Peygamber Zekeriya ve Yahya

Zekeriya (aleyhisselâm), yaşlılığında hanımı da kısır iken Rabb'ine gizli bir çağrıyla dua etti; Allah ona Yahya'yı müjdeledi ve hanımını onun için ıslah etti. Yahya, çocuk iken kendisine hikmet verilen, Kitab'ı kuvvetle tutan, anaya karşı iyi davranan ve isyan etmeyen bir peygamberdi; kendisine üç gün üç gece işaretle konuşma mührü verildi. Yahya ile İsa, anneleri cihetiyle akraba iki peygamberdi; İsrailoğulları'na beş kelimeyi tebliğ etti ve zalim bir yöneticinin emriyle şehid edildi. Bu kıssa, Kur'an âyetleri ve hadis rivayetleriyle anlatılır.

Kur'an'da Zekeriya ve Yahya kıssası

Yüce Allah, güçlü Kitab'ımda şöyle buyurmuştur: «Kâf, Hâ, Yâ, Ayn, Sâd. Rabb'inin, kulu Zekeriya'ya olan rahmetinin anlatımı budur. Hani o, gizli bir sesle Rabb'ine dua etmişti. Dedi ki: Rabb'im, kemiklerim zayıfladı ve başım kocaman ak saça döndü. Rabb'im, ben, duamdaki (Dualarımın kabulünde) asla bedbaht olmadım. Doğrusu ben, benden sonra (geride kalanları) evlât sahibi olmayanlardan korkuyorum. Karım da kısır. Bana katından bir evlât ver. Onu kendisine ve bize bir kurtuluş ve katından sana bir hazîne kılsın.»

«Zekeriya! Oğluna Yahya adını ver. Onu daha önce hiç kimseye vermemişizdir. Dedi ki: Rabb'im! Karım kısır iken ve ben kocaman yaşlı iken bana nasıl bir oğul olur? Dedi ki: Öyledir. Rabb'in bana şöyle dedi: Bu bana kolaydır. Ben daha önce seni hiç yoktan var etmiştim. Dedi ki: Rabb'im! Bana bir âyet (ver). Dedi ki: âyetin, insanlarla sağlıklı (hatırlı) olarak konuşabilmen dışında üç gün üç gece konuşamamandır. Rabb'ini çok zikret. Ve (ona) akşam ve sabah (hamd ederek) tespih et.»

Hani (melekler ona): «Ey Yahya! Kitab'ı kuvvetle tut» demişti ve biz ona çocuk iken bir hikmet ve katımızdan bir şefkat ve arınmışlık verdik. O, (Allah'a karşı) müttakî ve anaya, babaya karşı da iyilik sahibiydi. O, ne bir başkaldıran ne bir azgındı.

«Onun doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak diriltileceği gün selâm onun üzerinedir» (Meryem, 1-15).

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Hani Zekeriya da Rabb'ini çekiştirip durmuştu: Rabb'im! Bana katından temiz bir soylu (evlât) ver. Şüphesiz sen duayı hakkıyle işitensin. Melekler, hani o, mihrâbın içinde durup namaz kılıyordu ona seslendiler: Allah sana, Allah'ın kelimesini tasdik eden, efendi, uretan ve salihlerden bir peygamber olacak Yahya'yı müjde ediyor. Dedi ki: Rabb'im! Oğlum bana nasıl olur? Halbuki bana kocaman yaşlılık isabet etti ve karım da kısır. Dedi ki: Öyledir. Ama Allah, dilediği şeyi yapar. Dedi ki: Rabb'im! Bana bir âyet (ver). Dedi ki: âyetin, insanlarla üç gün işaretle konuşmandır. Rabb'ini çok an. Ve (ona) akşam ve sabah (hamd ederek) tespih et.» (Âl-i İmrân, 37-41).

Yüce Allah, Enbiyâ sûresinde şöyle buyurmuştur: «Zekeriya'ya da: Rabb'im! Beni (ölürken yalnız) bırakma. Sen vârislerin hayırlısısın (demiş ve) biz de onu duamızla icabet etmiştik. Karısını onun için ıslah etmiştik. Şüphesiz onlar, hayırlı işlerde aceleci idiler ve biz, onları, umarak ve korkarak yâd ediyorlardı. Onlar bize hâl vâsıf birer kimseydiler» (Enbiyâ, 89-90). Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Zekeriya, Yahya, İsa ve İlyas. Hepsine de salihlerden (kimseler) idiler» (En'âm, 85).

Zekeriya'nın nesebi ve oğul duası

Hâfız Ebu'l-Kâsım İbn Asâkir, meşhur ve zengin Tarih Kitabı'nda şöyle dedi: Zekeriya bin Hânan, denildiği gibi Zekeriya bin Dân ya da Zekeriya bin Aden bin Müslim bin Saduk bin Mahman bin Davud bin Süleyman bin Müslim bin Sâdıka bin Berihe bin Melkatiye bin Nahûr bin Selûm bin Bahafenyâ bin Hâş bin Ânî bin Hattam bin Süleyman bin Davud; Yahya peygamberin (aleyhisselâm) babası; İsrailoğulları'ndandı. Oğlun Yahya'yı aramak için Şam'ın kazâlarından Bâtâniye'ye girdi. Şöyle denmiştir: oğlun Yahya öldürüldüğünde Şam'da idi: Allah daha iyi bilir. Nesebi hakkında başka bir şey de denmiştir.

Onun adının Zekeriyya olduğu söylenir; uzatılarak ya da kısaltılarak; ve Zekeriyy olarak da.

