Kurban edilenin kıssası: İbrahim'in oğlu İsmail

Peygamberlerde vahiy olan bir rüyayla İbrahim'e (a.s.), ihtiyarlığında dünyaya gelen ilk oğlu İsmail'i kurması emredildi. Oğul: « Emrolunduğun şeyi yap; Allah dilerse beni sabredenlerden bulursun » diye cevap verdi. İkisi de teslim olup yanağı üzerine yatırdığında bıçak kesmedi ve Allah onu « büyük bir kurbanlıkla » fidye etti; Mina'da kesilen bir koç, boynuzları Beyt yanıp kül oluncaya kadar Kabe'de kaldı. Yazar için Kur'an, kurban edilenin İsmail olduğunu zahirinden vermektedir: İshak diyenler, sahih hiçbir hadise değil İsrail rivayetlerine dayanmaktadır.

« İbrahim: "Doğrusu ben Rabbim uğrunda sizi bırakıp gidiyorum; O beni doğru yola eriştirir" dedi. "Rabbim! Bana iyilerden olacak bir çocuk ver" diye yalvardı. Biz de ona yumuşak huylu bir oğlan müjdeledik. Çocuk kendisinin yanısıra yürümeye başlayınca: "Ey oğulcuğum! Doğrusu ben uykuda iken seni boğazladığımı görüyorum, bir düşün, ne dersin?" dedi. "Ey babacığım! Ne ile emrolundunsa yap, Allah dilerse, sabredenlerden olduğumu göreceksin" dedi.

Böylece ikisi de Allah' a teslimiyet gösterip, babası oğlunu alnı üzerine yatırınca Biz: "Ey İbrahim! Rüyayı gerçek yaptın; işte biz iyi davrananları böylece mükafatlandırırız" diye seslendik. Böylece ikisi de Allah' a teslimiyet gösterip, babası oğlunu alnı üzerine yatırınca Biz: "Ey İbrahim! Rüyayı gerçek yaptın; işte biz iyi davrananları böylece mükafatlandırırız" diye seslendik. Böylece ikisi de Allah' a teslimiyet gösterip, babası oğlunu alnı üzerine yatırınca Biz: "Ey İbrahim! Rüyayı gerçek yaptın; işte biz iyi davrananları böylece mükafatlandırırız" diye seslendik. Doğrusu bu apaçık bir deneme idi.

Ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik. Sonra gelenler içinde "İbrahim'e selam olsun" diye ona iyi bir ün bıraktık. Sonra gelenler içinde "İbrahim'e selam olsun" diye ona iyi bir ün bıraktık. İşte iyileri böylece mükafatlandırırız. Doğrusu o, inanmış kullarımızdandı. Ona, iyilerden olan İshak'ı peygamber olarak müjdeledik. Kendisini ve İshak'ı mübarek kıldık; ikisinin soyundan iyi olan da vardır, açıktan açığa kendisine yazık eden de vardır. » Sure 37, 99-113

Yüce Allah, halili İbrahim hakkında, kavminin ülkesinden hicret ettiğinde Rabbinden kendisine salih bir evlat ihsan etmesini istediğini zikretmektedir. Yüce Allah da ona yumuşak huylu bir oğlan müjdeledi; bu, İsmail'dir (a.s.); çünkü o, halilin 86 yaşında dünyaya gelen ilk oğludur ve bu hususta milletler arasında hiçbir ihtilaf yoktur; o, evlatlarının ilki ve ilk oğludur. « Oğul, kendisiyle beraber yürüyecek yaşa erdiğinde » yani büyüdü ve babası gibi işlerinin peşinde koşmaya başladı. « Oğul, kendisiyle beraber yürüyecek yaşa erdiğinde » yani büyüdü ve yolculuk etti; babasının gidip gelmelerinden ve çalışmasından edindiği yorgunluğa katlanacak duruma geldi. Bu durum gerçekleşince İbrahim'e (a.s.), oğlunu kurması emredildiği rüyada gösterildi.

İbn Abbas'tan nakledilen hadiste şöyle geçer: peygamberlerin rüyaları vahiydir. Ubeyd b. Ümeyr de bunu söylemiştir.

