Musa'nın yokluğunda altın buzağı

es-Sâmirî, İsrailoğulları'ndan ödünç alınan ziynetlerden altın bir buzağı yapmış; Cebrail'in atının izinden aldığı toprağı atınca buzağı böğürmüştür. Kavim ona ibadet etmiş, Musa döndüğünde levhaları kırmış, buzağıyı yakıp küllerini denize savurmuştur. Buzağıya ibadet edenler tövbeyi ancak öldürmeyle kabul etmiş, sonra Musa ile yetmiş kişi Tur imtihanına alınmıştır.

« "Musa! Seni milletinden daha çabuk gelmeye sevkeden nedir?" dedik. Musa: "Onlar ardımdadır, Rabbim! Hoşnut olman için Sana acele geldim" dedi. Allah: "Doğrusu Biz, senden sonra milletini sınadık; Samiri onları saptırdı" dedi. » Sure 20, 83-85

Musa, kızgın ve kırgın olarak kavmine döndü: şöyle dedi: « Ey kavmim, Rabbiniz size güzel bir vaadde bulunmamış mıydı? Süre size uzun mu geldi veya Rabbinizden bir gazabe sizin üzerinize inmesini mi istediniz ve benim ahdimi mi bozdunuz? » « Şöyle dediler: ahdimi biz kendiliğimizden bozmadık, fakat kavmin ziynetlerinden ağır yükler yüklendik ve onları attık; böyle yaptı es-Sâmirî ve kendileri için böğüren bir gövde olan buzağı çıkardı. Dediler ki: bu, sizin ilahınız ve Musa'nın ilahıdır; o unuttu.

Görmezler mi ki o, kendilerine bir söz ile cevap vermez ve kendileri için ne bir zararına ne de bir faydasına sahip değildir? Harun, daha önce onlara elbette şöyle demişti: ey kavmim, siz onunla imtihan edilmektesiniz ve Rabbiniz Rahmân'dır: o halde beni izleyin ve emrime itaat edin. Dediler ki: Musa bize dönünceye kadar ona (buzağıya) olan ibadetimize vefa etmeyeceğiz. O şöyle dedi: ey Harun, onları sapıtmış gördüğünde sana ne engel oldu ki beni izlemedin, bana itaat etmedin mi?

O şöyle dedi: ey anam oğlu, sakın sakalımı ve başımı tutma; ben, senin İsrailoğullarını bölüp dağıttığını söyleyeceğinden ve senin sözümü beklemediğinden korkuyordum. O şöyle dedi: senin işin neydi, ey Sâmirî? O şöyle dedi: ben, onların görmediğini gördüm; elçinin (atının) ayak izinden bir avuç tuttum ve onu (buzağıya) attım; nefsim böyle yapmayı bana süsledi. O şöyle dedi: git; senin dünyada: bana dokunma, demen vardır ve sana, kaçamayacağın bir mühlet vardır; sürekli ibadet ettiğin ilahına bak; biz onu yakacağız, sonra küllerini denize dağıtacağız.

Sizin ilahınız ancak Allah'tır, ki O'ndan başka ilah yoktur: O, her şeyi ilmiyle kuşatmıştır. » (Tâhâ, 86-98) Yüce olan, Musa, Rabbinin mühletine gittiğinde ve Rabbinle gizlice Tur üzerinde kaldığında İsrailoğulları'ndan gelen şeyi zikretmektedir; Musa, Rabbe birçok şeyden soruyor ve yüce olan ona bunlara dair cevap veriyordu.

es-Sâmirî, onların ödünç aldıkları ziynetleri aldı ve onlardan bir buzağı tasvir etti ve içine, Firavun'u kendi eliyle boğduğunda Cebrail'in atının izinden aldığı bir avuç toprak attı: onu içine attığında, gerçek buzağının böğürdüğü gibi böğürdü: etli ve kanlı, canlı ve böğüren bir gövdeli buzağı oldu: Katade ve başkaları şöyle demiştir: aksine, arka tarafından girip ağzından çıkan rüzgârdı ve inek gibi böğürüyordu: etrafında dans ettiler ve sevinçle şöyle dediler: bu, sizin ilahınız ve Musa'nın ilahıdır; o unuttu: yani Musa, Rabbinin bize karşı olan hükmünü unuttu ve onu aramaya gitti ve o, burada. Onların dediklerinden Allah yücedir, kocaman bir yücelikle; onun isimleri ve vasıfları mübarektir ve nîmetleri ve ihsanları çoktur. Yüce Allah, onların yöneldikleri ve güvenlerini verdikleri şeyin batıllığını onlara beyan ederek şöyle demiştir: « görmüyorlar mı ki o, kendilerine bir söz ile cevap vermez ve kendileri için ne bir zararına ne de bir faydasına sahip değildir?

