydular: böylece Mısırda kaldı ta ki Musa onu yanına çıkarana: ve babalarının yanına gömedene: bu gelecektir: yüz on yaşında öldü: o, onların metnidir: gördüğüne göre: ve İbn Cerîrin de aktardığına göre: ve Mübarek b. Fadâle şöyle dedi: el-Hasandan: Yusuf on yedi yaşında kuyuya atıldı: ve babasından seksen yıl uzak kaldı:

ve ondan sonra yirmi üç yıl yaşadı: ve yüz yirmi yaşında öldü: ve bir başkası şöyle dedi: kardeşi Yahudaya vasiyet etti: onun ve bütün peygamberlerin üzerine Allahın duaları ve selamları olsun.

Allahın peygamberi Eyyûbün kıssası

İbn İshak şöyle dedi: o, Rumların adamındandı: ve o, Eyyûb b. Mus b. Râzih b. İys b. İshak b. İbrahim Halildir: ve bir başkası şöyle dedi: o, Eyyûb b. Mus b. Ravîl b. İys b. İshak b. Yakubdur: ve nesebinde başka bir şey denildi: ve İbn Asâkir aktarır ki annesi Lutun kızıydı: babası, İbrahime ateşe atıldığı gün iman edenlerdendi: ve ateş ona dokunmadı: ve meşhur olan ilki: İbrahimin soyundan olması içindir: ve soyundan Davud: ve Süleyman: ve Eyyûb: ve Yusuf: ve Musa: ve Harun: ayetlerdir: ve sahih olan, zamirin İbrahime dönmesidir: Nuha değil: « Sana Nuha ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi vahiy gönderdik: İbrahime, İsmaile, İshaka, Yakuba ve oğullarına: ve İsaya: ve Eyyûba vahyettik.

» Ayet: sahih olan, İys b. İshak silsilesinden olduğudur: adı Lea bint Yakub: Rahme bint Efrayim b. Yusuf b. Yakub: ve bu en meşhurdur: bu yüzden onu burada zikrettik: sonra İsrail oğullarından peygamberlerin zikriyle geçiyoruz: onun kıssasının zikrinden sonra: Yüce Allah dilerse: güven Onadır: Ona dayanılır.

« Kulumuz Eyyub'u da an; Rabbine: "Doğrusu şeytan bana yorgunluk ve azap verdi" diye seslenmişti. "Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su" dedik. Katımızdan bir rahmet ve akıl sahiplerine bir öğüt olmak üzere, ona tekrar ailesini ve geçmiş olanlarla bir mislini daha vermiştik. "Ey Eyyub! Eline bir demet sap alıp onunla vur, yeminini bozma" demiştik. Doğrusu Biz onu sabırlı bulmuştuk. Ne iyi kuldu, daima Allah'a yönelirdi. » Sure 38, 41-44

Gönderilen peygamberlerin ilki: İdris: sonra Nuh: sonra İbrahim: sonra İsmail: sonra İshak: sonra Yakub: sonra Yusuf: sonra Lut: sonra Hud: sonra Salih: sonra Şuayb: sonra Musa ve Harun: sonra İlyas: sonra el-Yesa: sonra Urfe b. Sevileh b. Efrayim b. Yusuf b. Yakub: sonra Yakub oğullarından Matta oğlu Yunus: sonra Eyyûb b. Râzih b. Emûs b. Lifrez b. İys b. İshak b. İbrahim: ve bu sıralamanın bir kısmında incelenme vardır: çünkü Hud ve Salih: meşhur olan, onların Nuhtan sonra: ve İbrahimen önce olduğudur: ve Allah daha iyi bilir.