Söz konusu olan şu ki, Yüce Allah, peygamberine (s.a.v.), insanlara Zekeriya'nın (aleyhisselâm) kıssasını ve Allah ona yaşlılık içinde, karışı da ak saçlılığındaki kısır iken bir evlât verdiğinde işinin nasıl olduğuna dair kıssayı anlatmasını emretti; kimse Allah'ın lutfu ve rahmetinden ümit kesmesin ve Aliyyüzzahir'in lütuf ve ihsanından ümit kesen olmasın. Bu yüzden şöyle buyurdu: «Rabb'inin, kulu Zekeriya'ya olan rahmetinin anlatımı budur. Hani o, gizli bir sesle Rabb'ine dua etmişti.» Katâde, onun tefsirinde şöyle dedi: Allah, saf kalbi bilir ve saklı sesi işitir. Salafın bir kısmı şöyle dedi: gece kalktı ve yanında bulunanlara gizlediği bir çağrıyla Rabb'ine dua etti; tedbir olarak; ve şöyle dedi: «Rabb'im, Rabb'im, Rabb'im.»

Allah da şöyle dedi: «Buyur, buyur, buyur.» «Kemiklerim zayıfladı», yani yaşlılık sebebiyle zayıfladı ve büküldü; «başım kocaman ak saça döndü» ise, ateşin odunda tutuşmasına benzer bir mecazdır; yani beyazlık, saçlarının siyahını yendi. İbn Düreyc'in şiirinde dediği gibi: «Belki başımın, gecelerin kuyruğu altında bir seher çizgisinin rengine uyan rengini görüyorsundur; beyazlık, kuru oduna ateş tutuştuğu gibi siyaha tutuştu; ve nimet bahçeleri, semiz bir toprak olduktan sonra kupkuru bir hale geldi.» Bu, ona içerden ve dışardan bir âfât (zayıflık) eriştiği anlamındadır. Zekeriya'nın dediği de budur: kemiklerim zayıfladı ve başım kocaman ak saça döndü.

Ve «Rabb'im, ben, duamdaki asla bedbaht olmadım» sözüne gelince: yani sen, senden istediğimde beni ancak icabetle alıştırdın. Onu bu dua iten şey, Meryem bint İmrân bin Mesân'ın himayesini üstlendiğinde, mihrâbına her girdiğinde yanında, mevsimli olarak mevsimsiz bir ürün bulmasıydı; bu da Allah'ın velîlerinin kerâmetlerindendir: anla ki, mevsim dışı ürünü vücuda getiren kimse, kendisi öyle ihtiyar bir yaşta iken ona bir evlât vermeye de kadirdir. Zekeriya, Rabb'ine dua etti: «Rabb'im! Bana katından temiz bir soylu (evlât) ver. Şüphesiz sen duayı hakkıyle işitensin.» Ve «Doğrusu ben, benden sonra (geride kalanları) evlât sahibi olmayanlardan korkuyorum. Karım da kısır» sözü: evlâtsız kalanlarla kasdın taifedir; ve sanki kendinden sonra, Allah'ın şeriatine ve itaatine uymayan hususlarda İsrailoğulları arasında oğlanlar nasıl da duracak (müdahaleler)ından korkuyordu.

Bununla bellerinden iyi davranan, muttakî ve katında razı olacak bir oğul istedi; bu yüzden şöyle dedi: «Bana katından bir evlât ver»; yani senden, senin kudretin ve gücünle; «ki o bana vâris olsun»; yani peygamberlikte ve İsrailoğulları arasındaki hükümde; «ve Yakub hanedanından (kalanlara) da vâris olsun ve onu katında razı olacak bir kimse kılsın»: Yakub soyundan olan babaları ve cedleri peygamberler idiler; onları onurlandırdığın asâlette, peygamberlikte ve risâlette kendisini onlara benzer kıl. Burada kasd edilen, malların vârisliği değildir; bunu iddia eden iddia eden kişiler iddia etmiştir; İbn Cerîr de burada onları izlemiş ve bunu salafdan Ebu Sâlih'ten nakletmiştir.

Gerekçelerden: birinci, «ve Süleyman Davud'a vâris oldu» (Neml, 16) sözünde zikrettiğimiz, yani peygamberlik ve hükümranlıkta; bilginlerin kabul ettiği, Sahih'lerde, Müsned'lerde, Sünen'lerde ve başkalarında, sahâbenin bir grupından gelen yollarla nakledilen meşhûr hadiste zikrettiğimiz gibi: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Biz vâris bırakmayız; bıraktığımız sadakadır.» Demek ki, Allah Resûlü'nün (s.a.v.) vâris bırakmadığına dair açık bir nass var; bu yüzden es-Sıddîk, kendisine yaşadığı sürece ait olan şeyin, nass olmasaydı vârisleri olan kızının Fatıma'nın, dokuz karışının ve amcasının Abbas'ın; Allah'ın salâtı onun üzerine olsun; terekelerinden birine verilmesini reddetti.

es-Sıddîk, bu hadisle onları reddi konusunda delil gösterdi; ve Ömer bin Hattâb, Osman bin Affân, Ali bin Ebî Tâlib, Abbas bin Abdülmuttalib, Abdurrahman bin Avf, Talha, ez-Zübeyr, Ebu Hüreyre ve başkaları da, Allah Resûlü'nün (s.a.v.) nakletmesinde ona katıldılar. İkinci gerekçe: Tirmizi, diğer peygamberleri genelleren lafızlarla nakletmiştir: «Biz, peygamberler taifesi, vâris bırakmayız» ve onu sahihlemiştir. Üçüncü: dünya, peygamberlerin gözünde, onun için biriktirmeye, ona yönelmeye ya da onu önemsemeye lâyık kadar değersizdi; kendilerinden sonra ona sahip olmak için oğul istemekten söz bile edilemez: onların zühdü konaklarından bir payı bile alamayan, ona vâris bir oğul istemeyi önemsemez.