» Ve şöyle demiştir: « görmüyorlar mı ki o, kendileriyle konuşmaz ve kendilerini bir yola da hidayet etmez; onu alıp zulmettiler » bu hayvanın konuşmadığını ve cevap vermediğini ve ne zarara ne faydaya sahip olduğunu ve salihliğe de hidayet etmediğini zikretti: onu alıp kendilerine zulmettiler; nefislerinde, üzerinde bulundukları cehaletin ve sapıklığın batıllığını biliyorlardı: « ve ellerine geçtiğinde », yani: yaptıkları şeylerden pişman oldular ve sapıttıklarını gördüler: « şöyle dediler: eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa elbette zarara uğrayanlardan oluruz. »

Musa onlara döndüğünde ve buzağıya olan ibadetlerinin üzerinde bulunduklarını gördüğünde, içinde Tevrat olan levhaları attı: onları kırdı. Ehli kitabın yanında da böyledir ve Allah ona karşılık başkalarını verdi. Kur'an metninde, onları gözlediğinde attığından başka bunu gösteren bir şey yoktur. Ehli kitaba göre ise onlar iki levha idi: Kur'an'ın görünende ise çok levhalar idiler.

Ve o, yüce Allah'ın buzağıya ibadet rivayetiyle baş başa bırakılmadı: onu beyan etmesini emretti. Bu yüzden İmam Ahmed ile İbn Hibbân'ın rivayet ettiği hadiste gelmiştir: Allah'ın elçisi (onun üzerine Allah'ın salât ve selamı olsun) şöyle demiştir: rivayet, gözleme benzemez. Sonra onlara döndü, onları azarladı, kınadı ve onları çirkin bir işte, bu işleriyle perçinledi: « kavmin ziynetlerinden ağır yükler yüklendik ve onları attık; böyle yaptı es-Sâmirî »: Firavun ailesinin ziynetlerini edinmiş olmanızdan utanın, siz savaş insanları; Allah onları almayı onlara emretmiş ve helâl kılmıştı: ve buzağının, Vâhid, Samed olanın yanında böğüren etli bir gövdeye ibadet etmelerindeki cehaletlerinden ve az bilgi ve akıllarından utanmadılar. Sonra kardeşi Harun'a döndü: « O şöyle dedi: ey Harun, onları sapıtmış gördüğünde sana ne engel oldu ki beni izlemedin?

» yani: yaptıklarını gördüğünde neden beni izlemedin ve bana yaptıklarını haber vermedin: « ben, senin İsrailoğullarını bölüp dağıttığını söyleyeceğinden korkuyordum » yani: onları bırakıp bana gelirsin ve sen beni onların üzerine halife bıraktın: « O şöyle dedi: Rabbim, beni ve kardeşimi bağışla ve bizi rahmetine sok; sen, merhamet edenlerin en merhametlisisin. » Harun, onları bu akıl almaz işten, yasakların çoğundan yasaklamış ve onları en eksiksiz şekilde ondan azarlamıştı: « Harun elbette daha önce onlara şöyle demişti: ey kavmim, siz onunla imtihan edilmektesiniz » yani: Allah, bu buzağın böğürmesini, sizin için bir fitne ve imtihan olarak takdir etti: « ve Rabbiniz Rahmân'dır » yani: bu buzağı değildir: « o halde beni izleyin » yani: söylediğimde: « ve emrime itaat edin. » « Dediler ki: Musa bize dönünceye kadar ona olan ibadetimize vefa etmeyeceğiz.

» Allah, Harun lehine şahitlik etti ve Allah şahit olarak yeter ki onları bunu yasakladı ve azarladı ve onlar ona itaat etmedi ve onu izlemedi. Sonra Musa, es-Sâmirî'ye döndü: « O şöyle dedi: senin işin neydi, ey Sâmirî? » yani: seni yaptığın şeye ne sevk etti: « O şöyle dedi: ben, onların görmediğini gördüm » yani: Cebrail'i, at üstünde gördüm: « ve elçinin ayak izinden bir avuç tuttum » yani: Cebrail'in atının izinden. Bazıları zikretmiştir ki onu gördü ve atının her nereye nal koyduğu yeri yeşile çevirdiğinde: nalının izinden aldı ve onu, altından bu şekilde tasvir edilen bu buzağıya attığında, onun işinden olan şey oldu: « ve onu attım; nefsim böyle yapmayı bana süsledi.