Tefsir âlimleri: ve tarih âlimleri şöyle dedi: Eyyûb, bol maldan bir adamdı: her türden: ve cinsten: hayvanlardan: ve kölelerden: ve sürülerden: ve el-Batniyye toprağında, Havran toprağında geniş topraklardan: bunların hepsi onundu: ve çocukları vardı: ve kalabalık bir ailesi: bu yüzden bunların hepsinden yoksun bırakıldı: ve bedeninde her tür belâyla sınandı: ve ondan sağlam hiçbir uzuv kalmadı: kalbi hariç: ve dili: ki Allahı onlarla anıyordu: ve bütün bunlarda sabırlıydı: kötülüğünü ümit konusu kılıyordu: Allahı gece: ve gündüz: ve sabahında: ve akşamında anıyordu: ve hastalığı uzadı: ta ki komşusu ondan oynadı: ve yakını ondan korktu: ve memleketinden çıkarıldı: ve dışına bir çöpe atıldı: ve insanlar onu kesti: ve onun üzerine kimse gözetmeyi bırakmadı: karısı hariç: onun hakkını gözetleyen: ve ona eski ihsanını hatırlayan: ve ona olan korkusunu: ona dönüyordu: hâlini düzeltiyordu: ve hacetini yerine getirmesine yardım ediyordu: ve menfaatiyle ilgileniyordu: ve hâli zayıfladı: ve malı azaldı: ta ki insanlara ücretle hizmet edinceye kadar: onu beslemek için: ve fakirleriyle ilgilenmek için: ve onunla sabırlıydı: ikisinin üzerine gelen şeyde:

malın ayrılığından: ve çocuktan: ve onu ilgilendiren şeyden: kocanın imtihanından: ve elin darlığından: ve insanlara hizmetten: saadetten sonra: ve ihsandan: ve hizmetten: ve şerften: Biz Allah'a aidiz: ve Ona döneriz. Dedi: en çok sınananlar peygamberlerdir: sonra salihler: sonra benzerler: ve benzerler: adam diniyle sınanır: dininde sağlamlık varsa: imtihanı artar: ve bunun hepsi Eyyûbda ancak sabır: ve mükâfat umudu: ve hamd: ve şükürle arttı: ta ki sabrından benzetme verilene kadar: ve ona gelen şeyden de benzetme verilir: her tür belâdan: ve Vehb b. Münebbihden: ve başkalarından aktarıldı: İsrail oğullarının âlimlerinden: Eyyûbun kıssası hakkında: malının kayboluşunun: ve çocuğunun: ve bedenindeki imtihanının şekliyle ilgili uzun bir kıssa: ve Allah onun sadakatını daha iyi bilir: Eyyûb, çiçek hastalığına yakalanan ilk kişidir.

İmtihanının süresi hakkında birkaç görüşte ihtilaf ettiler: Vehb, üç yıl sınandığını iddia etti: eksiksiz: ve Enes şöyle dedi: yedi yıl: ve aylar: sınandı: ve İsrail oğullarından bir çöpe atıldı: ki hayvanlar bedeninde geziyordu: ta ki Allah onu kurtardığına kadar: ve onun mükâfatını büyüttü: ve onu güzel övdü.

İmtihanında on sekiz yıl kaldı: eti düştü: ta ki yalnız kemik: ve sinir kalan: karısı külle gelirdi: onun altına saçardı: ey Eyyûb: Rabbine dua etseydin, seni kurtarırdı: yetmiş yıl sıhhatta yaşadım: ve bu azdır: Allah için: Onun için yetmiş yıl sabrederim: bu yüzden o sözden isyan etti: ve insanlara ücretle hizmet ediyordu: ve Eyyûbu besliyordu: sonra insanlar onu kiralamıyorlardı: onların bilmesi yüzünden: o, Eyyûbun karısıydı: onların belâsının dokunmasından: ya da karışmasından enfeksiyondan korkularından: kimseyi bulamadığında kiralamak için: karar kıldı: ve önde gelenlerden bazı kızlara iki örgüsünden birini sattı: çok iyi yemeğe karşı: ve getirdi ve Eyyûba getirdi: bunlar sana nereden geldi? İnsanlara hizmet ettim.