Dördüncü: Zekeriya (aleyhisselâm) marangozdur; el emeğiyle çalışır ve kazancından yerdi; tıpkı Davud'un (aleyhisselâm) ellerinin emeğinden yediği gibi; ve özellikle peygamberlere ahvâlde benzeyen bir kimsenin adeti, çalışanların biriktirilmiş zenginlik elde etmemesi, arkasında vâris bırakılacak servet yığmamasıdır. Bu, tefekkür ve anlayışla düşünen herkes için apaçık bir gerçektir: Allah dilerse.

İmam Ahmed şöyle dedi: Yezîd, yani bin Hârûn, bize haber verdi: Hammâd bin Seleme bize haber verdi; Sâbit'ten, Ebu Rafi'den, Ebu Hüreyre'den: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Zekeriya marangozdur.» Müslim böyle rivayet etmiştir; İbn Mâce ise başka bir yoldan, Hammâd bin Seleme'den rivayet etmiştir. Ve «Zekeriya! Oğluna Yahya adını ver. Onu daha önce hiç kimseye vermemişizdir» sözü, «Rabb'imiz! Sen, insanları, hakkında şüphe olmayan bir günde toplayan sensin. Allah, verdiği sözden de dönmüştür» sözüyle açıklanmıştır. Evlâd müjdesini alınca ve (onun gerçek olduğunu) sabit olunca, hâline bakarak nasıl bir evlâdın olabileceğine şaşarak sorup durdu: «Rabb'im! Karım kısır iken ve ben kocaman yaşlı iken bana nasıl bir oğul olur?

» Yani çok ihtiyar bir adamdan nasıl bir evlâd doğacaktı? Şöyle denmiştir: o sırada yaşı yetmiş yedi idi. Ve daha makul olan: Allah daha iyi bilir: ondan daha yaşlıydı. «Karım da kısır iken», yani karım ak saçlılığındaki yaşında kısrı ve evlâtsızdı.

Ve Allah daha iyi bilir. Tıpkı el-Halîl'in dediği gibi: «Yaşlı iken mi müjde veriyorsunuz bana? Bana ne ile müjde veriyorsunuz?» Ve Sara da şöyle dedi: «Kahrolsun ben! Ben bir kocakarı ve kocam da (meskenî) bir ihtiyar iken bir doğuracak mıyım? Bu gerçekten şaşılacak bir şey değil mi?» Onlar: «Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olsun ey ev halkı! Şüphesiz o, her yaptığında övülen, celâle layik olandır» dediler (Hûd, 72-73).

Zekeriya'ya (aleyhisselâm) verilen cevap da böyle oldu: ona, Rabb'inin emrini (hafızasına) telkin eden melek ona şöyle dedi: «Öyledir. Rabb'in bana şöyle dedi: Bu bana kolaydır»; yani onun için kolay ve mütehalîftir. «Ben daha önce seni hiç yoktan var etmiştim»: kudreti seni, adı bile zikredilmeyen bir kimseden sonra var etti; kocaman bir ihtiyar olsan da, sana bir evlâd yapar mı demek ki? Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Onu duamızla icabet etmiştik. Karısını onun için ıslah etmiştik. Şüphesiz onlar, hayırlı işlerde aceleci idiler ve biz, onları, umarak ve korkarak yâd ediyorlardı. Onlar bize hâl vâsıf birer kimseydiler» (Enbiyâ, 90).

«Karısını onun için ıslah etmiştik» sözünün anlamı: onun kadınlık (aybaşı) hali kesilmişti, sonra kadınlık hali geldi. Şöyle denmiştir: dilinde bir sertlik vardı ve o giderildi. «Rabb'im! Bana bir âyet (ver)», yani karşımın bu müjdelenen evlâdımdan gebe kalacağı an hakkında bir işaret. Ona şöyle buyuruldu: «âyetin, insanlarla üç gün üç gece işaretle konuşmandır»; bunun işareti: yaratılışında tam, mizacında selametli, vücudunda dengeli olduğun halde, üç gün söz almaksızın sende bir lâl tutmasının olmasıdır; ancak işaretle.

Ve bu halde ona, kalble çok zikretmesi, onu içinde, akşam ve sabah taşırması emredildi. Bu müjdeyi alınca mihrâbından kavmine sevinçle çıktı ve onlara işaret etti: «akşam ve sabah (Allah'ı hamd ile) tespih edin.» Buradaki telkin, gizli emirdir: yazı ile, Mücâhid ve es-Südî'nin dediği gibi; ya da işaret ile, Mücâhid, Vehb ve Katâde'nin de dediği gibi. Mücâhid, İkrime, Vehb, es-Südî ve Katâde şöyle dediler: dili, hastalığın yanı sıra sarıldı (mühürlendi).

Zekeriya'ya verilen sessizlik işareti

İbn Zeyd şöyle dedi: okuyordu ve tespih ediyordu, fakat kimseyle konuşma kuramıyordu. Ve «Ey Yahya! Kitab'ı kuvvetle tut. Biz ona çocuk iken bir hikmet verdik» sözü, evlâdın, babası Zekeriya'ya (aleyhisselâm) verilmiş ilahî müjdeye uygun olarak doğduğu ve Allah ona, küçükken Kitab'ı ve hikmeti öğrettiğini haber vermektedir. Abdullah bin Mübârek şöyle dedi: Ma'mer şöyle dedi: çocuklar Yahya bin Zekeriya'ya: gel de bizimle oynayalım, dediler.

O da: biz oynatmak için yaratılmadık, dedi. Bu, «Biz ona çocuk iken bir hikmet verdik» sözüdür. «Ve katımızdan bir şefkat» sözüne gelince: İbn Cerîr, Amr bin Dînâr'dan, İkrime'den, İbn Abbas'tan, şöyle dediğini nakletmiştir: «hana» (ana rahmi sevgisi) nedir bilmiyorum. Ve İbn Abbas, Mücâhid, İkrime, Katâde ve Dahhâk'tan: «Ve katımızdan bir şefkat»: yani katımızdan bir rahmet, onunla Zekeriya'ya acıdık ve ona bu evlâdı verdik.

