Üzeyr

Üzeyr (a.s.), yüz yıl ölü bırakılıp diriltilmiş; hurması, üzümü ve içeceği yenilenmemiş olarak bulmuş, eşeği ise diriltilerek kemiklerinden yaratılmıştır. İsrailoğulları'na Tevratı yeniden yazdırmış; Yahudilerin « Üzeyr Allah'ın oğludur » sözü bu olaya dayanmaktadır. Peygamberliği tartışmalı bir konudur; karıncayı yakalatan peygamberin Üzeyr olduğu rivayet edilmiştir.

Üzeyr kıssası

Üzeyr kıssası budur. Hâfız Ebu'l-Kasım İbn Asâkir şöyle demiştir: o, Üzeyr ibn Hevya'dır; İbn Süreyka ibn İrna ibn Eyyub ibn Zurse ibn Arâ ibn Tekâ ibn es-Sebû ibn Finhas ibn el-Ezîr ibn Harun ibn İmrân dendiği gibi; ayrıca şöyle denilmiştir: Üzeyr ibn Sürûha. Bazı rivayetler, kabrinin Şam'da bulunduğunu zikretmektedir. İbn Asâkir, İbn Abbas'a dayanarak, Peygambere (onun üzerine Allah'ın selât ve bereketleri olsun) nisbet edilen bir söz rivayet etmiştir:

« Tubba' lanetlenmiş mi lanetlenmemiş mi bilmiyorum ve Üzeyr peygamber mi peygamber değil mi bilmiyorum. »

Ebu Hureyre'den benzeri senetlerle rivayet edilmiştir.

İshak ibn Bişr'in, senedi terk edilmiş olan, Cüveymir ile Mukatil'den, ed-Dahhâk'tan, İbn Abbas'a dayanarak rivayetine göre: Üzeyr, Buhtunnasâr'ın esir aldıkları arasındaydı; genç bir çocuk iken; kırk yaşına ulaştığında Allah ona hikmeti verdi ve ondan Tevratı daha iyi ezberleyen ve daha çok bilen yoktu. Allah, kader hakkında Rabbine soru sorduğunda, onun adını bu gruptan sildiği zamana kadar peygamberlerle birlikte zikrediliyordu. « Bu rivayet zayıftır, mürsel ve menğûrdür. Allah en iyi bilir. »

Harabeler ve Üzeyr'in uykusu

İshak ibn Bişr rivayet etti: Said ibn Ebi Arûbe'den, Katade'den, el-Hasan'dan, Abdullah ibn Selâm'a dayanarak: Üzeyr, Allah'ın şöyle dediği kuldur: « Biz onu yüz yıl ölü bıraktık, sonra onu dirilttik. »

İshak ibn Bişr şöyle demiştir: Said ibn Beşîr'den, Katade'den, Ka'b'dan; Said ibn Ebi Arûbe'den, Katade'den, el-Hasan'dan; Mukatil; Cüveymir, ed-Dahhâk'tan, İbn Abbas'tan; Abdullah ibn İshak es-Süddî, babasından, Mücahid'den, İbn Abbas'tan; İdris, dedesinden; Vehb ibn Münebbih: « hepsi bana Üzeyr kıssasını, birbirinin üzerine ilave ederek rivayet ettiler »: Üzeyr, salih ve âlim bir kuldur. Bir gün, kendisinin işlettiği bir mülke çıktı; dönüş yolunda öğleyin bastığında ve sıcak onu yakaladığında bir harabeye vardı. Eşeğinin üzerinde harabelerin içine girdi, inerek oturdu; yanında bir sepet incir ve bir sepet üzüm vardı; harabelerin gölgesine oturdu. Elindeki bir çanağı çıkardı, üzümü çanağın içinde sıktı, içine bir ekmek atarak onu nemlendirmek ve yemek için, sonra sırtüstü uzandı, ayaklarını duvara dayadı ve o evlerin tavanına ve içindekilere baktı; damlarının üzerinde duran, sakinleri yok olmuş.

Dağılmış kemikler gördü ve şöyle dedi: « Allah bunları, ölümünden sonra nasıl diriltir? »; Allah'ın onları dirilteceğinden şüphesi yoktu; ama şaşkınlıkla söylüyordu. Allah ölüm meleğini gönderdi; melek onun ruhunu aldı; Allah onu yüz yıl ölü bıraktı ve bu yüz yıl boyunca İsrailoğulları'ndan işler ve olaylar geçti. Allah, Üzeyr'e bir melek gönderdi; melek, onunla anlaması için kalbini ve onunla görmesi için iki gözünü yarattı; ki Allah'ın ölülere nasıl can verdiğini anlasın; sonra bakarken yaratılışını yeniden kurdu, kemiklerini etle, kılla ve tenle örttü; sonra içine ruhu üfledi; bunların hepsi, o görürken ve anlarken.