Ertesi gün geldiğinde: kimseyi bulamadı: ve diğer örgüyü yemeğe karşı sattı: ve getirdi: o da onu yine kötüledi: ve onu yememeye yemin etti: ta ki ona haber verinceye kadar: bu yemek ona nereden geliyor: başındaki örtüsünü çıkardı: kafası kazınmış görüğünde: « Bana dokunan bu zarardır: ve sen, merhamet edenlerin en merhametlisin. »

Babam bize aktardı: Ebû Seleme bize aktardı: Cerîr b. Hâzım bize aktardı: Eyyûbün iki kardeşi vardı: bir gün geldiler: ve ona yaklaşamadılar: kokusundan: bu yüzden uzaktan kalktılar: eğer Allah Eyyûbde hayır bilseydi: onu bununla sınandırmazdı. Eyyûb sözlerinden isyan etti: hiçbir zaman benzerini hissetmediği bir isyanla: « Allahım: biliyorsan hiçbir gece doymadan geçirmedim: ve bir açın nerede olduğunu biliyorum: o hâlde beni tasdik et. » Gökten tasdik edildi: onlar dinlerken: « Allahım: biliyorsan hiçbir zaman iki gömleğim olmadı: ve bir çıplakın nerede olduğunu biliyorum: o hâlde beni tasdik et.

» Gökten tasdik edildi: onlar dinlerken: « Allahım: kudretin hürmetine »: ve secdeye düştü: « Allahım: kudretin hürmetine: başımı hiç kaldırmıyorum: ta ki beni açığa çıkarsına kadar »: hiç başını kaldırmadı: ta ki O onu açığa çıkarmadı: İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ikisi: Yunus b. Abdilâlâ bize aktardı: İbn Vehb bize haber verdi: Nâfi b. Yezîd bana haber verdi: Akâyleden: ez-Zuhrîden: şöyle demiştir: Allahın peygamberi Eyyûb imtihanı onunla on sekiz yıl kaldı: yakın: ve uzak onu reddetti: kardeşlerinden iki adam hariç: kardeşlerinin en yakınlarındandılar: sabah ona gidiyorlardı: ve akşam dönüyorlardı: « biliyorsun, Allah'a yemin olsun: Eyyûb elbette bir günah işledi: ki âlemlerden kimse işlemedi. » « Ve hangisi? On sekiz yıldır: Rabbinden ona merhamet etmedi: kendisine dokunanı dağıtmak için.

» Ona vardıklarında: adam dayanmadı: ta ki ona bunu zikretinceye kadar: « ne söyleyeceğimi bilmiyorum: ancak Allahın, iki tartışan adamın önünden geçtiğimi bilmesinden: ve Allahı anıyorlardan: evime dönüyordum: ve onlar için onları affettiriyordum: çünkü Allahı hakikatten başka anmalarını sevmezdim. » Ve haceti için çıkardı: yerine getirdiğinde: karısı onu elinden tutuyordu: ta ki dönene kadar: « bacağınla koş: bu, serin bir yıkanma yeridir: ve içecek »: onu indirdi: ve ona bakan olarak karşılaştı: ve ona döndü: Allah kendisine dokunan belâyı sildiğinde: ve en güzel hâlindeydi: Allah sana bereket versin: bu Allahın peygamberini gördün mü, imtihan edilen? Allah aşkına: buna: sana benzeyen hiçbir adam görmedim: sıhhatta iken: « benim gördüğün odur »: onun iki anbarı vardı: bir anbar buğday: ve bir anbar arpa: Allah iki bulut gönderdi: birisi buğday anbarının üzerine olduğunda, altın döktü: ta ki taştıya kadar: ve diğeri arpa anbarına gümüş döktü: ta ki taştıya kadar: İbn Cerîrin sözü budur: ve İbn Hibbân onu bütün detayıyla Sahihinde böyle aktardı: Muhammed b. el-Hasan b. Kutaybadan: Hırmeleden: İbn Vehbden onunla: ve bu, rivayetinde garîptir: şiddetle: ve en yakın olan: o, katile (muttasıl) olsun. Babam bize aktardı: Musa b. İsmâil bize aktardı: Hammadde bize aktardı: Ali b. Zeyd bize aktardı: Yusuf b. Mihrandan: ve Allah ona Cennetten bir giysi giydirdi: ve Eyyûb uzaklaştı: ve bir köşeye oturdu: « ey Allahın kulu: bu, burada olan imtihan edilendi: belki köpekler: onu aldılar: ya da kurtlar?