İkrime'den şöyle nakledilmiştir: «Ve bir şefkat»: yani onun üzerinde bir sevgi. Bu, Yahya'nın insanlara, özellikle anaya ve babasına karşı şefkatinin nitelendirmesi olması mümkündür: onlara olan sevgisi, onlara olan merhameti ve onlara iyilik yapmasıdır. Zekât (arınmışlık) ise hâyânın temizliği ve kusurlardan ve noksanlıklardan korunmadır. Takvâ ise, Allah'ın emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından kaçınmakla Allah'a itaattir.

Sonra Allah, ana ve babasına olan iyiliğini, emir ve yasaklar yönünde onlara olan itaatini ve söz ve fiilde onların itaatsizliğinden kaçınmasını zikretti: «O, ana ve babasına karşı iyilik sahibi idi ve ne bir başkaldıran ne de bir azgın değildi.» Sonra şöyle buyurdu: «Onun doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak diriltileceği gün selâm onun üzerinedir.

» Bu üç vakit, insan için en ağır vakitlerdir: her birinde bir âlemden başka bir âleme geçer; alıştığı ve tanıdığı ilk âlemi bırakır ve neyle karşılaşacağını bilmeden ikinci âleme geçer; bu yüzden, ana karnından çıkar gibi çığlık atarak girer, onun taze ve kucağını bırakır; bu âleme geçer ve onun dertlerini ve gamlarını taşır; ve aynı şekilde bu âlemden ayrılıp kendisi ile ahiret yurdu arasındaki berzah âlemine geçtiğinde; konaklardan ve köşklerden, ölülerin arenasına, kabirlerin halkına gider ve kıyâmet ve göç gününde sûrların üfürülmesini bekler: biri sevinçli ve şâd, diğeri gamlı ve kederli; biri güçlü, diğeri kırık; ve bir taife cennette, bir taife ateştedir. Bir şair güzelce şöyle demiştir: «Annen seni ağlayarak ve haykırarak doğurdu; senin etrafında insanlar da şâd oluyorlardı. Öleceğin günde, sen ağlarken onların ağlayacaklarında, senin gülen ve şâd olmana çalış.»

Ve bu üç konak, Âdemoğlu için en çetin konaklar olduğu için, Allah, Yahya'ya her birinde selâm gönderdi: «Onun doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak diriltileceği gün selâm onun üzerinedir.» Saîd bin Ebî Arûbe, Katâde'den, Hasan'ın şöyle dediğini nakletmiştir: Yahya ile İsa karşılaştılar; İsa ona şöyle dedi: benim için af dile; sen bendendin iyisin. O da ona şöyle dedi: benim için af dile; sen bendendin iyisin. İsa ona şöyle dedi: sen bendendin iyisin: ben nefsime selâm verdim, Allah sana selâm verdi. Allah'a yemin ki, o, onun lutuf kerametini anladı. Diğer âyetteki sözüne gelince: «efendi, uretan ve salihlerden bir peygamber»: şöyle denmiştir: uretan, kadınlara meyletmeyen kimsedir. Başka bir şey de denmiştir ve bu daha makuldur: «Bana katından temiz bir soylu (evlât) ver» sözüne göre.

Zekeriya'nın ölümü

İmam Ahmed şöyle dedi: Affân bize nakletti; Hammâd bize nakletti: Ali bin Zeyd bize haber verdi; Yusuf bin Mihrân'dan, İbn Abbas'tan: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Âdemoğullarından, ne bir günah işleyen ne de bir günaha niyet eden kimse yoktur; Yahya bin Zekeriya hariç. Ve kimse: ben Yunus bin Mattâ'dan hayırlıyım demesin.» Ali bin Zeyd bin Cüd'ân: imamlardan birden fazla kişi hadisini tenkid etmiştir; o, münkedir; İbn Huzeyme ve Dârekutnî, Ebu Âsım el-Abbâdî yoluyla, Ali bin Zeyd bin Cüd'ân'dan uzun rivayetle nakletmişlerdir; sonra İbn Huzeyme şöyle demiştir: o, bizim şartımıza uygun değildir.

İbn Vehb şöyle dedi: İbn Lahi'a bize nakletti; Ukayl'den, İbn Şihâb'dan, şöyle dediğine göre: Allah Resûlü (s.a.v.), bir gün ashabının yanına çıktı; onlar peygamberlerin faziletlerini anıyorlardı. Biri: Musa, Allah'ın kendisiyle konuştuğu kimse, dedi. Diğeri: İsa, Allah'ın ruhu ve kelimesi, dedi. Bir diğeri: İbrahim, Allah'ın halîli, diyordu. Peygamber (s.a.v.), onlar bunları konuşurken üzerine çıktı ve şöyle dedi: «Şehid nerede? Yün elbiseli, günah korkusuyla ağaç yeyen şehid nerede?» İbn Vehb şöyle dedi: Yahya bin Zekeriya'yı kasd ediyordu.

Muhammed bin İshak, mudellis olan, rivayet etmiştir; Yahya bin Saîd el-Ensârî'den, Saîd bin Müseyyeb'den: İbnü'l-Âs bana, Allah Resûlü'nü (s.a.v.) şöyle derken dinlediğini anlattı: «Her Âdemoğlu, kıyâmet günü, üzerinde bir günahla gelir; Yahya bin Zekeriya hariç.» Bu, mudellis olan İbn İshak'ın rivayetindendir ve burada bir an'âne yapmıştır. Sonra Abdurrezzâk rivayet etmiştir; Ma'mer'den, Katâde'den, Saîd bin Müseyyeb'den, mürsel olarak. Sonra gördüm ki İbn Asâkir, Ebu Usâme yoluyla, Yahya bin Saîd el-Ensârî'den rivayet etmiştir.