Dik oturdu. Melek ona şöyle dedi: « Ne kadar kaldın? » O şöyle cevap verdi: « Bir gün veya bir günün bir kısmı kaldım »; çünkü öğleyin başında uyuyup güneş batmadan gün sonunda kaldırılmıştı; « veya bir günün bir kısmı: tam bir gün geçmedi. » Melek şöyle dedi: « Yüz yıl kaldın.

Yemeğine ve içeceğine bak »; yemek: ekmek; içecek: çanağa sıktığı sıydı. İşte ikisi de sapasağlam; süt ve ekmek değişmemiş; « değiştirmedi » manası budur, yani değişmemiştir; incir ve üzüm de taze, halinde hiçbir değişiklik olmadan.

Kalbinde onu yalanlamış gibi göründü. Melek ona şöyle dedi: « Sana söylediğimi yalanladın mı? Eşeğine bak. » Baktı: eşeği, kemikleri bembeyaz olmuş, dağılmış bir iskelet haline gelmişti. Melek, eşeğin kemiklerini seslendi: onlar cevap verdiler ve her yönden geldiler ve melek, Üzeyr bakarken onları birbirine ekledi; sonra onları sinirle ve kasla kapladı, etle örttü; üzerlerine teni ve kılları bitirdi; sonra içine üfledi. Eşek kalktı; başı ve kulakları göğe kaldırılmış, anırıyor ve kıyametin koptuğunu sanıyordu. Bu, « Kemiklere bak: nasıl birbirine ekleyeceğiz, sonra etle saracağımızı gör » sözünün manasıdır (Bakara, 259); yani: eşeğinin kemiklerine bak, onları eklemlerinde birbirine nasıl ekliyoruz, ta ki bir eşek resmi veren kemikler haline gelinceye kadar, etsiz; sonra onları etle nasıl örttüğümüze bak. Ona apaçık olduğunda şöyle dedi: « Allah'ın, her şeyin üzerinde kudret sahibi olduğunu anladım »; ölülere can vermesi ve başka her şey.

Üzeyr'in kavmine dönüşü

Eşeğine binip yurduna vardı; insanlar onu tanımadı, o da insanları ve evlerini tanımadı ve şaşkın halde yurduna doğru yürüdü. İşte körelmiş, yatalak, yüz yirmi yıl yaşanmış yaşlı bir kadın: onların cariyesi idi ve Üzeyr, onun yirmi yaşında iken onlardan çıkmıştı; onu tanıyor ve bilirdi; yaşlılık ona dokunmuş, ağırlık onu yakalamıştı. Üzeyr ona şöyle dedi: « Ey kadın! Burası Üzeyr'in yurdu mu?

» Kadın cevap verdi: « Evet, bu Üzeyr'in yurdudur », sonra ağladı ve şöyle dedi: « Bu kadar çok yıldır, kimseyi görmedim, Üzeyr'i zikreden; insanlar onu unuttu. » O şöyle dedi: « Ben Üzeyr'im: Allah beni yüz yıl ölü bıraktı, sonra beni diriltti. » Kadın şöyle dedi: « Allah büyük ve yücedir! Üzeyr'i yüz yıldır kaybettik, ondan haber alamadık.

» O şöyle dedi: « Ben Üzeyr'im. » Kadın şöyle dedi: « Üzeyr, duaları makbul olan bir adamdır: hastaya ve sıkıntıya düşene afiyet ve şifa için dua eder. Allah'tan gözlerime katarat getirmesini isteyecek misin ki seni göreyim; eğer sen Üzeyr isen seni tanırım. » Rabbine dua etti ve gözlerinin üzerine elini sürdü: iyileştiler.

Onu elinden tuttu ve şöyle dedi: « Allah'ın izniyle kalk »; Allah, iki baldırını çözdü ve kadın sağlıklı, sanki yüzüğünü çıkarıyormuş gibi ayağa kalktı. Baktı ve şöyle dedi: « Senin Üzeyr olduğuna şahitlik ederim » ve İsrailoğulları'nın mahallesine yöneldi; onların meclislerine ve halkalarına; ve Üzeyr'in oğlu, yüz on sekiz yaşında bir ihtiyar ve oğullarının oğulları, ihtiyarlar, orada oturuyorlardı. Kadın onları seslendi: « İşte size gelen Üzeyr budur. » Onlar kadını yalanladılar.