» Ve bir saati ona konuşmaya başladı: « Yazıklar olsun sana: ben Eyyûbüm. » « Benimle dalga mı geçiyorsun, ey Allahın kulu? » « Yazıklar olsun sana: ben Eyyûbüm: Allah bedenimi iade etti. » Ve Allah malını iade etti: ve çocuğunu: kendileriyle birlikte: ve benzerleriyle: « sana aileni: ve malını iade ettim: ve benzerleriyle: şu suyla yıkan: çünkü sende şifandır: ve karına bir yaklaştırma yap: ve onun için mağfiret dile: çünkü o, senin hakkında bana itaatsizlik etti.

» İbn Ebî Hâtim aktardı: Ebû Zura bize haber verdi: Amr b. Merzûk bize aktardı: Hammâm bize aktardı: Katâdeden: en-Nadr b. Enesden: Bişr b. Nahîkden: Ebû Hureyreden: şöyle demiştir: Allah Eyyûbu iyileştirdiğinde: üzerine altından çekirgeler yağdırdı: ve onları eliyle almaya başladı: ve elbisesine koymaya: ona denildi: ey Eyyûb: doymuyor musun? « ey Rabbim: ve kim senin rahmetinden doyar? » Ve İmam Ahmed böyle aktardı: Ebû Dâvûd et-Tayâlisîden: ve Abdessemedden: Hammâmdan: Katâdeden onunla: ve İbn Hibbân Sahihinde aktardı: Abdillâh b. Muhammed el-Ezdîden: İshak b. Rahaveyhden: Abdessemedden onunla: ve kitap sahiplerinden hiçbir kimse onu çıkarmadı: ve Sahih şartına uygundur: ve Allah daha iyi bilir. Ve İmam Ahmed şöyle dedi: Süfyan bize haber verdi: Ebûz-Zinâddan: el-A'racdan: Eyyûb üzerine altın çekirgelerden bir bacak gönderildi: ve onları elbisesine almaya başladı: ona denildi: ey Eyyûb: sana verdiğimiz sana yetmiyor mu?

Dedi: « evet: ey Rabbim: ve kim senin lütfundan müstağni olur? » Bu, katile (muttasıldır): ve Ebû Hureyreden başka bir yolla aktarıldı: rivayet edilmiş. Abdurrezzâk bize aktardı: Ma'mer bize aktardı: işte Ebû Hureyrenin bize aktardığı: şöyle dedi: Allahın elçisi şöyle dedi: Eyyûb yıkanırken: çıplak: üzerine altından çekirgeler düştü: ve Eyyûb onları elbisesine atmaya başladı: Rabbı onu çağırdı: « ey Eyyûb: gördüğün şeyle seni zenginleştirmedim mi? » « Evet: ey Rabbim: ama benim için senin bereketin olmadan bir yeterlik yoktur.

» Buhari, Abdurrezzâk hadisinden onunla aktardı.

« Bacağınla koş »: yani: bacağınla toprağa vur: o, emrolunduğu şeye itaat etti: Allah onun için serin bir su kaynağı fışkırttı: ve yıkanması ve içmesi emredildi: Allah kendisinden hissettiğini sildi: acıdan: ve ezâdan: ve hastalıktan: ve bedeninde olan şerden: dışarıda: ve içeride: ve Allah ondan sonra bütün bunların yerine: dıştan: ve içten bir sıhhat: ve tam bir güzellik: ve bol bir mal verdi: ta ki ona mal akıttı: bir akıtma: bir büyük yağış: altından çekirgeler: ve Allah ona ailesini ikame etti: « ve ona ailesini: ve benzerleriyle verdik.