Sonra İbn Asâkir, İbrahim bin Yakub el-Cüzcânî yoluyla, Şam'ın vâizi, rivayet etmiştir: Muhammed bin el-İsbehânî bize nakletti; Ebu Hâlid el-Ahmer bize nakletti; Yahya bin Saîd'den, Saîd bin Müseyyeb'den, Abdullah bin Amr'dan, şöyle dediğine göre: «Allah'a, ne bir günahla karşılaşan kimse yoktur; Yahya bin Zekeriya hariç.» Sonra şu âyeti okudu: «efendi, uretan»; sonra bir avuç toprağı kaldırdı ve şöyle dedi: «Onun bunun haricinde bir şeyi yoktu; sonra boğazlandı.» Ve bu kıssa, bu yolda mevkufdur; mevkuf olması, Peygamber'e isnad edilmesinden daha isabetlidir: Allah daha iyi bilir.

İbn Asâkir, Ma'mar'dan yollarla rivayet etmiştir; İshak bin Bişr hadisinden, zayıf olan, naklettiği dahil: Osman bin Sac'ten, Sevr bin Yezîd'den, Hâlid bin Ma'dan'dan, Muâz'dan, Peygamber'den (s.a.v.), benzer lafızlarla.

Ebu Davud et-Tayâlisî ve başkalarının yoluyla nakledilmiştir; Hâkem bin Abdurrahman bin Ebî Nu'm'dan, babasından, Ebu Saîd'den: Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Hasan ve Hüseyin, cennet gençlerinin efendileridir; halbuki halalarının iki oğlu hariç: Yahya ve İsa; Allah onlardan razı olsun.»

Hâfız Ebu Nuaym el-İsbehânî şöyle dedi: İshak bin Ahmed bize nakletti; İbrahim bin Yusuf bize nakletti; Ahmed bin Ebî'l-Hâvrî bize nakletti: Ebu Süleyman'ı dinledim; şöyle dediği: İsa bin Meryem ile Yahya bin Zekeriya, yan yana yürüyorlardı; Yahya bir kadına çarptı. İsa ona şöyle dedi: «Ey halamın oğlu, bugün senin üzerine senin için bağışlanmayacağını sandığım bir günah düştü.» O: «Nedir o, ey halamın oğlu?» dedi. O: «Çarptığın kadın» dedi.

O: «Allah'a yemin ki, onu hissetmedim» dedi. O: «Allaha hamdolsun! Senin bedenin benim yanımda; nerede ruhun?» dedi. O: «Arş'a asılıdır; ve kalbim Cebrâil'e dayansaydı, şüphesiz bir göz kırpma kadar bir zaman Allah'ı tanımamış olduğumu sanırım» dedi.

Bunda garip olan vardır ve İsrailî rivayetlerdendir. Ve İsrâîl rivayet etmiştir; Ebu Hasîn'den, Heyseme'den, şöyle dediğine göre: İsa bin Meryem ile Yahya bin Zekeriya, ana bir kardeşlerin amca oğlu idiler; İsa, yün ile; Yahya, kıl ile örtünürlerdi; ikisinin de ne dinarı ne dirhemi, ne kölesi ne cariyesi, ne de barınağı vardı: gece onları nerede yakalarsa orada dururlardı. Ayrılmak istediklerinde Yahya ona şöyle dedi: bana nasihat et. O: sinirlenme, dedi.

O: benden başka sinirlenmem mümkün değil, dedi. O: o halde mal yığma, dedi. O: buna gelince, belki, dedi.

Vehb bin Münebbih'in rivayetinde ayrılma olmuştur: Zekeriya (aleyhisselâm), doğal ölümle mi öldü, yoksa öldürüldü mü? İki rivayet vardır. Abdülmün'im bin İdris bin Sinan, babasından, Vehb bin Münebbih'ten, şöyle dediğini nakletmiştir: kavminden kaçtı ve bir ağaca girdi; onlar geldi, testereyi ağacın üstüne koydular; testere kaburgalarına gelince bir ah sesi çıkardı; Allah ona şöyle vahyetti: «Eğer ahın susmazsa, yeri ve içinde olanları tersine çeviririm.» Ahı sustu ve ikiye bölünerek testere edildi. Bu, Allah dilerse, ileride zikredeceğimiz, Peygamber'e isnad edilmiş bir hadiste nakledilmiştir. Ve İshak bin Bişr nakletmiştir; İdris bin Sinan'dan, Vehb'den, şöyle dediğine göre: yarılan ağaç, İşeyâ'nın (İşaya) ağacıdır; Zekeriya ise doğal ölümle öldü: Allah daha iyi bilir.

İmam Ahmed şöyle dedi: Affân bize nakletti; Ebu Hâlift Musa bin Hâlift, Budelâ'dan sayılanlar dan, bize nakletti; Yahya bin Ebî Kesîr bize nakletti; Zeyd bin Selâm'dan, dedesi Memtur'dan, Hâris el-Eş'arî'den, Peygamber'in (s.a.v.) şöyle buyurduğu nakledilmiştir:

Yahya'ya emredilen beş kelime

«Allah, Yahya bin Zekeriya'ya işlenecek beş kelime emretti ve İsrailoğulları'na işlenmesini emretti; (Yahya) gecikme gösterdi. İsa (aleyhisselâm) ona şöyle dedi: sana işlenecek beş kelime emredildi ve İsrailoğulları'na işlenmelerini emredildi: ya sen tebliğ edersin ya da ben tebliğ ederim. O: ey kardeşim, eğer beni geçersen, benim cezalandırılmamdan ya da yerle yutulmamdan korkarım, dedi. Bunun üzerine Yahya, İsrailoğulları'nı, mescit dolana kadar Beytü'l-Makdîs'te topladı; yüksek bir yere oturdu, Allah'a hamd etti ve O'nu tespih etti; sonra şöyle dedi: Allah bana işlenecek beş kelime emretti ve size de onları işlemeyi emrediyor: ilki, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluk etmenizdir: bunun örneği, parasını temiz altından ya da gümüşünden bir köle satın alan, sonra onu çalıştıran ve onun kazancını sultanından başka birine emreden kimsedir: sizden hanginiz, kölesinin bunu yapmasını severdi?