Bu, Allah'ın (kudret ve kibriyası yücedir) haliline bir imtihandır: ihtiyarlığında kendisine ulaşan sevdiği oğlunu kurması; oğlunu ve annesini hiçbir bitkisi ve otu olmayan boş bir çöl ve vadiye yerleştirmesi emredildikten sonra, kendisi de ihtiyarlığa ulaşmıştı; o da bu hususta Allah'ın emrine uydurdu ve onları orada, Allah'a tevekkül edip işini ona havale ederek bıraktı. Allah da onlara bir çıkış yolu gösterdi ve onları hesaplanmadıkları yerden rızıklandırdı. Sonra, bütün bunlardan sonra, Rabbine itaate adadığı, ilk oğlu ve tek evlatı, kendisinden başka kimseyi olmayan bu oğlun kesilmesi emredildiğinde, Rabbine icabet etti, emrine uydu ve itaate koştu. Sonra bunu oğluna arz etti; ki bu, oğlunu zorla alıp eliyle kesse, bundan daha yumuşak ve oğlun için daha hafif olurdu: « Yavvumcuğum! Doğrusu ben rüyamda seni kesiyorum; bir bak, ne düşünüyorsun?

» Yumuşak huylu oğul, iyilikte babası halil İbrahim'i geçti: « Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap; Allah dilerse beni sabredenlerden bulursun » dedi. Bu cevap, babaya ve kulların Rabbine itaat ve dosdoğru olmanın zirvesidir. « Nihayet ikisi de teslim olup onu yanağı üzerine yatırdığında » ikisi de teslim oldular, yani Allah'ın emrine teslim olup ona karar verdiler; bu, önceden gelenin sonraya takdimidir. « Onu yanağı üzerine yatırdığında » sözünün anlamı: onu yüzü üzerine yatırdı; kurban ederken yüzüne bakmamak için boğazından kesmek istedi; İbn Abbas, Mücahid, Said b. Cübeyr, Katade ve Dehhak böyle demişlerdir.

Bir görüşe göre onu, kurbanlık hayvanı nasıl yatırırsa öyle yatırdı ve yanağı yere yapıştı. « İkisi de teslim oldular » yani İbrahim Allah'ın adını zikretti, tekbir getirdi, tevhid kelimesini söyledi ve oğlunu ölüme teslim etti; bıçağı boynuna sürdü, bir şey kesmedi; bıçak ile boynu arasına bir bakır plaka konulmuştu. Allah daha iyi bilir.

« Ey İbrahim! Rüyanı gerçekten doğruladın » yani imtihanının, itaatinin, Rabbinin emrine koşmanın ve oğlunu kurban etmenin maksadı gerçekleşti; tıpkı ateşe atıldığında bedenini harcadığın ve misafirlere malını yaydığın gibi. « Bu, gerçekten açık bir imtihandı » yani aşikâr, açık bir imtihandı. « Ve biz onu büyük bir kurbanlık ile fidye ettik » yani oğlunun kesilmesine karşılık, Yüce Allah'ın ona ihsan ettiği fidyeyi koyduk. Çoğunluğun bildiği kıssaya göre bu, boynuzlu ve bir gözü görmeyen beyaz bir koçtu; Semure, onu Sebir'de bir sidr ağacına bağlı gördü. Abdullah b. Osman b. Husaym'dan, Said b. Cübeyr'den nakledilir: kırk sonbahar cennette otlamış bir koç; Sebir onun için yarılana kadar cennette koyunladı ve üzerinde kırmızı bir örtüsü vardı. Bir gözü görmeyen boynuzlu bir koç, Sebir'den üstüne indi; bir meleyi vardı; onu kurban etti. Bu, Habil'in kurban ettiği koçtu ve ondan kabul edilmişti.

İbn Ebi Hatim onu nakletmiştir. İbrahim onu Mina'da kurban etti; Makam'da kurban etti. İbn Abbas'tan nakledilen, onun bir yavru geyik olduğu ve Hasan'dan nakledilen, cerir denilen yabani koyunun tekesi olduğu şeklindeki haber ise, ikisinden de bu zor olabilir. Buradaki eserlerin çoğu İsrail rivayetlerinden alınmıştır; Kur'an, bu büyük işin ve parlak imtihanın nasıl gerçekleştiği ve büyük bir kurbanlık ile fidye edildiği hususta yeterlidir.