» Denildi: Allah onları kendileriyle birlikte diriltti: önceden gidenleri mükâfatlandırdı: ve dünyada onlarla ikame etti: ve kaderini hepsiyle ahiret konutunda topladı: « katımızdan bir rahmet »: yani: ondan darlığını kaldırdık: ve kendisine dokunan şerden dağıttık: « katımızdan bir rahmet » ona hürmetine: ve şefkatle: ve ihsanla: « ve ibadet edenler için bir zikir »: yani: bedeninde: ya da malında: ya da çocuğunda sınanan için bir zikir: ona bir örnek vardır: Allahın peygamberi Eyyûbde: Allah onu sınadığında: bundan daha büyük olanla: o sabretti: ve kötülüğünü ümit konusu kıldı: ta ki Allah onu ondan kurtardığına kadar. Ve bundan karısının adının mânasını anlayan: o, Rahmedir: bu ayetten: o, amaçtan çok uzaklaştı: ve inkârda boğuldu. Ve ed-Dahhâk şöyle dedi: Allah ona gençliğini iade etti: ve onu artırdı: ta ki kendisine yirmi altı erkek çocuk doğurana kadar.

Ve Eyyûb, bundan sonra yetmiş yıl yaşadı: Rumlar toprağında: ihlâs dininin üzerinde: sonra ondan sonra değiştirdiler: İbrahimin dinini: « elinle bir demet al ve onunla vur ve yeminini çiğneme: Biz onu elbette sabırlı bulduk: ne güzel kuldur o: o, Allah'a yönelendi.

» Bu, Yüce Allahın kuluna: ve elçisi Eyyûbe bir ruhsattır: yemininde olan şeyde: karısını elbette yüz kamçıyla vuracağı: yemini, onun örgülerinin satın alınması içindi: çünkü şeytan ona bir doktor suretinde karşı çıktı: Eyyûb için bir şifâ tarif ederek: o, gelip ona haber vermek istedi: onun şeytan olduğunu anladı: ve onu yüz kamçıyla vuracağına yemin etti: Allah onu iyileştirdiğinde: ona bir ruhsat sundu: bir demet almasına: ki o, çubukları toplayan odun gibidir: hepsini toplasın: ve tek bir vuruşla vursun: ve bu, yüz kamçıya eşdeğerdir: ve iyilik edecektir: yeminini çiğnemeden: ve bu, çıkıştan: ve yoldandır: Allahdan korkan için: ve Ona itaat eden için: özellikle karısına hürmetine: sabırlı: kötülüğünü ümit konusu kılan: katlanan: sadık: iyi: düz: bu yüzden Allah bu ruhsatla bitirdi: « Biz onu elbette sabırlı bulduk: ne güzel kuldur o: o, Allah'a yönelendi.

» Ve birçok fakih bu ruhsatı kullandı: yeminler bölümünde: ve nezirlerde: ve başkaları ona uzandı: ta ki Hiyeler kitabını yazana kadar: yeminlerden kurtulmak için: ve ona bu asil ayeti önceden getirdiler: ve ona şeyler aktardılar: harikalardan: ve garip şeylerden: ve biz ondan bir parça zikredeceğiz Kurallar kitabında: varışta: Yüce Allah dilerse: İbn Cerîr ve tarih âlimlerinden başkaları zikretmiştir ki Eyyûb: öldüğünde: yaşı doksan üçtü: bundan daha çok yaşadı: « Allah kıyamet gününde hüccet kurar: zenginlere karşı Süleymanla: ve esirlere karşı Yusufla: ve imtihan ehline karşı Eyyûble.

» İbn Asâkir onu aktardı: mânasında: ve oğlu Havmâle vasiyet etti: ve sonraki işiyle oğlu Bişr b. Eyyûble ilgilendi: ve o, birçok insanın Zülkifl olduğunu iddia ettiği kişidir: ve Allah daha iyi bilir: ve oğul öldü: ve onların iddiasına göre peygamberdi: ve yaşı yıllardı: yetmiş beş: o, Eyyûbün oğludur.