Allah sizi yarattı ve size rızık verdi: onun için kulluk edin ve ona hiçbir şeyi ortak koşmayın. Size namazı emrediyorum: Allah, kulu baş çevirmedikçe yüzünü ona çevirir; namaz kıldığınızda baş çevirmeyin. Size orucu emrediyorum: bunun örneği, koynunda bir biribrin müskü bulunan adamdır: hepsi onun kokusunu duyar; ve oruçlunun nefesi, Allah katında müsk kokusundan daha hoştur. Size sadakayı emrediyorum: bunun örneği, düşman tarafından esir edilen adamdır: boynu eline bağlanmış ve boğazlanmak üzere getirilmiş; şöyle der: canımı satın almama razı olur musunuz?

Canını onlardan satın almaya koyulur; azı ve çoğu ile; canını kurtarıncaya kadar. Size Allah'ı çok zikretmeyi emrediyorum: bunun örneği, düşman onun izini hızla takip eden adamdır: ele geçirilemez bir kâleye ulaşıp onun içinde kendisini emniyete alır: kulla, Allah'ın zikrinin içinde olduğunda, şeytanın orada (sana) ulaşmasının en emniyetli yeridir.» Ve Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Size, Allah'ın bana emrettiği beş şeyi emrediyorum: cemâat, dinleme, itaat, hicret ve Allah yolunda cihâd: kim, cemâatten bir karış çıkarsa, dönmedikçe boynundan İslam'ın ipini çözmüş olur; ve kim Câhiliye'ye (ait bir) çağrıya seslenirse, Cehennem'in dizüstü çöküklerindendir.» Onlar: ey Allah'ın Resûlü, o, oruç tutup namaz kılsa bile mi? dediler.

O: «oruç tuttuğu, namaz kıldığı ve Müslüman olduğunu iddia ettiği halde bile: Müslümanları, Allah'ın onları isimlendirdiği isimlerle isimlendirin: Müslümanlar, mü'minler, Allah'ın kulları» dedi.

Rivayet eden: Ahmed, Ebu Ya'lâ, Tirmizi, İbn Mâce ve Hâkim

Ebu Ya'lâ böyle rivayet etmiştir; Hudbe bin Hâlid'den, Abân bin Yezîd'den, Yahya bin Ebî Kesîr'den; Tirmizi de böyle, Ebu Davud et-Tayâlisî ve Musa bin İsmâîl'in hadisinden, ikisi de Abân bin Yezîd el-Attâr'dan; İbn Mâce de böyle, Hişâm bin Ammâr'dan, Muhammed bin Şü'eyb bin Sabûr'dan, Muâviye bin Selâm'dan, kardeşi Zeyd bin Selâm'dan, Ebu Selâm'dan, Hâris el-Eş'arî'den; Hâkim de böyle, Mervân bin Muhammed et-Tâtârî yoluyla, Muâviye bin Selâm'dan, kardeşinden; sonra şöyle demiştir: Mervân et-Tâtârî, Muâviye bin Selâm'dan yalnız o rivayet etmiştir. Ben derim ki: dediği gibi değildir. Ve Taberânî rivayet etmiştir; Muhammed bin Abde'den, Ebu Tavbe er-Rabî' bin Nefî'den, Muâviye bin Selâm'dan, Ebu Selâm'dan, Hâris el-Eş'arî'den, benzer lafızları zikreterek: bu rivayette Zeyd bin Selâm'ın zikri düşer.

Sonra hâfız İbn Asâkir rivayet etmiştir; Abdullah bin Ebî Ca'fer er-Râzî yoluyla, babasından, er-Rabî' bin Enes'den, şöyle dediğine göre: bize, Allah Resûlü'nün (s.a.v.) ashabı tarafından, İsrailoğulları bilginlerinin dinlediklerinden, nakledilmiştir: Yahya bin Zekeriya, beş kelime ile gönderildi. Ve önceki gibiden benzer lafızlar zikretmiştir.

Yahya'nın zühdü ve ibadeti

Zikretmişlerdir ki Yahya (aleyhisselâm), çok yalnız yaşayan, insanlardan uzak duran bir kimseydi: ancak çöl arazilere yönelirdi; ağaçların yapraklarını yerdi, nehirlerin suyunu içerdi; bazı zamanlarda çekirgeyle beslenirdi ve şöyle derdi: ey Yahya, benden daha nimete sahip kim vardır. İbn Asâkir nakletmiştir ki: ana ve babası, onu aramak için çıktılar ve Ürdün gölü yanında buldular; onunla birlikte olunca, içindeki ibadet ve Allah korkusuyla derin ağlamalarla ağlattı. İbn Vehb şöyle dedi, Mâlik'den, Humeyd bin Kays'den, Mücâhid'den: Yahya bin Zekeriya'nın yemeği otazlan idi ve Allah korkusundan ağlıyordu; öyle ki gözlerinde katran olsaydı, onu eritirdi. Muhammed bin Yahya ez-Zuhlî şöyle dedi: Ebu Sâlih bize nakletti; Leys bize nakletti; Ukayl bize nakletti; İbn Şihâb'dan, şöyle dediğine göre: Ebu İdrîs el-Havlanî'nin yanında bir gün oturuyordum, o anlatıyordu ve şöyle dedi: size en latif yemek yiyen adamı haber vereyim mi?