Hadiste, onun bir koç olduğu ulaşmıştır: Süfyan bize nakletti, Mansur bize nakletti, dayısı Musaffa'dan, Safiyye bint Şeybe'den; Safiyye şöyle demiştir: Benî Süleym'den bir kadın bana şunu haber verdi: Allah'ın Resulü (s.a.v.), Osman b. Talha'ya bir adam gönderdi. Kadın Osman'a sordu: Allah'ın Resulü (s.a.v.) seni neden çağırdı? Osman: Beyte girince koçun boynuzlarını görüyordum; onların örtülmesini sana emretmeyi unuttum; hadi ört onları, çünkü Beyt'te namaz kılanı oyalayacak bir şeyin bulunması uygun değildir, dedi. Süfyan: koçun boynuzları, Beyt yanıp kül oluncaya kadar Beyt'te kaldı; yanıp kül oldu. İbn Abbas'tan da benzer şekilde, koçun başının kurumuş olarak Kabe'nin oluğunun yakınında asılı durduğu nakledilmiştir. Bu tek başına, kurban edilenin İsmail olduğuna delil olmakla yeterlidir; çünkü Mekke'de ikamet eden odur; İshak'ın gençliğinde orayı ziyaret ettiğini bilmiyoruz. Allah daha iyi bilir.

Bu, Kur'an'da zahirdir; bilakis kurban edilenin İsmail olduğuna dair bir metin gibi görünmektedir; çünkü Kur'an, kurban edilenin kıssasını zikrettikten sonra şöyle buyuruyor: « Ona İshak'ı, salihlerden bir peygamber olarak müjdeledik.

» Bu durumu başka bir şekle sokan, kendini bir zahmete sokmuştur. İshak diyenlerin dayanağı, İsrail rivayetlerinden başka bir şey değildir; kitapları bunu bir tahrifle ihtiva etmektedir: « İlk oğlu İshak »; burada İshak'ın zikri, uydurulmuş yalan bir ilavedır; çünkü İshak ne tek evlat ne ilk oğuldur; tek evlat ve ilk oğul İsmail'dir. Onları buna iten, Araplara karşı hasetleridir; İsmail, Hicaz'da oturan Arapların atasıdır; Allah'ın Resulü (s.a.v.) de onlardandır. İshak ise, İsrail olan Yakup'un babasıdır; İsrailoğulları ona nispet edilir. Onlar, bu şerefi kendilerine çekmek istediler; böylece Allah'ın sözünü tahrif ettiler ve ona ilave ettiler; onlar aldatılmış bir kavimdir. Nimetin Allah'ın elinde olduğuna, onu dilediğine verdiğini kabul etmezler.

Selefin ve başkalarının çoğu, kurban edilenin İshak olduğunu söylemiştir; onlar bunu, Allah daha iyi bilir, Ka'b el-Ahbar'dan ya da Ehl-i kitabın sahifelerinden almışlardır. Orada, bizi Aziz Kitabın zahirinden bu sebeple vazgeçirecek masumiyet sahibi sahih hiçbir hadis yoktur; bu, Kur'an'dan anlaşılmaz; bilakis kapalı bir kinaye değil, açık bir ifade değil, tefekküre gören metin, kurban edilenin İsmail olduğudur. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin kurban edilenin İsmail olduğuna dair delili ne güzeldir: « Ona İshak'ı ve İshak'ın ardından Yakup'u müjdeledik » ayetiyle. İshak'a müjdenin gerçekleşmesi ve kendisine Yakup'un doğması nasıl olur, sonra daha küçük yaşta, daha doğmadan İshak'ın kesilmesi nasıl emredilir? Bu olamaz; çünkü bu, önceki müjde ile çelişir. Allah daha iyi bilir.

« Ona İshak'ı müjdeledik » tamam bir cümledir; « ve İshak'ın ardından Yakup'u » ise müjde alanına girmeyen başka bir cümledir; çünkü Arap dili açısından, cerru harfi ile birlikte tekrar edilmeden ulaştırma yapılamaz: Zeyd'in yanından geçtim ve ardından Amr, demek, ve ardından Amr'a, demeden, yapılamaz. « Ve İshak'ın ardından Yakup'u » sözü, mefhumu olan « İshak'a Yakup'u verdik » şeklindeki bir fiilin kadı olarak onu meful kılmıştır. Zikrettiğinde dikkat çekici bir nokta vardır: « Oğul, kendisiyle beraber yürüyecek yaşa erdiğinde »; oysa İsmail evinde değildi; bilakis bebekliğinde, kendisi ve annesi, Mekke'nin karşısındaydı; nasıl oğul, kendisiyle beraber yürüyecek yaşa erer? Bu da tartışmaya açıktır; çünkü halilin çoğunlukla Bürak'a binip Mekke'ye giderek oğlunu ve evladını görüp döndüğü nakledilmiştir. Allah daha iyi bilir. Kurban edilenin İshak olduğu görüşü kendisine nispet edilen: Ka'b el-Ahbar.