» « O şöyle dedi: git; senin dünyada: bana dokunma, demen vardır »: bu, ona karşı bir duadır; ona kimse dokunmaz, onun dokunuşuyla cezalandırılır; bu, onun dünyadaki cezasıdır: « ve sana, kaçamayacağın bir mühlet vardır. » Okundu: Musa, o buzağıya yöneldi ve onu ateşle yaktı: Katade ve başkaları böyle demiştir: balta ile, Ali ile İbn Abbas ve başkaları böyle demiştir: ve bu, ehli kitabın metnidir: sonra onu denize attı ve İsrailoğulları'na içmelerini emretti: onun ibadet edenlerinden olan, onların dudaklarında bu küllerden, bunun delalet ettiği şey kalırdı: renkleri sarıya çalardı.

« Sizin ilahınız ancak Allah'tır, ki O'ndan başka ilah yoktur: O, her şeyi ilmiyle kuşatmıştır. » Yüce olan şöyle demiştir: « Buzağı edinenleri, Rablerinden bir gazabe ve dünya hayatında bir zillet erişecektir; iftira edenlere biz böyle karşılık veririz »: böyle de oldu. İlk cihetlerden bazıları şöyle demiştir: « iftira edenlere biz böyle karşılık veririz », kıyamet gününe kadar her ehl-i bid'at için kaydedilmiştir.

Sonra yüce olan, kulluğuna karşı sabrını ve rahmetini ve kullarına, tövbe edenin tövbesini kabul etmesindeki ihsanını haber verdi: « Ve kötü ameller işleyen, sonra bunların ardından tövbe eden ve iman edenler; Rabbin bunların ardından elbette bağışlayıcı ve merhamet edicidir »: fakat Allah, buzağıya ibadet edenlerin tövbesini, ancak öldürmeyle kabul etti: « Ve Musa kavmine dediği zaman: ey kavmim, buzağıyı edinmenizle kendinize zulmettiniz, yaratıcınıza dönün ve nefislerinizi öldürün; bu, yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır; böylece sizi kabul etti; şüphesiz o, tövbeleri çok kabul eden ve merhamet edendir. » (Bakara, 54) Bir sabah uyandılar ve Allah, buzağıya ibadet etmeyenlerin ellerine kılıçları vermişti ve Allah, yakın olanın yakını ve akrabanın akrabası tanımasın diye üzerlerine bir duman indirdi: sonra onların ibadet edenlerine saldırdı ve onları öldürdüler ve biçtiler: tek bir sabah vaktinde yetmiş bin öldürdüler.

« Musa'nın gazabının yatıştığında, levhaları aldı; onların nüshesinde Rablerine karşı gelenlere bir hidayet ve bir rahmet vardı. » Bazıları, « onların nüshesinde » sözünden kırdığı delil getirdi: bu delilin incelenmesi vardır ve metinde kırıldığını gösteren bir şey yoktur; Allah daha iyi bilir. İbn Abbas, fitne hadisinde, ileride geleceği gibi, buzağıya ibadetlerinin denizden çıkışlarının ardından geldiğini zikretmiştir: bu uzak değildir; çünkü çıktıklarında şöyle demişlerdi: « Ey Musa, onların ilahları olduğu gibi bize bir ilah yap. » Ehli kitabın yanında da böyledir: buzağıya ibadetleri, Beytü'l-Makdis ülkelerine gelmelerinden önceydi: bunun sebebi, buzağıya ibadet edenin öldürülmesi emredildiğinde ilk gün üç bin öldürmeleridir: sonra Musa, onların için bağışlanma istemeye gitti ve O, onlara, mukaddes toprağa girmeleri şartıyla bağışladı.

« Musa, tayin ettiğimiz müddette milletinden yetmiş kişi seçti; onları sarsıntı tutunca dedi ki: "Rabbim! Dileseydin daha önce beni ve onları yok ederdin, aramızdaki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi yok eder misin? Bu, Senin imtihanından başka birşey değildir, bununla dilediğini saptırır, dilediğini doğru yola iletirsin; bizim dostumuz Sensin; bizi bağışla, bize merhamet et. Sen bağışlayanların en iyisisin."

"Bu dünyada ve ahirette bizim için güzel olanı yaz; biz Sana yöneldik" dedi. Allah: "Azabıma dilediğim kimseyi uğratırım, rahmetim herşeyi kaplamıştır; bunu Allah'a karşı gelmekten sakınanlara, zekat verenlere, ayetlerimize inanıp, yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları, okuyup yazması olmayan peygambere uyanlara yazacağız. O peygamber, onlara, uygun olanı emreder ve fenalıktan meneder, temiz şeyleri helal, murdar şeyleri haram kılar, onların ağır yüklerini indirir, zor tekliflerini hafifletir. Bu peygambere inanan, hürmet eden, yardım eden, onunla gönderilen nura uyanlar yok mu? İşte onlar saadete erenlerdir" dedi.