Kadın şöyle dedi: « Ben falanca falanca, sizin azatlı cariyenizim: Rabbi bana dua etti, gözlerime katarat getirdi ve iki baldırımı çözdü; ve o, Allah'ın onu yüz yıl ölü bıraktığını ve sonra dirilttiğini iddia ediyor. » İnsanlar kalktılar ve ona doğru koştular, ona baktılar ve oğlu şöyle dedi: « Babamın iki küreği arasında siyah bir ben vardı. » Küreklerini açtı: o, Üzeyr'di. İsrailoğulları şöyle dediler: « Bize rivayet edildiğine göre, aramızda, Üzeyr'den başkası Tevratı ezberleyen yoktu; Buhtunnasâr Tevratı yakmıştı ve adam ezberinden başka bir şey kalmamıştı: onu bizim için yaz.

» Babası Sürûha, Buhtunnasâr zamanında Tevratı, yalnızca kendisinin bildiği bir yere gömmüştü; Üzeyr onları o yere götürdü, kazdı ve Tevratı çıkardı; sahifeler küflenmiş, kitap silinmişti. Bir ağacın gölgesine oturdu, İsrailoğulları etrafındaydı ve Tevratı onlara yeniledi. Gökten iki şimşek indi ve onun içine girdi ve Tevratı hatırladı ve İsrailoğulları'na yeniledi. Yahudilerin, « Üzeyr Allah'ın oğludur » demeleri bundandır; Allah ondan yücedir ve yücedir; iki şimşekten olan ve Tevratın yenilenmesinden ve İsrailoğulları'nın işlerini üstlenmesinden dolayı.

Tevratı onlara, Savâd'da, Deyr Hazkîl'de yenilemişti. Hizkîl manastırı. Öldüğü şehir Seyrabâd adını taşır. İbn Abbas şöyle demiştir: « o, Allah'ın dediği gibi oldu: insanlar için bir alamet olasın diye », yani İsrailoğulları için: ihtiyar olan oğullarıyla oturuyordu, o genç iken; çünkü o, kırk yaşında öldü ve Allah onu genç olarak, ölüm günü gibi diriltti. İbn Abbas şöyle demiştir: « o, Buhtunnasâr'dan sonra diriltildi »; el-Hasan da aynı şekilde demiştir.

Üzeyr'in peygamberliği ve dönemi

Ebu Hâtim es-Sicistânî, İbn Abbas'ın sözü manasında şu mısraları kaleme aldı:

Kara saçlı, karşısında oğlu olan bir genç ve karşısında kendisinden yaşça büyük olan oğlunun oğlu; oğlunun oğlunu, sopa üzerinde sürüklenerek yürüyen, sakalı ağarmış, başı kızarmış bir ihtiyar olarak görüyor. Ve oğlunun ne gücü var ne de cössetteki üstünlüğü: sendeleyen çocuğun yürüdüğü gibi yürüyor. Oğlunun, insanlar arasında doksan hac ve yirmisi sayılıyor; artık koşmuyor ve artık övünmüyor. Ve babasının ömrü ise yalnızca kırkı katediyor; oğlunun oğlunun ise insanlar arasında geçmiş doksan yılı var. Bu aklî değildir, eğer sen âlimsen; ve eğer bilmiyorsan cehaletiyle mazursun.

Bab. Meşhuru, Üzeyr'in, İsrailoğulları'nın peygamberlerinden bir peygamber olduğu ve Davud ile Süleyman arasında, Zekeriya ile Yahya arasında yaşadığı ve İsrailoğulları'ndan Tevratı ezberleyen kimse kalmadığında Allah'ın ona ezberlemeyi ilham ettiği ve onu İsrailoğulları'na sararak yaydığıdır. Vehb ibn Münebbih şöyle demiştir: Allah, bir meleğe emretti; melek, bir kepçe nûr ile indi ve onu Üzeyr'in ağzına attı; Üzeyr, Tevratı harf harf kopyalayarak onu tamamladı.

İbn Asâkir, İbn Abbas'tan, Allah'ın şu sözü hakkında, Abdullah ibn Selâm'a soru sorduğunu rivayet etmiştir: « Yahudiler: Üzeyr Allah'ın oğludur dediler » (Tevbe, 30): neden böyle dediler? İbn Selâm ona, Tevratı, İsrailoğulları'na ezberinden yazmasında olan şeyi rivayet etti ve onların şu sözünü: « Musa, Tevratı bize, kitap dışında getirmiş olamaz, oysa Üzeyr onu bize kitsiz getirdi. » Onlardan gruplar onu suçladılar ve şöyle dediler: « Üzeyr Allah'ın oğludur. »