Zülkiflin kıssası

« Ve İsmaili, İdrisi ve Zülkifli (hatırla): hepsi sabredenlerdendir: ve onları rahmetimize soktuk: onlar salihlerdendir. » « Ve Kitapta kullarımızdan İbrahim'i: ve İshakı: ve Yakubu hatırla: onlar hem elde ederlerdi: ve görürlerdi: şüphesiz onları biz, dürüst kimseler olmakla seçip üstün kıldık: zikir hatırlatmasından: ve onlar bizim katımızda: seçkin kimselerden: ve İsmaili hatırla: ve el-Yesayı: ve Zülkifli: ve hepsi en hayırlılardandır.

» Azametli Kuranda zikrinin görünüşü: övülmekte: bu efendi peygamberlerle birlikte: o, peygamberdir: Rabbinin duası ve selamı onun üzerine olsun: ve bu, meşhur olan: ve başkaları, peygamber olmadığını iddia etti: ama adil bir adamdı: ve hakim: ve adil: ve müksit bir reis: ve İbn Cerîr bunda susmuştur: ve Allah daha iyi bilir: ve İbn Cerîr ve İbn Ebî Necîh aktardı ki peygamber değildi: ama adil bir adamdı: ve kavmi oğullarının kardeşinin üzerine kefil oldu: onların işini gözetlemeye: ve aralarında adil hükmetmeye: o da öyle yaptı: bu yüzden Zülkifl adlandırıldı: ve İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim aktardı: Dâvûd b. Ebî Hind yoluyla: el-Yesa yaşlandığında: dedi: insanların üzerinde bir adam tayin edebilsem: onlar üzerinde çalışır: hayatımda: ta ki nasıl çalıştığını görene kadar: insanları topladı: « benim için üç şeyi kabul edene: onu tayin ederim: gündüz oruç tutar: ve gece namaz kılar: ve gazaplanmaz?

» Bir adam kalktı: göz onu küçümserdi: « ben. » « Gündüz oruç tutar: gece namaz kılarsın: ve gazaplanmıyorsun? » « Evet. » Onları o gün gönderdi: ve ertesi gün aynı şekilde dedi: insanlar sustu: ve o adam kalktı: « ben.

» Onu tayin etti: ve İblis şeytanlara şöyle demeye başladı: « böyle birine karşı çalışın. » Bunda yoruldular: « bırak beni: ve o »: ona geldi: büyük, fakir bir şeyh suretinde: ve gece için yatağını aldığında ona geldi: ve ne gece ne gündüz uyumuyordu: bu kestirmeden başka: kapıya vurdu: « kim o? » « Mazlum büyük bir şeyh. » Kalktı: ve kapıyı açtı: ve ona anlatmaya başladı: « benimle: ve kavmim arasında bir dava var: ve onlar bana zulmettiler: ve bana yaptılar: ve bana yaptılar »: ve onun önünde uzatmaya başladı: ta ki yatış vakti geldiğine: ve gece gittiğine: « ben giderken: beni almak için gel: hakkını seni alacağım.

» Çıktı: ve meclisindeydi: ve görmeye başladı: şeyhi görürse: ve görmedi: kalktı: onu takip ederek: ertesi gün geldiğinde: insanlar arasında hükmetmeye başladı: ve onu bekliyordu: ve görmez: geceye döndüğünde: ve yatağını aldığında, ona geldi: ve kapıya vurdu: « kim o? » « Mazlum büyük şeyh. » Ona açtı: « sana demedim mi: beni oturttuğunda: bana gel? » « Onlar kavimlerin en sinsi: sana hakkını vereceğiz: ve kalktığında onu inkâr ederler: bu yüzden çık: ve çıktığında bana gel.