"Bu dünyada ve ahirette bizim için güzel olanı yaz; biz Sana yöneldik" dedi. Allah: "Azabıma dilediğim kimseyi uğratırım, rahmetim herşeyi kaplamıştır; bunu Allah'a karşı gelmekten sakınanlara, zekat verenlere, ayetlerimize inanıp, yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları, okuyup yazması olmayan peygambere uyanlara yazacağız. O peygamber, onlara, uygun olanı emreder ve fenalıktan meneder, temiz şeyleri helal, murdar şeyleri haram kılar, onların ağır yüklerini indirir, zor tekliflerini hafifletir. Bu peygambere inanan, hürmet eden, yardım eden, onunla gönderilen nura uyanlar yok mu? İşte onlar saadete erenlerdir" dedi. » Sure 7, 155-157

es-Süddî ile İbn Abbas ve başkaları zikretmiştir ki bu yetmiş kişi, İsrailoğulları'nın âlimleriydi; ve onlarla birlikte Musa, Harun, Yuşa, Nadab ve Ebîhû vardı: onlar, Musa ile birlikte, İsrailoğulları'ndan buzağıya ibadet edeni hakkında Allah'a özür dilemeye gittiler; onlara kokulanmaları ve temizlenmeleri ve yıkanmaları emredilmişti. Onunla gittiklerinde ve dağa yaklaştıklarında, üzerinde bulut ve parlak nûr sütunu vardı ve Musa, dağa çıktı: İsrailoğulları, Allah'ın kelâmını dinlediklerini zikretmişlerdir ve tefsircilerden bir grup bunu tasdik etmiştir. İçlerinden bir kısım, Allah'ın kelâmını dinliyor, sonra onu anladıktan sonra tahrif ediyordu ve biliyorlardı: « Ona, Allah'ın kelâmını dinleyinceye kadar işittirdik » yani: yakın mesafede ve bunlar, Musa'nın yakınında dinlediler.

Ayrıca yetmiş kişinin Allah'ı gördüğünü iddia ettiler: « Ve siz: Ey Musa, Allah'ı apaçık görmeyince sana iman etmeyeceğiz, dediğiniz zaman, siz bakıp dururken sizi yıldırım yakaladı. Sonra sizin ölümünüzün ardından sizi dirilttik; belki şükredersiniz. » (Bakara, 55-56)

Musa, İsrailoğulları'ndan yetmiş adam seçti: Allah'a doğru yola çıktılar: yaptığınız şeyden ona tövbe edin ve arkanızda bıraktığınız kavminizden olanlar için onun için bağışlanma isteyin: oruç tutun, kokulanın ve elbiselerinizi temizleyin. Onlarla birlikte, Rabbinin katındaki mühletine, Sina Turuna gitti ve o, ancak O'nun izni ve ilmiyle gelirdi. Yetmiş kişi, Allah'ın kelâmını dinlemesini istediler: yap. Musa, dağa yaklaştığında üzerine, bütün dağı kaplayıncaya kadar bulut sütunu indi ve Musa yaklaşarak bulutun içine girdi: yaklaşın.

Ve Musa, Allah onunla konuştuğunda alnına parlak bir nûr inerdi; Adem oğullarından kimse ona bakamazdı: bu yüzden onlara karşı bir peçeyle örtündü. Kavim yaklaştı ve bulutun içine girdiklerinde secdeye kapandılar; Musa ile konuşurken, emredip yasaklarken: yap ve yapma, onu dinlediler. Allah, emrini tamamladığında: « sana, Allah'ı apaçık görmeyince iman etmeyeceğiz » (dediler): sarsıntı, yıldırım olan, onları yakaladı ve canları çözüldü ve hepsi öldü. Musa kalktı ve Rabbine hitap ederek ve ona dua ederek ve ona yönelerek: « Rabbim, sen isteseydin onları daha önce helak ederdi; ve beni, bizim içimizden cahillerin yaptığı için helak eder misin?