Ömer'den, Abbas'tan, Ali'den, İbn Mesud'dan, Masruk'tan, İkrime'den, Said b. Cübeyr'den, Mücahid'den, Ata'dan, Şa'bî'den, Mukatil'den, Ubeyd b. Ümeyr'den, Ebu Meysera'dan, Zeyd b. Eslem'den, Abdullah b. Şakik'ten, Zühri'den, Kasım b. Ebi Buzza'dan, Mahul'dan, Osman b. Hadir'den, Süddî'den, Hasan'dan, Katade'den, Ebu'l-Hüzeyl'den ve İbn Sabit'ten kurban edilenin İshak olduğu nakledilmiştir; bu, İbn Cerir'in tercih ettiği görüştür ve bu onun için enteresandır; İbn Abbas'ın iki görüşünden biridir; ama kendisinden ve bunların çoğundan sahih olan, kurban edilenin İsmail (a.s.) olduğudur. Mücahid, Said, Şa'bî, Yusuf b. Mihran, Ata ve onlar gibi tek başına kalmayan başkaları da kurban edilenin İsmail (a.s.) olduğunu söylemiştir. Yunus bana İbn Vehb'in bize haber verdiğini rivayet etti: Amr b. Kays bana haber verdi, Ata b. Ebi Rabah'tan: kurban edilen İsmail'dir; Yahudiler İshak olduğunu iddia ettiler; Yahudiler yalan söylediler. Abdullah, İmam Ahmed'in oğlu, babasından nakletmiştir: babama kurban edileni sordum; sahihi İsmail'in (a.s.) kurban edilmiş olmasıdır, dedi.

Ali'den, İbn Ömer'den, Ebu Hureyre'den, Ebu't-Tufeyl'den, Said b. Müseyyeb'den, Said b. Cübeyr'den, Hasan'dan, Mücahid'den, Şa'bî'den, Muhammed b. Ka'b'dan ve Ebu Ca'fer Muhammed b. Ali'den kurban edilenin İsmail (a.s.) olduğu nakledilmiştir; Bağavî de Rebî' b. Enes'ten, Kelbî'den ve Ebu Amr b. el-Alâ'dan bunu nakletmiştir. Muaviye'den de « iki kurbanlı oğul » sözü nakledilmiştir; Allah'ın Resulü (s.a.v.) bunun üzerine güldü. Ömer b. Abdülaziz ve Muhammed b. İshak b. Yesar da bu yola gitmiştir; bunda hiçbir şüphe yoktur. Bureyde b. Süfyan b. Ferva el-Eslemî'den nakledilmiştir: Ömer b. Abdülaziz: « Ona İshak'ı ve İshak'ın ardından Yakup'u müjdeledik » ayetini okuyunca şu sözü söyledi: İşte henüz üzerinde tefekkür etmediğim bir husus; ve senin dediğin gibi görüyorum. Sonra Şam'da, müslüman olmuş, islamı güzel olan bir Yahudi adamına haber yolladı; ben Ömer b. Abdülaziz'in yanındaydım; ondan bu konuda, İbrahim'in iki oğlundan hangisinin kesilmesinin emredildiğini sordu.

« Allah'a yemin olsun ki İsmail'dir, ey müminlerin emiri. Yahudiler bunu elbette bilirler; ama sizden, ey Arap topluluğu, babanızın, kendisiyle ilgili Allah'ın bir emri olan ve Allah'ın ondan zikrettiği nimetin sahibi olmasını hased ediyorlar; emrolunduğu şeye sabretmesi yüzünden. Bu yüzden onu inkâr edip İshak olduğunu iddia ediyorlar; çünkü İshak onların atasıdır. » Bu meseleyi delilleriyle ve eserleriyle Tefsir Kitabımızda genişçe zikrettik; hamd ve lütuf Allah'ındır.