İnsanların ona baktığını görünce şöyle dedi: Yahya bin Zekeriya, en latif yemek yiyendi: yalnızca vahşi hayvanlarla yemek yerdi; insanların rızıklarında onlarla karışmaktan nefret etmesinden dolayı. İbn Mübârek şöyle dedi, Vüheyb bin el-Vard'dan, şöyle dediğine göre: Zekeriya, oğlun Yahya'yı üç gün kaybetti; çöle onu aramak için çıktı ve bir de o, bir kabir kazmış ve içinde, kendisi için ağlayarak duruyordu. O: «Ey oğlum! Seni üç günden beri arıyorum ve sen, kazdığın bir kabirde, içinde durup ağlıyorsun?» dedi. O: «Ey babacığım! Sen bana demedin mi: cennet ile ateş arasında, yalnızca ağlayanların gözyaşlarının geçtiği bir çöl var?» dedi.

Ona: «Ey oğlum, ağla» dedi ve ikisi birlikte ağladılar. Vehb bin Münebbih ve Mücâhid benzer lafızlar nakletmiştir. İbn Asâkir ondan nakletmiştir: cennet halkı, içinde bulundukları nimetin tatlılığından dolayı uyumaz; sâdıkların hali de böyle olmalıdır: Allah sevgisinde kalplerinin içinde bulunan nimetten dolayı uyumamaları.

Sonra şöyle dedi: iki nimet arasında ne çok şey var ve ikisi arasında ne çok şey. Zikretmişlerdir ki çok ağlıyordu; öyle ki gözyaşlarının çokluğuyla yanaklarında izler kalmıştı.

Yahya'nın ve Zekeriya'nın öldürülmesi

Yahya'nın (aleyhisselâm) öldürülmesinin sebeplerinin zikri. Onun hakkında birçok sebep zikretmişlerdir; en meşhuru şudur: o devirdeki bir melik, Şam'da, mahrem (haram) akrabasından bir kadınla ya da nikâhı kendisine helâl olmayan bir kadınla evlenmek istiyordu: Yahya (aleyhisselâm) onu bundan men etti; kadın da bundan dolayı ona garez tuttu. Melikin hoşnutluğunu kazandığında, ona Yahya'nın kanını hediye olarak istedi; o da verdi. Yahya'yı öldürecek kimseyi gönderdi; leğen içinde başını ve kanını kendisine getirdi; kadının o anda öldüğü söylenir. Şöyle denmiştir: daha doğrusu, o melikin karışı onu seviyordu ve ona yazdı; fakat o red etti; kadın, kendisinden ümit kesince, ona melikten onu kendisine vermesini istemeye koyuldu; melik red etti, sonra icabet etti; kadın, Yahya'yı öldürecek kimseyi gönderdi ve leğen içinde başını ve kanını kendisine getirtti.

Onun anlamı, İshak bin Bişr'in, el-Mübtede Kitabı'nda naklettiği bir hadiste gelmiştir; şöyle demiştir: Yakub el-Kûfî bize haber verdi; Amr bin Meymûn'den, babasından, İbn Abbas'tan: Allah Resûlü (s.a.v.), Mirâc gecesi, gökte Zekeriya'yı gördü; ona selâm verdi ve ona şöyle dedi: «Ey Ebu Yahya! Beni öldürülmen hakkında bana haber ver: nasıl oldu ve İsrailoğulları seni neden öldürdü?» O: «Ey Muhammed! Sana şunu haber veririm: Yahya, devirinin en hayırlısı, en güzeli, yüzü en parlak olanıydı ve Allah'ın buyurduğu gibiydi: efendi ve uretan; kadınlara ihtiyaç duymazdı. İsrailoğulları meliğinin karışı onu istedi; o, fahişe bir kadındı; ona bir haberci gönderdi; fakat Allah onu korudu ve Yahya, kendisini tuttu ve red etti. Kadın, Yahya'nın öldürülmesine karar verdi.

Her yıl toplandıkları bir bayramları vardı ve meliğin adeti, sözünden dönmeden ve yalan söylemeden vaadetmekti. Melik bayrama çıktı; karışı onunla veda etmek için ayağa kalktı; bundan önce hiç yapmadığı ve onun hoşuna giden bir şeydi. Kadın ona veda ettiğinde melik şöyle dedi: istekte bulun bana: ne istersen sana veririm. Kadın: Yahya bin Zekeriya'nın kanını istiyorum, dedi.

Melik ona: benden başka bir şey iste, dedi. Kadın: budur, dedi. Melik: o sana aittir, dedi. Kadın, muhafızlarını Yahya'ya gönderdi; Yahya, mihrâbında namaz kılıyordu; ben de onun yanında namaz kılıyordum.

Bir leğenin içinde boğazlandı ve başı ve kanı kendisine getirildi. Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle dedi: katına kadar sabrın vardı? O: namazım içinde hiç dağılmadım, dedi. Başı kendisine getirilip önüne konulduğunda ve gecenin geçmesinde, Allah meliki, ev halkını ve ordunu yuttu.

Sabah olunca İsrailoğulları: Zekeriya'nın ilahı, Zekeriya için kızgın oldu: gelin, melikimiz için kızgın olalım ve Zekeriya'yı öldürelim, dediler. Beni öldürmek için beni aramaya çıktılar; bir çağırıcı bana geldi; onlardan kaçtım ve İblis, önlerinde yürüyordu; onlara beni işaret ediyordu. Onlardan kurtulamayacağımdan korktuğumda bir ağaç bana belirdi ve bana seslendi: bana, bana; benim için yarildi ve ben ona girdim. İblis, elbmemin ucu (katı)na kadar geldi; ağaç kapandı ve elbmemin ucu ağacın dışında kaldı.

İsrailoğulları geldi; İblis: bu ağaca girdiğini görmediniz mi? İşte elbmesinin ucu: ona sihriyle girdi, dedi. Onlar: bu ağacı yagalım, dediler. İblis: onu testereyle kesin, dedi.