» yani: bizi, içimizden buzağıya ibadet eden cahillerin yaptıkları için cezalandırma; çünkü biz, yaptıkları şeyleri reddediyoruz. İbn Abbas ile Mücahid ve Katade şöyle demiştir: sarsıntı, ancak kavimlerine buzağıya ibadet etmeyi yasaklamadıkları için onları yakaladı. « Bu, ancak senin fitnendir » yani: senin imtihanın ve senin sınanması ve senin testin. İbn Abbas ve Said ibn Cübeyr ve Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' ibn Enes ve ilk ve son âlimlerden birçoğu şöyle demiştir: Sen, bunu takdir eden ve buzağı işinden olan şeyi yaratan sensin; onları imtihan ettiğin bir test olarak: « ey kavmim, siz onunla imtihan edilmektesiniz » yani: onunla imtihan edilmektesiniz: « dilediğin kimseyi onunla saptırır ve dilediğin kimseyi hidayet ederirsin » yani: dilediğin kimseyi, ona testinle saptırırsın ve dilediğin kimseyi hidayet edersin: hüküm ve irade sanındır; senin takdir ettiğini ve hükmettiğini alıkoyan ve geri çeviren yoktur: « Sen bizim dostumuzsun: o halde bizi bağışla ve bize merhamet et; sen, bağışlayanların en iyisisin.

»

« Ve bize dünyada bir hayır yaz ve ahirette de: işte biz sana döndük » yani: sana döneriz ve döneriz ve orada ikrar ederiz. İbn Abbas ve Mücahid ve Said ibn Cübeyr ve Ebu'l-Âliye ve İbrahim et-Teymî ve ed-Dahhâk ve es-Süddî ve Katade ve birçoğu şöyle demiştir: bu, dilde de vardır. « O şöyle dedi: azabım, dilediğime isabet ettiririm; ve rahmetim her şeyi kuşatmıştır » yani: dilediğimi, yarattığım ve takdir ettiğim işlerden dilediğimle cezalandırırım ve rahmetim her şeyi kuşatmıştır: Allah'ın elçisinin (onun üzerine Allah'ın salât ve selamı olsun) hadisinde sabit olduğu gibi: Allah, gökleri ve yeri yaratmayı bitirdiğinde bir kitap yazdı: rahmetim, gazabımın üstündedir. « Onu, muttakilere ve zekât verenlere yazacağım ve ayetlerimize iman edenlere » yani: o vasıflarla muttasıf olana elbette farz kılacağım: « Elçiye, ümmî peygambere tabi olanlar »: ayet.

Ve bunda, yüce Allah'ın, Musa'ya, onu gizlice aldığı ve bilgilendirdiği ve tanıttığı şeyler arasında Muhammed'in ve ümmetinin zikrine dikkat vardır: biz bu ayetle ve ardından gelenle ilgili tefsirinde yeterli ve ikna edici konuşmuştuk; hamd ve şükür Allah'a. Musa şöyle demiştir: Ey Rabbim, levhalarda, insanlar için en hayırlı olarak çıkarılmış bir ümmet buluyorum: iyiliği emrediyorlar ve kötülükten sakındırıyorlar: Rabbim, onları benim ümmetim kıl. Bu, Ahmed'in ümmetidir. Ey Rabbim, levhalarda bir ümmet buluyorum: onlar, yaratılışta sonlar ve cennete giriş'te ilklerdir: Rabbim, onları benim ümmetim kıl.

Bu, Ahmed'in ümmetidir. Ey Rabbim, levhalarda bir ümmet buluyorum: incilleri göğüslerindedir, onları okurlar; ve onlardan önce, kitapları dıştan okunurdu, öyle ki onu kaldırdıklarında hiçbir şey ezberlemediler ve tanımadılar. Ve Allah, size, ey ümmet, ezberden, milletlerden kimseye vermediği bir şey verdi: Rabbim, onları benim ümmetim kıl. Bu, Ahmed'in ümmetidir.

Ey Rabbim, levhalarda bir ümmet buluyorum: onlar, ilk kitaba ve son kitaba iman ederler ve sapıklığın ötesiyle savaşırlar, ta ki tek gözlü yalancı ile savaşıncaya kadar: onları benim ümmetim kıl. Bu, Ahmed'in ümmetidir. Ey Rabbim, levhalarda bir ümmet buluyorum: sadakalarını karınlarında yerler ve sevabını hasad ederler; ve onlardan önce, sadaka verdiğinde ve ondan kabul edildiğinde, Allah onun üzerine bir ateş gönderirdi ve onu yerdi; ve ona geri dönerse onu bırakırdı ve onu vahşi hayvanlar ve kuşlar yerdi: Rabbim, onları benim ümmetim kıl. Bu, Ahmed'in ümmetidir.

Ey Rabbim, levhalarda bir ümmet buluyorum: onlardan birinde bir hasene olduğunda ve onu yapmadığında, ona bir hasene yazarım: yaparsa ona benzerini onun gibi on kez yazarım, ta yedi yüz kata kadar: Rabbim, onları benim ümmetim kıl. Bu, Ahmed'in ümmetidir. Ey Rabbim, levhalarda bir ümmet buluyorum: onlar, şefaat edenler ve şefaat edilenlerdir: onları benim ümmetim kıl. O şöyle demiştir: bu, Ahmed'in ümmetidir.