Bu yüzden âlimlerden çokları, Tevratın mutavâtır naklinin Üzeyr zamanında kesildiğini söyler; Üzeyr peygamber değilse bu, çok mümkün bir görüştür; Atâ ibn Ebi Rebâh ile el-Hasan el-Basrî böyle demiştir; İshak ibn Bişr'in, Mukatil ibn Süleyman'dan, Atâ'dan ve Osman ibn Atâ el-Horasanî'den, babasından ve Mukatil'den, Atâ ibn Ebi Rebâh'a dayanarak rivayet ettiğinde, Atâ şöyle demiştir: « İnterval döneminde dokuz şey oldu: Buhtunnasâr, San'a bahçesi, Sebe bahçesi, Hendeğin sahipleri, Hasûre işi, Kehf halkı, Fil halkı, Antakya şehri ve Tubba' işi. »

İshak ibn Bişr rivayet etmiştir ki Said, Katade'den, el-Hasan'dan şöyle demiştir: « Üzeyr ve Buhtunnasâr işleri, interval döneminde olmuştur. » Sahih'te sabittir ki Allah'ın elçisi (onun üzerine Allah'ın selât ve bereketleri olsun) şöyle demiştir:

« Meryem'in oğluna insanların en yakın olanı benim: onunla benim aramda peygamber yoktur. »

Vehb ibn Münebbih şöyle demiştir: o, Süleyman ile Îsâ arasında (onların üzerine selam olsun) yaşadı.

İbn Asâkir, Enes ibn Mâlik'ten ve Atâ ibn es-Sâib'den, Üzeyr'in, Musa ibn İmrân zamanında yaşadığını ve onunla görüşme izni istediğini, fakat Musa'nın ona izin vermediğini; kader hakkında sorduğu sorudan; ve Üzeyr'in, şöyle diyerek döndüğünü rivayet etmiştir: « Bir anlık zilletin yanında yüz ölüm hafiftir. »

Ve Üzeyr'in bu sözü manasında, bazı şairlerin şu sözü vardır:

Özgür adam, kılıca katlanabilir ve zulüm karşısında sabırlı olmayı reddeder; ölümü, konuğunu ikram etmekte aciz kaldığı bir durumdan üstün tutar.

Karınca tarafından sokulan peygamber rivayeti

İbn Asâkir ve başkalarının rivayet ettikleri şey: İbn Abbas'tan, Nevf el-Bekâlî'den, Süfyan es-Sevrî'den: kader hakkında soru sorduğu ve adının peygamberlerin zikrinden silindiği: bu rivayet menğûrdür, sıhhati inceleme gerektirir ve israilî kıssalardan alınmış gibi görünmektedir. Abdurrezzâk ile Kuteybe ibn Saîd rivayet etmiştir: Ca'fer ibn Süleyman'dan, Ebu İmrân el-Cevnî'den, Nevf el-Bekâlî'den: o şöyle demiştir: Üzeyr, Rabbiyle baş başa konuşmasında şöyle dedi: « Rabbim, sen bir mahluk yaratıyorsun ve dilediğini saptırıyor ve dilediğini hidayet ettiriyorsun. » Ona şöyle denildi: « Bundan vazgeç. » Yine döndü ve ona şöyle denildi: « Bundan elbette vazgeçeceksin veya senin adını peygamberlerden silerim: Ben, yaptığım şeyden sorulmam; oysa onlar sorulur. » Bu, kendisine tehdit edilmiş olan şeyin, tekrar dönüşü olsaydı gerçekleşmiş olacağını gerektirir: tekrar dönmemişti, bu yüzden adı silinmedi. Allah en iyi bilir.

Rivayet edenlerin çoğu, Tirmizi hariç, rivayet etmiştir: Yûnus ibn Yezîd'in hadisiyle, ez-Zührî'den, Said ile Ebu Seleme'den, Ebu Hureyre'den; ve Şu'be, Ebu'z-Zinâd'dan, el-A'rec'den, Ebu Hureyre'den aynı şekilde rivayet etmiştir: Allah'ın elçisi (onun üzerine Allah'ın selât ve bereketleri olsun) şöyle demiştir:

« Peygamberlerden bir peygamber, bir ağacın altında oturdu; bir karınca onu soktu. Bağlarının çıkarılmasını emretti ve karıncanın ağacın altından çıkarılmasını emretti; sonra ateşle yakılmasını emretti. Allah ona vahyetti: neden tek bir karınca? »

İshak ibn Bişr rivayet etti: İbn Cüreyc'den, Abdülvehhâb ibn Mücahid'den, babasından: bu peygamber, Üzeyr'di. İbn Abbas ile el-Hasan el-Basrî'den de aynı şekilde rivayet edilmiştir. Allah en iyi bilir.