Bunun üzerine ağaçla birlikte testereyle kesildim. Peygamber (s.a.v.) ona şöyle dedi: sıcaklık ya da ağrı hissettin mi? O: hayır; ağaç yalnızca onu hissetti: Allah ruhumu ona koymuştu, dedi. Bu, garip bir rivayet bağlamı, şaşılacak bir hadistir ve Peygamber'e isnadı çirkindir; içinde de her halükârda çirkin olan vardır.

Hiçbir Mirâc hadisinde, Zekeriya'nın (aleyhisselâm) zikrini, bu hadisten başka görmüş değiliz. Sahih'in bazı lafızlarında korunmuş olan Mirâc hadisinde: «Ben, halalarının iki oğlunun yanından geçtim: Yahya ve İsa»dır; onlar, çoğunluğa göre, ana bir kardeşlerin kardeşleridir; nitekim şu hadis gösterir: Yahya'nın annesi Âşiye bint İmrân, Meryem bint İmrân'ın kardeşidir. Şöyle denmiştir: daha doğrusu Âşiye, Zekeriya'nın karışı ve Yahya'nın annesi, Imran'ın karışının Hanne'nin, Meryem'in annesinin, kardeşidir; bu, Yahya'nın Meryem'in anası oğlun yapar: Allah daha iyi bilir.

Yahya bin Zekeriya'nın öldürüldüğü yer

Sonra Yahya bin Zekeriya'nın öldürüldüğü yer konusunda ayrılma olmuştur: Mescid-i Aksa'da mıydı, yoksa başka yerde mi? İki görüş vardır. Sevrî şöyle dedi, A'meş'den, Şimr bin Atıyye'den: Beytü'l-Makdîs'in kayasında Yahya bin Zekeriya'nın (aleyhisselâm) içinde olduğu yetmiş peygamber öldürüldü. Ebu Ubeyd Kâsım bin Sellâm şöyle dedi: Abdullah bin Sâlih bize nakletti; Leys'den, Yahya bin Saîd'den, Saîd bin Müseyyeb'den, şöyle dediğine göre: Buhtunnasâr, Şam'a geldi ve Yahya bin Zekeriya'nın kanının kaynayış haliyle buldu; sordu; kendisine haber verildi; o kanda yetmiş bin kişi öldürdü: o zaman sustu. Bu, Saîd bin Müseyyeb'e kadar sahih bir isnaddır; bu, Şam'da öldürüldüğüne işaret eder ve Buhtunnasâr kıssasının Mesih'ten sonra olduğunu gösterir: Atâ ve Hasan-ı Basrî'nin dediği gibi: Allah daha iyi bilir.

Hâfız İbn Asâkir nakletmiştir; el-Velîd bin Müslim yoluyla, Zeyd bin Vâkıd'den, şöyle dediğine göre: Şam mescidini yapmak istediklerinde Yahya bin Zekeriya'nın başını gördüm: kıble tarafındaki sütunlardan birinin altından, mihraba bitişik olan, doğu tarafından çıkarıldı; ve teni ve saçı halinde, değişmeden. Bir rivayette: sanki o saatte öldürülmüş gibi. Şam mescidinin yapımı hakkında, Sâkesikâ diye bilinen sütun altına konulduğu zikredilmiştir: Allah daha iyi bilir.

Hâfız İbn Asâkir, el-Aksa'nın faziletlerini toplayan Kitabı'nda nakletmiştir; Abbas bin Sübh yoluyla, Mervân'den, Saîd bin Abdülazîz'den, Kuseym'den, Muâviye'nin azatlısından, şöyle dediğine göre: bu şehrin meliki, yani Şam, Hadad bin Hadad idi; oğlunu, amcasının kızı Arîle'yle, Sayda melikesiyle evlendirmişti. Ben derim ki: onun sultanları arasında Şam'daki melikler pazarı, eski darphane vardı. O, üç boşanma yeminiyle onu geri almamaya yemin etmişti; sonra onu geri almak istedi: Yahya bin Zekeriya'ya danıştı; o da: senin için ancak başka bir koca ile nikâhlanınca helâl olur, dedi. Kadın bunun üzerine ona garez tuttu ve anasinin işaretiyle, melikten Yahya bin Zekeriya'nın başını istedi.

Melik red etti, sonra icabet etti ve onu, Ceyrân mescidinde durup namaz kılıyorken, leğende başını getiren kimsenin gönderdi; ve baş şöyle söylemeye koyuldu: onun için ancak başka bir koca ile nikâhlanınca helâl olur, onun için ancak başka bir koca ile nikâhlanınca helâl olur. Kadın leğeni aldı ve başını götürürken başı anasına doğru taşıyordu; başı bunları söylüyordu; anasının önüne konulduğunda yer, onu ayaklarına kadar yuttu; sonra baldırlarına kadar; annesi haykırmaya koyuldu, cariyeler ise bağırmaya ve yüzlerine vurdu; sonra omuzlarına kadar yutuldu. Anası, cellâda boynunu kesmesini emretti; başıyla avunmak için; o da yaptı ve yer cesedini geri verdi. Bunun üzerine o, aşağılanma ve helâk içinde düştüler; Yahya'nın kanı, Buhtunnasâr gelip üzerinde yetmiş beş bin kişi öldürene kadar kaynamayı bırakmadı.

Saîd bin Abdülazîz şöyle dedi: bu, her peygamberin kanıdır. İrmiya (aleyhisselâm) yanına gelip şöyle diyene kadar kaynamayı bıraktı: «Ey kan! Sen, İsrailoğulları'nı helâk ettin; Allah izniyle sus.» O zaman sustu. Kılıç kaldırılmıştı ve Şam halkından kaçanlar Beytü'l-Makdîs'e gitti; onları orada takip etti; sayısız çok kişi öldürdü; onları esir etti; sonra geri döndü.