Bize haber verdi ki Musa şöyle diyordu: ey Allahım, beni, Ahmed'in ümmetinden kıl. İnsanlardan birçokları, Musa'nın gizli konuşmasından olan şeyi zikretmiştir ve temelsiz birçok şey nakletmiştir; hadislerden ve eserlerden, Allah'ın yardımıyla ve muavenetiyle ve güzel hidayetiyle ve nusretiyle zikredilebilir olanı zikredeceğiz.

Hâfız Ebu Hâtim, Muhammed ibn Hâtim ibn Hibbân, Sahih'inde şöyle demiştir: Rabbinle konuşanın, Rabbinden, cennet halkının en alçak ve derece bakımından en yüce olanına dair sorusunun zikri: Ömer ibn Saîd et-Tâî, Menbic'te bize haber verdi: Hammâd ibn Yahya el-Belhî bize haber verdi: Süfyan bize haber verdi: Mutarrif ibn Tarîf ile Abdülmelik ibn Ebcer, iki hayırlı eski kişiler: el-Muğîre ibn Şu'be'nin minberde şöyle dediğini dinledim: Musa, Rabbine sordu: cennet halkından derece bakımından en alçak kimdir? Cennet halkı cennete girdikten sonra gelen bir adamdır: cennete girer: nasıl cennete girerim, insanlar yerleşimlerini aldıkken ve paylarını aldıkken? Cennetle, dünyanın krallarından bir kralın sahip olduğu gibi sahip olmak ister misin? Evet, ey Rabbim: sana bu ve benzeri ve benzeri: evet, ey Rabbim, razıyım: sana bu ve benzerinin on katı: ey Rabbim, razıyım: sana bununla beraber nefsinin arzu ettiği ve gözünün hoşlandığı her şey: ey cennet halkı, derece bakımından en yüce kimdir?

Size onları haber vereceğim: onların asaletini kendi elimimle diktim ve üzerine mühür vurdum: ne bir göz gördü, ne bir kulak duydu, ne bir insanın kalbinden geçti: ve bunun, yüce Allah'ın kitabındaki karşılığı: « hiçbir can, onlar için gözlerin aydınlanması olarak sakladığı şeyi bilemez » (Secde, 17): Müslim ile Tirmizi, ikisi de İbn Ebi Ömer'den, Süfyan'dan, İbn Uyeyne olan, aynı şekilde rivayet etmiştir: ona şöyle denilecektir: dünyanın krallarından bir kral gibi sahip olmak sana yeter mi? Razıyım, Rabbim: sana bu ve benzeri ve benzeri ve benzeri ve benzeri: razıyım, Rabbim: bu sana ve benzerinin on katı ve sana nefsinin arzu ettiği ve gözünün hoşlandığı her şey: razıyım, Rabbim: Rabbim, onların derece bakımından en yücesi?

Dilediklerime doğru: onların asaletini kendi elimimle diktim ve üzerine mühür vurdum: ne bir göz gördü, ne bir kulak duydu: ve bunun Allah'ın kitabından karşılığı: « hiçbir can, işledikleri amellere karşılık, onlar için gözlerin aydınlanması olarak sakladığı şeyi bilemez » (Secde, 16-17): Tirmizi şöyle demiştir: hasen, sahih. eş-Şa'bî'den bazıları, el-Muğîre'den bunu rivayet etmiştir ve onu merfû lafızla koymamıştır: merfû lafız daha doğrudur.

Rabbiyle konuşanın, Rabbinden yedi vasıf hakkında sorusunun zikri: Abdullah ibn Muhammed ibn Sellem, Beytü'l-Makdis'te bize rivayet etti: Hürmele ibn Yahya bize rivayet etti: İbn Vehb bize rivayet etti: Amr ibn el-Hâris bana haber verdi: Ebu's-Semh'in, İbn Huceyre'den, Ebu Hureyre'den, Peygamber'den (onun üzerine Allah'ın salât ve selamı olsun) ona rivayet ettiği: Musa, Rabbine (yücedir), kendisine mahsus olduğunu sandığı altı vasıf hakkında soru sordu: Ey Rabbim, kullarından hangisi en muttakidir? Beni, benden gafil olmaksızın zikreden. Kullarından hangisi en iyi hidayet bulandır?

Hidayete uyan. Kullarından hangisi hükümde en adildir? İnsanlar için, kendi kendisi için hükmettiği gibi hükmetten. Kullarından hangisi en âlimdir? İlimden doymayan ve insanların ilmini kendi ilmine ekleyen âlimdir.