» Gece ondan kaçtı: ve çıktı: ve onu beklemeye başladı: ve görmez: ve kestirme ona zor geldi: yanındakilerden bazılarına dedi: « kimseyi bu kapıya yaklaştırmayın: ta ki uyuyana kadar: çünkü kestirme bana zor geldi. » O saat geldiğinde: geldi: « yasak: yasak. » « Dün geldim: ve işimi ona zikrettim. » « Hayır: Allah'a yemin olsun: bize kimseyi ona yaklaştırmamayı emretti.

» Onu yorduklarında: baktı: ve evde bir çatlak gördü: ve ondan tırmandı: ve işte evde: adam uyandı: « ey filan: sana emretmiştim ya? » « Bana gelince: Allah'a yemin olsun: sana hizmet edilmedi: o hâlde nasıl hizmet edildiğine bak. » Kapıya doğru kalktı: ve işte kapalı: onun kapattığı gibi: ve adam onunla evde: onu tanıdı: « Allahın düşmanı? » « Evet.

» « Beni her şeyde yordun: ve gördüğünü yaptım: seni gazaplandırmak için. » Allah ona Zülkifl adını verdi: çünkü bir işe kefil olmuştu: ve onu gerçekleştirmişti: ve İbn Ebî Hâtim de aktardı: İbn Abbâsdan: yakından: bu bağlama: ve böylece Abdillâh b. el-Hâristen aktarıldı: ve Muhammed b. Kaystan: ve büyük İbn Huceyreden: ve öncülerden başkalarından: böylece: babam bize aktardı: Ebû'l-Cemâhir bize aktardı: Saîd b. Bişr bize haber verdi: Katâde bize aktardı: el-Eş'arîden duydum: yani Ebû Mûsâ: « Zülkifl peygamber değildi: ama adil bir adamdı: her gün yüz namaz kılıyordu: ve Zülkifl sonra kendisi için kefil oldu: her gün yüz namaz kılmak: bu yüzden Zülkifl adlandırıldı.

» Ve İbn Cerîr aktardı: Abdurrezzâk yoluyla: Ma'merden: Ebû Mûsâ el-Eş'arî şöyle dedi: ve onu mürsel olarak zikretti: Esbat b. Muhammed bize aktardı: el-A'meş bize aktardı: Abdillâh b. Abdillâhdan: Sadden, Talhanın âzadlısı: Allahın elçisinden duydum: bir hadis: ki onu bir kez duymasaydım: ya da iki kez: ta ki yedi kez sayıncaya kadar: « Zülkifl, İsrail oğullarındandı: işlediği bir günahtan kollamıyordu: bir kadın ona geldi: ve ona altmış dinar verdi: onunla yakınlık kurması şartıyla: kadınla oturduğunda: adamın karısıyla oturduğu gibi: titredi: ve ağladı: ona dedi: seni ağlatan nedir: seni zorladım mı? » « Hayır: ama bu, hiç yapmadığım bir fiildir: ve beni ona götüren şey ihtiyaç. » « Bunu yapar mısın: ve hiç yapmadın mı? » Sonra indi: « dinarlarınla çık: ve Allah'a yemin olsun: Zülkifl hiçbir zaman Ona karşı Allah'a itaat etmeyecek.

» Bu gecenin kendisinden öldü: ve sabah kapısına yazıldı: Allah elbette Zülkifli affetti. Ve Tirmizi onu aktardı: el-A'meş hadisinden onunla: ve dedi: hasen: ve bazılarının onu aktardığını zikretti: İbn Ömerde katilerek: ve bu, çok garîb bir hadistir: onu bu tek hadisten başka tanımıyorum: ve İbn Hibbân onu sahih gördü: ve ondan hiçbir şey aktarmadı: sadece Abdillâh b. Abdillâh er-Râzî bu: ve Allah daha iyi bilir: ve o, masum olsaydı: o, o Zülkifl değil: ama Peygamberin hadisinin lafızı zamirsizdir: o, başka bir adamdır: asil Kuranda zikredilenden: ve doğru olanı Allah daha iyi bilir.