Kullarından hangisi en kuvvetlidir? Kuvvet bulduğunda affeden. Kullarından hangisi en zengindir? Edinenden razı olandır.

Kullarından hangisi en fakirdir? Noksan sahibidir. Allah'ın elçisi (onun üzerine Allah'ın salât ve selamı olsun) şöyle demiştir: zenginlik, malca bir takım değildir; zenginlik ancak nefsin zenginliğidir: Allah bir kula hayır istediğinde, onun zenginliğini nefsinde kılar ve kalbinde onu saklar: ve bir kuldan şer istediğinde, onun fakirliğini iki gözünün arasına koyar. Kelâmı: noksan sahibi: onunla, halinin eksiltildiğini ve kendisine verileni küçümseyen ve artanını isteyen kastetmektedir.

İbn Cerir, tafsirinde, İbn Humeyd'den, Yakub el-Kummî'den, Harun ibn Antere'den, babasından, İbn Abbas'a dayanarak rivayet etmiştir: Musa, Rabbine soru sordu ve aynısını zikretti. Şöyle dedi: Ey Rabbim, kullarından hangisi en âlimdir? İnsanların ilmini, kendi ilmine yapan: belki ona, hidayete götüren veya beladan çeviren bir söz ulaşır. Ey Rabbim, yeryüzünde benden daha âlim biri var mı? Evet: Hızır. Musa, ona doğru yolu istedi ve, yüce Allah dilerse, zikredeceğimiz şey oldu: ve emniyet.

İbn Hibbân'ın zikrettiği manada başka bir hadisin zikri: Yahya ibn İshak bize rivayet etti: İbn Lehî'a bize rivayet etti: Dürrec'den, Ebu'l-Haysem'den, Ebu Saîd el-Hudrî'den, Peygamber'den (onun üzerine Allah'ın salât ve selamı olsun): Musa şöyle dedi: Ey Rabbim, iman eden kulun dünyada sıkıştırılmaktadır. Ona cennetten bir kap açtı ve ona baktı: Ey Musa, işte benim onun için hazırladığım. Ey Rabbim, senin güç ve azametin hakkı için, ona elleri ve ayakları kesilse ve benim onu yarattığım günden kıyamet gününe kadar yüzüstü sürüklense ve bu, ona yazılsa bile, hiçbir zaman bir zorluğa maruz kalmamış gibi olurdu. Sonra şöyle dedi: Ey Rabbim, kafir olan kuluna dünyada genişlik verilmektedir.

Ona ateşe doğru bir kap açtı: Ey Musa, işte benim onun için hazırladığım. Ey Rabbim, senin güç ve azametin hakkı için, benim onu yarattığım günden kıyamet gününe kadar dünyası olsa ve bu, ona yazılsa bile, hiçbir zaman bir hayır görmemiş gibi olurdu. Bunu bu cihetle sadece Ahmed rivayet etmiştir: onun sıhhatinde bir inceleme vardır; Allah daha iyi bilir.

Allah'ın, kendisine şan yaraşır ve yücedir, Rabbiyle konuşmasının, ona kendisiyle O'nu zikredeceği bir şeyi bildirmesini istemesinin zikri: İbn Sellem bize rivayet etti: Hürmele ibn Yahya bize rivayet etti: İbn Vehb bize rivayet etti: Amr ibn el-Hâris bana haber verdi: Dürrec'in, Ebu'l-Haysem'den, Ebu Saîd'den, Peygamber'den (onun üzerine Allah'ın salât ve selamı olsun) ona rivayet ettiği: Musa şöyle dedi: Ey Rabbim, kendisiyle seni zikredeceğim ve seni çağıracağım bir şey bana öğret. De ki: ey Musa, Allah'tan başka ilah yoktur. Ey Rabbim, bütün kulların bunu söylüyor. De ki: Allah'tan başka ilah yoktur.

Ben daha çok, beni senin ayırt etmenle ayırt edecek bir şey istiyorum. Ey Musa, yedi gök ve yedi yerin halkı bir kefede ve Allah'tan başka ilah yoktur bir kefede olsaydı, Allah'tan başka ilah yoktur sözü onlara ağır basardı. Ve bu hadise, levha hadisi şahitlik eder: ve manasına en yakın olan, Sahih'te rivayet edilen, Peygamberin (onun üzerine Allah'ın salât ve selamı olsun) şöyle dediği hadistir: en hayırlı dua, Arefe gününün duasıdır: Allah'tan başka ilah yoktur, tek ve ortağı yoktur; mülk onundur ve hamd onundur ve O, her şeye kadirdir.

İbn Ebi Hatim şöyle demiştir: Ahmed ibn el-Kasım ibn Atiyye bize rivayet etti: Ahmed ibn Abdurrahman ed-Deştâkî bize rivayet etti: babam, babasından bana haber verdi: eş-Şa's ibn İshak bize rivayet etti: Ca'fer ibn Ebi el-Muğîre'den, Said ibn Cübeyr'den, İbn Abbas'a dayanarak: Rabbin uyur mu? Allah'tan korkun. Ey Musa, sana Rabbin uyur mu diye soru sordular: o halde iki şişeyi eline al ve geceleyin kalk. Musa öyle yaptı: gece üçte biri geçtiğinde uyku bastırdı ve iki dizinin üzerine düştü, sonra kendini toparladı:

ve gece sonuna kadar onları zapt etti, sonra uyku bastırdı ve iki şişe düştü ve kırıldı. Ey Musa, ben uyusaydım gökler ve yer düşer ve senin elindeki iki şişe gibi helak olurdu. Ve Allah, elçisine Kürsi ayetini indirdi.

İshak ibn Ebi İsrâil bize rivayet etti: Hişâm ibn Yûsuf bize rivayet etti: Ümeyye ibn Şibl'den, el-Hakem ibn Âbân'dan, İkrime'den, Ebu Hureyre'den: Allah'ın elçisinin (onun üzerine Allah'ın salât ve selamı olsun) minberde Musa hakkında şöyle anlattığını dinledim: Musa'nın kalbinden geçti: Allah uyur mu? Allah ona bir melek gönderdi, onu üç kez uyandırdı; sonra ona her elinde bir şişe olacak şekilde iki şişe verdi ve onları saklamasını emretti. Uyumaya başladı; iki eli birbirine yaklaşınca uyanıyor ve birini ötekinin üzerinde tutuyordu, ta ki bir uyku bastırınca: iki eli birbirine çarptı. Allah ona bir temsil gösterdi: şayet uyusa, gök ve yer ayakta durmazdı. Bu hadis garibdir, merfû: onun mevkûf olması ve aslının israilî olması daha muhtemeldir.

« Ve sizden misakımızı aldığımız ve üzerinize Tur'u yükselttiğimiz zaman: size verdiğimizi kuvvetle tutun ve onun içinde olanı hatırlayın; belki muttakilersiniz. Sonra bundan sonra yüz çevirdiniz: Allah'ın size nîmeti ve rahmeti olmasaydı zarara uğrayanlardan olurunuz. » (Bakara, 63-64) « Ve dağı, sanki bir siper imiş gibi üzerlerine kaldırdığımız ve düşeceğini sandıkları zaman: size verdiğimizi kuvvetle tutun ve onun içinde olanı hatırlayın; belki muttakilersiniz. » (Bakara, 93) İbn Abbas şöyle demiştir: Musa, içlerinde Tevrat olan levhalarla kendilerine geldiğinde, ona kabul etmelerini ve kuvvet ve kararlılıkla tutunmalarını emretti.

Onu önümüzde aç: emir ve yasakları kolay ise kabul ederiz. Onunla birlikte tutun: içereniyle. Onu birkaç kez geri çevirdiler. Allah, dağı başlarının üzerine kaldırmalarını meleklere emretti, ta ki bir siper gibi oluncaya kadar: yani başlarının üzerinde bir bulut: onu, içereniyle kabul etmezseniz bu dağ üzerinize düşer.

Onu kabul ettiler ve secde etmeleri emredildi ve secdede bulundular ve dağı, yüzlerinin yarısıyla görmeye başladılar: bu, bugüne kadar yahudiler için bir usûl oldu: derler ki: azabın bizden kaldırıldığı secdeden daha büyük bir secde yoktur. Sanîd ibn Davud şöyle demiştir, Huşeym ibn Muhammed'den, Ebu Bekir ibn Abdullah'a dayanarak: onu açtığında, yeryüzünün yüzünde titremeyen dağdan ve ağaçtan ve taştan hiçbir şey kalmadı: yeryüzünün yüzünde, Tevrat kendisine okunup onun için başını sallamayan küçük veya büyük hiçbir yahudi yoktur.

« Sonra bundan sonra yüz çevirdiniz » yani: bu kocaman misakın gözetilmesinden ve ciddi emirden sonra ahitlerinizi ve sözlerinizi çiğnediniz: Allah'ın size nîmeti ve rahmeti olmasaydı, size gönderilmeyle ve Kitabın üzerinize inmesiyle yetişmesinde, zarara uğrayanlardan olurunuz.